Đi dọc mép nước phía bắc thành phố Rotorua, quý vị sẽ thấy hơi nước bốc lên từ những khe đất ngay giữa làng, mùi lưu huỳnh thoảng theo gió, và giữa khói mờ ấy là một ngôi nhà thờ nhỏ tường trắng khung gỗ sẫm theo lối nhà Anh thời Elizabeth. Trước cửa nhà thờ là sân marae Te Papaiouru, bên kia sân là nhà tổ tiên Tamatekapua với mái đầu hồi chạm khắc đỏ sẫm. Phía sau là hồ Rotorua rộng, nước xám bạc.
Bước vào trong, cái vỏ Anh ấy biến mất. Hàng ghế, bàn thờ, cột trụ phủ kín chạm khắc whakairo, vách giữa các cột là phên đan tukutuku, xà ngang vẽ hoa văn kōwhaiwhai. Đây là Nhà thờ Thánh Faith (St Faith's Church), người Māori gọi là Te Hāhi o te Whakapono, nhà thờ của Đức Tin. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất của New Zealand vì đời sống tâm linh nước này mang hai dòng chảy song song, Kitô giáo đến từ Anh và thế giới quan của người Māori, và hiếm nơi nào hai dòng ấy ngồi chung một mái nhà rõ như ở đây.
ITên Gọi, Giáo Hội Và Cộng Đồng Te Arawa
Nhà thờ thuộc Anh giáo, cụ thể là Giáo hội Anh giáo ở Aotearoa, New Zealand và Polynesia, một giáo hội thành viên của Hiệp thông Anh giáo. Giáo hội này tổ chức theo ba tikanga, tức ba dòng văn hóa cùng chung một đức tin, và Nhà thờ Thánh Faith nằm trong dòng Māori, gọi là Te Pīhopatanga o Aotearoa. Theo Heritage New Zealand, đây là nhà thờ của cộng đồng Ngāti Whakaue, một nhánh của liên minh bộ tộc Te Arawa sống quanh hồ Rotorua.
Tên Anh là St Faith, tên Māori là Te Hāhi o te Whakapono. Chữ whakapono trong tiếng Māori nghĩa là đức tin, lòng tin, nên hai tên gọi soi vào nhau: một bên gợi vị thánh nữ Faith, một bên nói thẳng nhân đức mà vị thánh ấy mang tên.
Anh giáo giữ niềm tin Kitô giáo về Nhập Thể: Thiên Chúa đi vào một thân phận người cụ thể, một nền văn hóa cụ thể. Từ niềm tin ấy, nhiều giáo hội Anh giáo ngoài nước Anh đã đưa ngôn ngữ và nghệ thuật bản địa vào phụng vụ. Ở Ōhinemutu, hình Chúa Giêsu khoác áo choàng lông chim của người Māori là cách nói bằng hình ảnh rằng Phúc Âm đã tới và mặc lấy áo của vùng đất này. Trong đạo, đó không phải là thờ biểu tượng Māori, mà là lời tuyên xưng rằng Chúa ở giữa cộng đoàn đang cầu nguyện.
Người có công lớn nhất trong việc đưa nghệ thuật Māori vào lòng nhà thờ là Frederick Augustus Bennett (mất năm 1950), khi ấy là mục sư của vùng, về sau trở thành vị Giám mục Aotearoa đầu tiên. Theo trang giáo xứ, ông làm giàu nội thất bằng các yếu tố thiết kế Māori, và theo Heritage New Zealand, mộ ông nằm ngay dưới cung thánh. Trang giáo xứ còn ghi vị mục sư đầu tiên của nhà thờ là Ihāia Te Ahu, nhận nhiệm vụ năm 1882 và phục vụ hơn năm mươi năm.
Nhiều khách tưởng những hình người chạm dưới bục giảng là tượng thần được thờ trong nhà thờ. Không phải vậy. Heritage New Zealand tả bục giảng có năm hình chạm tượng trưng các atua, những vị thần trong thế giới quan Māori, đang nâng đỡ Lời Chúa. Ý của người chạm là đặt truyền thống cũ vào vị thế nâng đỡ lời giảng, không phải đặt chúng lên bàn thờ. Không ai dâng lễ cho các hình ấy.
Cùng Hiệp thông Anh giáo, nhà thờ mẹ của cả hiệp thông là Nhà thờ chính tòa Canterbury, còn ở châu Đại Dương có Nhà thờ chính tòa Thánh Anrê, Sydney. Hai bài ấy kể phần nền Anh giáo, bài này chỉ nói chỗ riêng của Ōhinemutu: phụng vụ Anh giáo trong nhà của một cộng đồng Māori.
IITừ Buổi Thờ Phượng Đầu Tiên Năm 1831 Tới Ngôi Nhà Thờ Năm 1914
Mảnh đất nhà thờ đứng là bán đảo Muruika, một mỏm đất nhô ra hồ. Theo Heritage New Zealand, trước khi dựng nhà thờ, tohunga (bậc tri thức và nghi lễ của người Māori) Tūhoto Āriki đã làm lễ giải tapu cho bán đảo năm 1880, tức giải lệnh cấm thiêng vốn phủ lên chỗ đất này. Trang giáo xứ ghi đất do Ngāti Whakaue trao tặng cùng năm. Có hai ngôi nhà thờ nối nhau trên chỗ đất ấy.
- 1831Buổi thờ phượng Kitô giáo đầu tiên ở RotoruaTrang giáo xứ ghi ngày 30 tháng 10 năm 1831, do hai nhà truyền giáo Henry Williams và Thomas Chapman dẫn.
- 1880Giải tapu cho bán đảo MuruikaTohunga Tūhoto Āriki giải lệnh cấm thiêng cho chỗ đất, Ngāti Whakaue trao đất để dựng nhà thờ.
- 1885Thánh hiến nhà thờ đầu tiênNgày 15 tháng 3 năm 1885 nhà thờ Te Hāhi o te Whakapono bằng gỗ kauri được thánh hiến. Trang giáo xứ ghi bản vẽ kiểu Anglo Norman của G. Cummings, thợ D. Lundon dựng.
- 1914Dâng kính nhà thờ hiện nayNgôi mới do kiến trúc sư E. La Trobe Hill thiết kế, Heritage New Zealand ghi bản thiết kế năm 1910. Trang giáo xứ ghi lễ dâng kính vào tháng 4 năm 1914.
- 1918Thánh hiếnNhà thờ hiện nay được thánh hiến bốn năm sau lễ dâng kính, theo Heritage New Zealand.
- 1966 tới 1967Hai nhà nguyện và cửa kính Chúa GiêsuThêm hai nhà nguyện ở phía đông và phía tây với chạm khắc của nghệ nhân Hone Taiapa. Cửa kính phun cát ở nhà nguyện Galilee phía đông ra đời trong đợt này. Xem hộp sử liệu dưới.
- 2017Ghi danh Wāhi TūpunaHeritage New Zealand ghi danh nơi này vào danh mục Wāhi Tūpuna, tức nơi của tổ tiên, số 9705.
Có hai chỗ nguồn ghi khác nhau. Thứ nhất là năm của cửa kính. Heritage New Zealand ghi cửa kính phun cát hình Chúa Giêsu khoác áo lông kiwi làm năm 1966, còn trang giáo xứ ghi cửa kính của Margaret Martin được thêm vào nhà nguyện Galilee năm 1967, cũng là năm Heritage New Zealand ghi hai nhà nguyện hoàn thành. Cách hiểu hợp lý là kính làm năm 1966 rồi lắp khi nhà nguyện xong năm 1967, nhưng không nguồn nào nói rõ nên thư viện ghi cả hai.
Thứ hai là số nhà. Heritage New Zealand ghi số 1 phố Hurunga, trang giáo xứ ghi số 3 phố Hurunga, một trang danh mục nhà thờ khác lại ghi phố Tunohopu. Thư viện ghi phố Hurunga, đối diện marae Te Papaiouru, là chỗ các nguồn gặp nhau.
IIIVỏ Anh Thời Elizabeth, Lòng Trong Của Người Te Arawa
Heritage New Zealand tả mặt ngoài theo lối Elizabethan đang thịnh ở Rotorua đầu thế kỷ 20, có chi tiết Gothic và hoa sắt đúc kiểu Victoria. Khung gỗ sẫm trên tường sáng làm người ta dễ gọi là kiểu Tudor giả. Nhưng giá trị của nhà thờ nằm ở lòng trong. Theo Heritage New Zealand, hàng ghế, bàn thờ, các cột pou và khung gỗ bên trong đều phủ chạm khắc whakairo, diềm tường vẽ hoa văn kōwhaiwhai, còn các ô vách giữa cột là phên tukutuku. Trang giáo xứ ghi phên tukutuku do chính các gia đình trong giáo xứ đan.
Mỗi mẫu tukutuku mang một ý. Heritage New Zealand kể tên poutama, bậc thang lên trời, roimata toroa, nước mắt chim hải âu lớn, và pātikitiki, hình cá bơn. Với người đọc Kitô giáo, mẫu bậc thang lên trời đặt trong nhà thờ gợi ngay hình ảnh chiếc thang Giacóp trong sách Sáng Thế, nhưng mẫu ấy có trước và mang nghĩa riêng trong truyền thống Māori về con đường của tri thức.
Kính trong phun cát, vẽ Chúa Giêsu khoác áo lông kiwi viền dệt tāniko, mẫu vẽ của Margaret Lesley Martin. Kính trong nên mặt hồ phía sau hiện ra quanh hình vẽ, khiến Chúa trông như đang bước trên mặt hồ Rotorua.
Bục giảng sơn đen do nghệ nhân chạm bậc thầy Tene Waitere thực hiện, dưới có năm hình atua nâng đỡ Lời Chúa, theo Heritage New Zealand.
Các ô vách đan bằng sợi và nẹp theo mẫu poutama, roimata toroa, pātikitiki, do các gia đình trong giáo xứ tự đan.
Nhà nguyện đông và nhà nguyện tây thêm vào thập niên 1960, trang giáo xứ ghi bản vẽ của G. Lane ở Cambridge, chạm khắc của nghệ nhân Hone Taiapa.
Nghĩa trang quanh nhà thờ có khoảng ba mươi bia, nhiều mộ xây nổi trên mặt đất vì đất địa nhiệt nóng và mềm, không đào huyệt sâu được.
| Hạng mục | Thông tin | Nguồn |
|---|---|---|
| Kiến trúc sư nhà thờ hiện nay | E. La Trobe Hill | Heritage New Zealand, trang giáo xứ |
| Lối kiến trúc mặt ngoài | Elizabethan, chi tiết Gothic, hoa sắt Victoria | Heritage New Zealand |
| Hướng cửa | Mở về phía nam, nhìn sang marae | Heritage New Zealand |
| Chạm khắc hai nhà nguyện | Hone Taiapa | Bảng dữ kiện của thư viện theo Heritage New Zealand |
| Mẫu vẽ cửa kính | Margaret Lesley Martin | Heritage New Zealand, trang giáo xứ |
| Số bia trong nghĩa trang | Khoảng 30 | Heritage New Zealand |
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói rõ ba điều trước khi đọc thế đất. Một là Anh giáo không dạy phong thủy. Truyền thống nhà thờ phương tây chuộng đặt bàn thờ về phía đông, nhưng ở đây Heritage New Zealand ghi nhà thờ mở cửa về phía nam, nhìn sang marae và làng, tức chỗ đứng và hướng cửa do mối quan hệ với cộng đồng quyết định. Hai là người Māori có quan niệm riêng về đất và tổ tiên. Chữ whenua vừa là đất vừa là nhau thai, người sống gắn với đất như con gắn với mẹ. Marae là khoảng sân thiêng trước nhà tổ tiên, nơi người sống gặp nhau dưới mắt tiền nhân, và tapu là cái thiêng phải giữ hoặc phải giải bằng nghi lễ, như lễ giải tapu cho bán đảo năm 1880. Đó là một hệ hiểu biết đầy đủ của chính họ, thư viện không gán phong thủy cho người Māori. Ba là những dòng dưới đây chỉ là cách thư viện đọc theo phong thủy cổ truyền của người Việt, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh, không có trong tư liệu nào của nhà thờ hay của Te Arawa.
Người Việt nhìn vào sẽ thấy trước hết một mỏm đất nhô ra nước. Bán đảo Muruika chìa vào hồ Rotorua, ba phía gần nước. Sách xưa gọi chỗ đất gối ra mặt nước là thế thủy nhiễu, nước vòng quanh, và mặt hồ rộng phía trước là minh đường thoáng. Ở đây lại có một điều trái lối quen: nhà thờ mở cửa về phía làng, nên hồ nằm sau lưng và hai bên, còn khoảng sân marae mới là khoảng trống trước mặt. Theo lối đọc Việt, cái sân người họp trước cửa cũng là một minh đường, minh đường của người chứ không phải của nước.
Thứ hai là thủy và hỏa cùng một chỗ. Ōhinemutu là làng địa nhiệt, hơi nóng thoát lên ngay giữa sân và quanh mộ. Theo ngũ hành, nước hồ lạnh là Thủy, hơi đất nóng là Hỏa. Kinh Dịch có quẻ Thủy Hỏa Ký Tế, nước ở trên lửa ở dưới, được coi là thế đã thành, nhưng lời quẻ cũng dặn lúc đã thành càng phải giữ. Người Việt đọc cảnh này có lẽ sẽ nói đây là đất khí mạnh, cần có người giữ gìn thường xuyên, và thực tế cả làng sống chung với đất nóng bằng những lệ riêng của mình, như việc xây mộ nổi.
Thứ ba là đất tựa tổ. Nhà thờ đứng giữa nhà tổ tiên Tamatekapua và nghĩa trang Muruika. Phong thủy Việt coi nơi thờ đặt cạnh mồ mả tiên nhân là đất có gốc, khí nhà gắn với khí mộ. Chỗ trùng hình ấy chỉ để quý vị đối chiếu. Người Te Arawa có cách hiểu riêng về sự hiện diện của tổ tiên nơi đất này, và cách hiểu ấy mới là điều quyết định chỗ nhà thờ đứng.
VLễ Theo Lịch Anh Giáo Ở Aotearoa
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Anh giáo của Giáo hội ở Aotearoa, New Zealand và Polynesia, các lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày theo năm. Trang du lịch Rotorua ghi buổi thờ phượng Chủ nhật được cử hành bằng hai thứ tiếng, tiếng Māori và tiếng Anh. Lễ lớn nhất trong năm, như ở mọi nhà thờ Anh giáo, là Phục Sinh. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Mỗi Chủ nhật | Lịch tuần, lịch Anh giáo | Thờ phượng Chủ nhật, Tiệc Thánh | Cử hành song ngữ Māori và Anh, là sinh hoạt thường xuyên nhất của cộng đoàn. |
| Thay đổi theo năm | Lịch Anh giáo, tính theo Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Lễ trọng nhất của năm Kitô giáo, nhớ cuộc Khổ Nạn và sự Phục Sinh của Chúa Giêsu. |
| Năm mươi ngày sau Phục Sinh | Lịch Anh giáo, tính theo Phục Sinh | Hiện Xuống | Lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống, khép lại mùa Phục Sinh. |
| 25 tháng 12 | Dương lịch, lịch Anh giáo | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh. Ở Nam bán cầu lễ rơi vào đầu mùa hè. |
| 6 tháng 10 | Dương lịch, lịch các thánh Anh giáo | Ngày nhớ Thánh Faith | Thánh nữ tử đạo ở Agen xứ Gaul, được nhiều lịch Anh giáo nhớ ngày này. Thư viện chưa thấy nguồn ghi giáo xứ giữ lễ riêng. |
Có người nghĩ lễ ở đây là một buổi trình diễn văn hóa cho khách xem. Không phải vậy. Đây là nhà thờ của một cộng đồng đang sống, và buổi thờ phượng Chủ nhật là việc đạo của giáo xứ. Khách được đón vào dự như mọi nhà thờ Anh giáo khác, nhưng nên dự với tư cách người cầu nguyện hoặc người lặng im quan sát, không chụp ảnh khi đang cử hành.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Hurunga Street, Ōhinemutu, Rotorua 3010, đối diện marae Te Papaiouru
- Đường tới
- Làng Ōhinemutu nằm ở mép hồ phía bắc trung tâm Rotorua, nhà thờ ở phố Hurunga, đối diện sân marae Te Papaiouru, đi bộ được từ trung tâm thành phố.
- Toạ độ
- -38.1286, 176.2481
Nhà thờ nằm giữa một làng đang có người ở, nên lệ của làng đi trước. Trang du lịch Rotorua ghi mấy điều: đi đúng lối đi, không vượt hàng rào chắn vì đất địa nhiệt nóng, luôn mang giày, trông chừng trẻ nhỏ, chỉ ngắm nhà tổ tiên Tamatekapua từ bên ngoài, và tránh sân marae khi làng đang có việc riêng. Trong nhà thờ, giữ im lặng và không ngồi lên bục cung thánh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Faith, Ōhinemutu (Rotorua)
Contribute photos, information or video for St Faith's Church, OhinemutuThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ St Faith Rotorua thuộc đạo nào
Nhà thờ thuộc Anh giáo, trong Giáo hội Anh giáo ở Aotearoa, New Zealand và Polynesia, nằm ở dòng Māori gọi là Te Pīhopatanga o Aotearoa. Đây là nhà thờ của cộng đồng Ngāti Whakaue thuộc Te Arawa, phụng vụ cử hành bằng tiếng Māori và tiếng Anh.
Cửa sổ Chúa Giêsu đi trên mặt hồ Rotorua là gì
Là cửa kính phun cát ở nhà nguyện Galilee phía đông, vẽ Chúa Giêsu khoác áo choàng lông kiwi viền dệt tāniko, mẫu của Margaret Lesley Martin. Kính trong nên mặt hồ hiện ra phía sau, khiến Chúa như đang bước trên nước. Heritage New Zealand ghi năm 1966, trang giáo xứ ghi 1967.
Nhà thờ Ōhinemutu xây năm nào
Nhà thờ đầu tiên bằng gỗ kauri được thánh hiến ngày 15 tháng 3 năm 1885. Nhà thờ hiện nay do kiến trúc sư E. La Trobe Hill thiết kế, dâng kính năm 1914 và thánh hiến năm 1918. Hai nhà nguyện đông và tây được thêm vào khoảng năm 1967.
Vì sao mộ ở Ōhinemutu xây nổi trên mặt đất
Vì Ōhinemutu là làng địa nhiệt, đất nóng và có hơi nước thoát lên, không đào huyệt sâu được. Nghĩa trang quanh nhà thờ có khoảng ba mươi bia theo Heritage New Zealand, nhiều mộ là những khối xây trắng nằm trên mặt đất.
Chạm khắc trong nhà thờ St Faith có ý nghĩa gì
Nội thất phủ chạm khắc whakairo, phên đan tukutuku và hoa văn vẽ kōwhaiwhai của người Te Arawa. Các mẫu tukutuku như poutama, bậc thang lên trời, hay roimata toroa, nước mắt chim hải âu, mang nghĩa riêng. Bục giảng của Tene Waitere có năm hình atua nâng đỡ Lời Chúa.