Đi bộ qua những con ngõ lát gạch yên tĩnh giữa khu phố cổ bên dòng sông Oude Rijn và kênh Rapenburg của thành phố đại học Leiden, quý vị sẽ bất ngờ bước ra khoảng sân rộng Pieterskerkhof và thấy sừng sững trước mắt một khối nhà thờ gạch đỏ xen đá trắng đồ sộ đến choáng ngợp. Điều lạ lùng đầu tiên đập vào mắt khách phương xa là một công trình có quy mô ngang ngửa các đại giáo đường lớn nhất vùng Nam Holland nhưng lại hoàn toàn không có ngọn tháp chuông nào ở đầu phía tây, trong khi những dãy nhà nhỏ nhắn từ thế kỷ 17 có mái ngói dốc và cửa chớp xanh lục lại nép sát vào tận chân tường các gian bên của nhà thờ.
Đó chính là Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden (Pieterskerk), ngôi nhà thờ mẹ lâu đời nhất của thành phố Leiden, nơi từng gắn bó hàng thế kỷ với truyền thống Công giáo thời Trung cổ trước khi chuyển sang truyền thống Tin Lành Cải cách từ năm 1572. Khởi nguồn từ nhà nguyện của các Bá tước xứ Holland được thánh hiến ngày 11 tháng 9 năm 1121, tòa đại giáo đường năm gian dọc này là nơi cử hành buổi lễ tạ ơn giải phóng Leiden ngày 3 tháng 10 năm 1574, nơi khai giảng Đại học Leiden ngày 8 tháng 2 năm 1575, đồng thời là nơi yên nghỉ của Mục sư John Robinson thuộc cộng đồng những người Hành hương Thanh giáo (Pilgrim Fathers) cùng hàng chục nhà khoa học, thần học gia và danh họa bậc nhất kỷ nguyên Hoàng kim Hà Lan.
IHai Chiếc Chìa Khóa Của Thánh Phêrô, Cộng Đồng Pilgrim Fathers Và Điện Thờ Học Thuật Leiden
Danh xưng và biểu tượng của cả thành phố Leiden bắt nguồn trực tiếp từ vị thánh bổn mạng của ngôi nhà thờ này. Theo bộ sử ký Beschrijvinge der Stad Leyden (1614) của sử gia Jan Janszoon Orlers, ngôi nhà nguyện của các Bá tước xứ Holland tại đây được Giám mục thứ 24 của Utrecht là Godebald cử hành lễ thánh hiến vào Chủ nhật ngày 11 tháng 9 năm 1121 (Chủ nhật đầu tiên sau lễ Sinh nhật Đức Trinh Nữ Maria), dâng kính hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô, trong đó Thánh Phêrô (Sint-Pieter) giữ vị trí thánh bảo hộ chính. Trong Phúc Âm theo Thánh Matthêu (chương 16, câu 19), Chúa Giêsu đã trao cho Thánh Phêrô các chìa khóa của Nước Trời. Từ sự tích thiêng liêng ấy, thành phố Leiden đã lấy hình ảnh hai chiếc chìa khóa đỏ bắt chéo trên nền trắng làm huy hiệu chính thức của thành phố từ cuối thế kỷ 13 và mang biệt danh thân thuộc suốt nhiều thế kỷ là Sleutelstad, nghĩa là Thành phố Chìa Khóa.
Lịch sử tôn giáo của Pieterskerk phản ánh trọn vẹn bước chuyển mình của xã hội Hà Lan từ thời Trung cổ sang thời Cải cách và cận đại. Khi Bá tước Floris V (người từng được rửa tội ngay trong nhà nguyện này) dời phủ bá tước từ Leiden về vùng Den Haag vào năm 1268, nhà nguyện cung đình được nâng lên thành nhà thờ giáo xứ chính của Leiden, với quyền đề cử linh mục chánh xứ được trao cho vị Chỉ huy trưởng Dòng Hiệp sĩ Đức (Ridderlijke Duitse Orde) tại địa phương. Đến năm 1440, tại Pieterskerk đã thành lập Hội kinh sĩ Bảy Giờ Kinh (Zeven-getijdencollege) đầu tiên ở miền Bắc Hà Lan, quy tụ các ca viên chuyên nghiệp hát kinh phụng vụ đa âm mỗi ngày và để lại kho tàng sáu tập Sách Hợp xướng Leiden (Leidse Koorboeken) thế kỷ 16 vô giá. Tháng 7 năm 1572, khi thành phố Leiden đứng về phía Thân vương Willem van Oranje trong cuộc khởi nghĩa chống Tây Ban Nha, Pieterskerk chuyển sang phục vụ cộng đoàn Tin Lành Cải cách Hà Lan (với buổi lễ Tin Lành đầu tiên cử hành ngày 5 tháng 10 năm 1572). Toàn bộ bàn thờ phụ và tượng thánh được dỡ bỏ, tường gạch được quét vôi trắng tinh khiết, lấy tòa giảng bằng gỗ sồi làm tâm điểm để rao giảng Lời Chúa.
Đặc biệt, vào đầu thế kỷ 17, Pieterskerk đã trở thành cái nôi tinh thần của một trang sử vượt đại dương: câu chuyện về Những người Hành hương Thanh giáo (Pilgrim Fathers). Do bị bức hại tôn giáo dưới triều Vua James I tại Anh, một cộng đoàn tín hữu Thanh giáo Ly khai (English Separatists) từ vùng Scrooby (Nottinghamshire) dưới sự dẫn dắt của Mục sư John Robinson (1576 tới 1625) và trưởng lão William Brewster đã sang tị nạn tại Hà Lan và định cư ở Leiden từ năm 1609 đến năm 1620. Hơn ba trăm thành viên của cộng đoàn đã sinh sống và làm nghề dệt vải, in sách trong những con ngõ nhỏ quanh khu vực Pieterskerkhof, còn bản thân Mục sư John Robinson sống và giảng đạo tại khu nhà Groenegracht nằm ngay đối diện cửa nam của Pieterskerk (nơi ngày nay là khu nhà cổ Jean Pesynshof). Tháng 7 năm 1620, trước khi nhóm tín hữu tiên phong xuống tàu Speedwell từ Delfshaven sang hội quân cùng tàu Mayflower vượt Đại Tây Dương lập nên thuộc địa Plymouth ở Bắc Mỹ và khai sinh truyền thống Lễ Tạ Ơn (Thanksgiving) của Hoa Kỳ, Mục sư John Robinson đã dâng lời cầu nguyện tiễn biệt đoàn người. Ông ở lại Leiden chăm sóc phần lớn giáo đoàn còn lại cho tới khi qua đời vì dịch bệnh vào ngày 1 tháng 3 năm 1625 và được an táng trọng thể ngày 4 tháng 3 năm 1625 ngay bên dưới nền nhà nguyện rửa tội của Pieterskerk.
Chỉ bốn tháng sau khi quân dân Leiden phá vây thành công cuộc bao vây khắc nghiệt của quân đội Tây Ban Nha vào ngày 3 tháng 10 năm 1574, Thân vương Willem van Oranje đã ban tặng cho thành phố Leiden một trường đại học để đào tạo các học giả và mục sư Tin Lành. Ngày 8 tháng 2 năm 1575, lễ khai giảng trọng thể của Đại học Leiden (Universiteit Leiden, trường đại học cổ nhất của Hà Lan) đã được cử hành ngay bên trong lòng nhà thờ Pieterskerk. Từ cột mốc ấy suốt hơn bốn thế kỷ rưỡi qua, Pieterskerk luôn giữ vai trò là Giảng đường Danh dự Tối cao (Auditorium Maximum) của Đại học Leiden trong các kỳ lễ kỷ niệm năm năm một lần (lustrum), các buổi trao bằng Tiến sĩ Danh dự và bài giảng thường niên Huizinga (Huizingalezing). Cũng chính vì hàng chục giáo sư kiệt xuất của Đại học Leiden qua các thế kỷ đều được chôn cất và dựng bia tưởng niệm dưới mái vòm này, Pieterskerk còn được giới sử học tôn vinh bằng danh hiệu Latinh là Mausoleum Academicum (Lăng tẩm Hàn lâm viện).
Nhiều du khách khi bước vào Pieterskerk để tìm mộ của Mục sư John Robinson, nhà thần học Jacobus Arminius hay của cha mẹ danh họa Rembrandt van Rijn thường ngạc nhiên khi thấy một số vị có bia đá khắc tên trên cột hoặc tường nhưng không còn phiến đá mộ nguyên bản trên sàn. Giống như lệ chung tại Nhà thờ Westerkerk ở Amsterdam hay các nhà thờ lớn của Hà Lan thế kỷ 17 và 18, lòng nhà thờ Pieterskerk được chia thành các ô huyệt mộ đánh số quản lý trong sổ bộ (grafboeken). Khi một gia đình không còn hậu duệ đóng phí duy trì định kỳ hoặc bán lại quyền sử dụng huyệt mộ, hài cốt cũ sẽ được thu gom vào các hộc gỗ nhỏ (schudkistjes) đặt trong hầm xương chung để nhường chỗ cho người mới. Sổ bộ mộ phần của Pieterskerk xác nhận ông bà Harmen Gerritszoon van Rijn (thợ xay gió ở Leiden) và Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck, tức thân phụ và thân mẫu của danh họa Rembrandt, đã được chôn cất ở gian giữa ngay phía trước tòa giảng, còn Mục sư John Robinson được chôn ở khu nhà nguyện rửa tội với chi phí thuê huyệt là 9 florin. Riêng tấm bia mộ nổi tiếng khắc 35 chữ số thập phân của hằng số Pi của nhà toán học Ludolph van Ceulen (1540 tới 1610, giáo sư trường kỹ sư quân sự thuộc Đại học Leiden, người khiến số Pi từng được gọi suốt nhiều thế kỷ ở Đức và Hà Lan là hằng số Ludolph) là công trình bài báo khoa học đầu tiên trong lịch sử được khắc thẳng lên đá mộ: phiến đá gốc năm 1610 bị thất lạc vào thế kỷ 18 nhưng toàn bộ văn bia Latinh đã được các học giả chép lại đầy đủ, nhờ đó Hội Toán học Hà Lan và nhà điêu khắc Cornelia Bakkum đã phục dựng nguyên bản phiến đá tưởng niệm này tại Pieterskerk vào ngày 5 tháng 7 năm 2000.
IIChín Thế Kỷ Từ Nhà Nguyện Bá Tước Xứ Holland Đến Đại Giáo Đường Không Tháp Chuông
Trải qua hơn chín trăm năm biến thiên kể từ lễ thánh hiến năm 1121, Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden đã ba lần thay đổi quy mô kiến trúc và chứng kiến những biến cố định hình vận mệnh của cả vùng đất thấp Hà Lan.
- Khoảng 1100 và 11 tháng 9 năm 1121Nhà nguyện của các Bá tước xứ HollandKhoảng năm 1100, các Bá tước xứ Holland dựng một nhà nguyện cung đình tại điền trang Leiden. Ngày 11 tháng 9 năm 1121, Giám mục Utrecht là Godebald thánh hiến nhà nguyện mới dâng kính hai Thánh Phêrô và Phaolô. Năm 1268, khi Bá tước Floris V dời phủ về Den Haag, nhà nguyện trở thành nhà thờ giáo xứ của Leiden.
- Khoảng 1350Xây dựng nhà thờ mở rộng và ngọn tháp Vua Biển BắcKhi ngành dệt len đưa Leiden phát triển thịnh vượng, một ngôi nhà thờ lớn hơn được dựng lên kèm theo ngọn tháp chuông phía tây bắt đầu xây dựng từng tầng từ khoảng năm 1350. Ngọn tháp cao vút được các thủy thủ ngoài khơi Biển Bắc dùng làm tiêu mốc hàng hải và gọi là Coningh der Zee (Vua Biển Bắc).
- 1390 tới 1412Rutger van Kampen khởi công đại giáo đường Gothic MuộnTừ năm 1390, hội đồng thành phố quyết định xây dựng đại giáo đường Gothic mới bao trùm lên nhà thờ cũ. Năm 1391, kiến trúc sư Rutger van Kampen (con trai của Michael van Keulen) được bổ nhiệm làm tổng công trình sư để xây khu hợp xướng cao phía đông, hoàn thành năm 1412 dưới tay người kế nhiệm là Aernt van den Dom từ xưởng xây dựng Nhà thờ Dom Utrecht.
- Sau 1465 tới đêm 4 rạng 5 tháng 3 năm 1512Evert Spoorwater mở rộng năm gian dọc và vụ sập tháp chuông năm 1512Sau năm 1465, kiến trúc sư lừng danh vùng Brabant là Evert Spoorwater nhân đôi các gian bên để biến nhà thờ thành đại giáo đường năm gian dọc. Đêm ngày 4 rạng sáng ngày 5 tháng 3 năm 1512, ngọn tháp chuông Vua Biển Bắc bất ngờ đổ sụp hoàn toàn trong một cơn bão lớn. Thay vì xây lại tháp, người dân Leiden đã kéo dài gian giữa về phía tây trùm lên nền tháp cũ và hoàn thành cánh ngang cao vào năm 1565.
- 25 tháng 8 năm 1566 và 1572Giải cứu kiệt tác của Lucas van Leyden và chuyển sang Tin LànhTrong làn sóng bài trừ tượng ảnh tháng 8 năm 1566, Thị trưởng Isaac Claeszoon van Swanenburg đã kịp thời mua lại bức tranh tam liên họa Sự Phán Xét Cuối Cùng (1526 tới 1527) của danh họa Lucas van Leyden trong Pieterskerk để đưa về Tòa thị chính bảo vệ. Tháng 10 năm 1572, nhà thờ chính thức chuyển sang phụng vụ Tin Lành Cải cách.
- 3 tháng 10 năm 1574 và 8 tháng 2 năm 1575Lễ tạ ơn Giải phóng Leiden và khai giảng Đại học LeidenNgày 3 tháng 10 năm 1574, ngay khi đoàn thuyền của nghĩa quân Geuzen theo dòng nước ngập tiến vào giải phóng thành phố đang kiệt quệ vì đói và dịch hạch, toàn thể cư dân Leiden đã đổ về Pieterskerk cử hành lễ tạ ơn đẫm nước mắt. Ngày 8 tháng 2 năm 1575, Đại học Leiden được làm lễ khai giảng trọng thể tại nhà thờ.
- 1609 tới 1625Cộng đồng Hành hương Thanh giáo và an táng Mục sư John RobinsonCộng đồng tín hữu Thanh giáo người Anh sống lưu vong quanh Pieterskerk suốt 11 năm trước khi khởi hành đi Bắc Mỹ trên tàu Mayflower năm 1620. Vị lãnh tụ tinh thần của họ là Mục sư John Robinson qua đời tại Leiden ngày 1 tháng 3 năm 1625 và được an táng bên trong nhà thờ.
- 12 tháng 1 năm 1807 và đại trùng tu 2001 tới 2010Thảm họa nổ tàu thuốc súng năm 1807 và công cuộc bảo tồn thế kỷ 21Ngày 12 tháng 1 năm 1807, một chiếc tàu chở đầy thuốc súng phát nổ trên kênh Steenschuur gần đó đã thổi tung toàn bộ cửa sổ kính màu cổ của nhà thờ. Năm 1971, nhà thờ ngừng sinh hoạt giáo xứ thông thường và chuyển giao năm 1976 cho Quỹ Pieterskerk Leiden để bảo tồn như di sản văn hóa, giảng đường đại học và không gian lễ trọng, hoàn thành đợt đại trùng tu trị giá hơn 25 triệu euro từ năm 2001 đến năm 2010.
Về vụ sập ngọn tháp Vua Biển Bắc vào đêm ngày 4 rạng sáng ngày 5 tháng 3 năm 1512, các nguồn sử liệu ghi nhận một sự khác biệt đáng chú ý về thông số chiều cao cần được đối chiếu song song. Theo Wikipedia tiếng Anh, trang thông tin chính thức của Quỹ Pieterskerk và nhiều tài liệu du lịch quốc tế, ngọn tháp phía tây trước khi sụp đổ vươn tới độ cao khoảng 100 đến 110 mét (tức tương đương tháp Dom ở Utrecht và tháp Nhà thờ Mới ở Delft), bao gồm phần thân tháp xây gạch nhiều tầng và phần chóp nhọn bằng khung gỗ bọc chì cao vút bên trên. Trong khi đó, theo Wikipedia tiếng Hà Lan và các khảo cứu lịch sử kiến trúc dựa trên sổ sách chi tiêu của thành phố Leiden thế kỷ 15, phần thân tháp xây bằng gạch và đá được nâng dần theo nhiều giai đoạn đạt độ cao khoảng 70 mét, cộng thêm phần chóp gỗ phía trên khoảng hơn 30 mét. Thư viện Vạn Đạo Đường ghi nhận rõ cả hai con số 70 mét (thân tháp xây gạch) và 100 tới 110 mét (tổng chiều cao ước tính cả mũi chóp gỗ) để bạn đọc nắm rõ thực tế cấu trúc của công trình. Điều kỳ diệu là khi khối tháp khổng lồ ấy đổ ập xuống vào lúc nửa đêm giữa cơn bão tháng 3 năm 1512, không có một người dân nào thiệt mạng và phần lớn thân nhà thờ phía đông vẫn đứng vững.
IIIVương Cung Thánh Đường Năm Gian Dọc, Lăng Tẩm Danh Nhân Và Đại Phong Cầm Van Hagerbeer
Về mặt hình thái kiến trúc, Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden là một vương cung thánh đường hình chữ thập theo phong cách Gothic Muộn vùng Holland và Brabant (Late Gothic cross-basilica) có mặt bằng năm gian dọc (vijfbeukig schip) kết hợp cánh ngang cao và hành lang vòng quanh khu hợp xướng (kooromgang). Do không còn ngọn tháp phía tây, không gian bên trong nhà thờ mở ra một chiều dài liền mạch, khoáng đạt và ngập tràn ánh sáng tự nhiên chiếu qua những khung cửa sổ vòm nhọn khổng lồ lắp kính trắng xếp hình quả trám chéo theo đúng kỹ thuật thế kỷ 19. Toàn bộ gian giữa, cánh ngang và khu hợp xướng không cuốn vòm đá nặng nề mà được lợp bằng hệ vòm gỗ hình nôi (houten tongewelven) màu nâu ấm áp kết hợp hệ xà ngang và cột trụ đá vôi tròn thanh thoát, một giải pháp kỹ thuật truyền thống của vùng đất thấp Hà Lan nhằm giảm tải trọng lên nền đất yếu ven sông Oude Rijn.
Khi dạo bước trên mặt sàn lát hơn một nghìn phiến đá mộ cổ màu xám đen, quý vị sẽ bắt gặp những dấu tích kiến trúc dang dở đầy thú vị từ thế kỷ 15 và 16. Tại các góc tiếp giáp giữa hành lang khu hợp xướng và cánh ngang, kiến trúc sư Evert Spoorwater từng cho đục sẵn các trụ đá ghép và cuốn sẵn những vòm chờ (scheibogen) để chuẩn bị xây thêm một vòng các nhà nguyện tỏa tia (kapellenkrans) bao quanh đầu phía đông như Nhà thờ chính tòa Thánh Gioan ở 's-Hertogenbosch. Thế nhưng cuộc Cải cách Tôn giáo năm 1572 nổ ra khiến dự án mở rộng dừng lại vĩnh viễn, và những vòm đá chờ ấy được xây bịt lại bằng gạch, để lại dấu vết nguyên trạng trên tường cho tới tận hôm nay.
Ngăn cách giữa cánh ngang và khu hợp xướng cao là bức bình phong gỗ sồi và đồng thau tinh xảo có niên đại từ khoảng năm 1425 đến năm 1460, một trong những bình phong cung thánh thời Trung cổ cổ xưa nhất còn tồn tại ở Hà Lan, trên xà ngang vẫn còn lưu giữ dấu tích của bệ đỡ nhóm tượng thánh giá gỗ xưa.
Tọa lạc uy nghiêm trên bức tường phía tây là cây đại phong cầm lịch sử gồm 36 thanh âm sắc (registers), 3 bàn phím tay và bàn đạp chân. Được anh em nhà Van Hagerbeer kiến tạo lại từ năm 1636 đến năm 1643 với 150 ống đàn mặt tiền tượng trưng cho Thánh Vịnh 150, bên trong cây đàn vẫn bảo tồn những ống đàn kim loại chế tác từ khoảng năm 1446 của nghệ nhân Jacob van Bilsteyn, thuộc nhóm những ống đàn organ cổ nhất thế giới còn phát ra âm thanh. Sau đợt phục nguyên năm 1995 tới 1998 của xưởng Verschueren, đàn được lên dây theo hệ khí sắc trung dung thế kỷ 17 (meantone temperament ở tần số a = 418 Hz) và được bơm gió hoàn toàn bằng sức người bởi Hội những người đạp bễ đàn Pieterskerk.
Đặt tại gian bên phía nam khu hợp xướng là cây đàn organ thứ hai gồm 32 thanh âm sắc do xưởng Thomas Hill & Son chế tác tại Luân Đôn năm 1883, được cứu thoát khỏi một nhà thờ sắp phá dỡ ở Bắc Luân Đôn năm 1991 và lắp đặt tại Pieterskerk năm 1995 để trình diễn các tác phẩm âm nhạc từ thế kỷ 18 đến hiện đại.
Nằm ẩn phía sau khu nhà nhỏ bên sườn nhà thờ là căn phòng họp cổ kính xây dựng năm 1648 tới 1650 cho Hội đồng Quản trị Nhà thờ Leiden (có thể do kiến trúc sư Arent van 's-Gravesande thiết kế), giữ nguyên trạng nội thất từ năm 1740 với trần gỗ vẽ kín gia huy các vị quản trị viên, tường bọc da dập nổi dát vàng (goudleerbehang) và lò sưởi chạm gỗ thếp vàng treo bức tranh phong cảnh Ý duy nhất còn lại của họa sĩ Dirk Verhart.
Nơi quy tụ mộ phần và đài tưởng niệm của Mục sư John Robinson (lãnh tụ tinh thần cộng đồng Pilgrim Fathers, mất năm 1625), y học gia danh tiếng toàn châu Âu Herman Boerhaave (1668 tới 1738, tượng đài đá cẩm thạch năm 1762), nhà toán học Ludolph van Ceulen (bia mộ khắc 35 chữ số thập phân của số Pi), nhà vật lý Willebrord Snellius (tác giả định luật khúc xạ ánh sáng Snell), nhà thần học Jacobus Arminius và Johannes Coccejus, nhà thực vật học Rembert Dodoens và Carolus Clusius, học giả Josephus Justus Scaliger (bia tưởng niệm do Hendrick de Keyser chạm khắc), cùng mộ phần của danh họa Jan Steen (1626 tới 1679).
Tòa giảng gỗ sồi thanh nhã ở gian giữa được chạm khắc từ năm 1532 (trước thời Cải cách) và gắn thêm mái che âm thanh (klankbord) lớn sau năm 1572. Bao quanh mặt ngoài khu hợp xướng và sườn nhà thờ là những ngôi nhà gạch nhỏ hai tầng xây áp sát vào tường nhà thờ từ thế kỷ 17 (một số theo thiết kế của Arent van 's-Gravesande) để cho thuê lấy kinh phí bảo dưỡng thánh đường.
Một chi tiết kỹ thuật độc đáo khiến giới âm nhạc học quốc tế luôn tìm về Pieterskerk là việc vận hành hai cây đại phong cầm có hệ thống lên dây và cao độ hoàn toàn khác nhau trong cùng một không gian. Cây đàn chính Van Hagerbeer (1643) ở đầu phía tây được phục nguyên về đúng cao độ cổ của thế kỷ 17 (nốt La chuẩn ở 418 Hz, thấp hơn gần nửa cung so với chuẩn hiện đại) và dùng hệ chỉnh âm trung dung (middentoonstemming) để tái hiện nguyên bản âm thanh thời đại của nhà soạn nhạc Jan Pieterszoon Sweelinck, đồng thời khi biểu diễn hòa nhạc phải có các thành viên của Hội đạp bễ (Orgeltrappersgilde) bước lên đạp các cần gỗ bơm gió sống vào ống đàn. Ngược lại, cây đàn Thomas Hill (1883) ở khu hợp xướng lại được chỉnh theo hệ bình quân luật hiện đại (nốt La ở 440 Hz). Vào năm 2002 và 2003, nhà soạn nhạc Clarence Barlow cùng các nghệ sĩ Nhạc viện Hoàng gia Den Haag đã sáng tác những bản nhạc đặc biệt khai thác chính độ lệch tần số giữa hai cây đàn này để tạo nên hiệu ứng giao thoa âm thanh vang vọng khắp năm gian vòm gỗ của nhà thờ.
IVThế Đất Và Hướng
Cần khẳng định rõ ngay từ đầu rằng Kitô giáo nói chung và đạo Tin Lành Cải cách nói riêng hoàn toàn không dạy và không áp dụng thuật phong thủy Á Đông. Vị trí và phương hướng của Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden được xác lập từ đầu thế kỷ 12 dựa trên nền điền trang của các Bá tước xứ Holland trên gò đất cao chống lụt bên bờ nam sông Oude Rijn và tuân theo quy tắc định hướng phụng vụ truyền thống của nhà thờ Trung cổ: khu hợp xướng và bàn thờ chính quay về phương Đông (hướng Mặt Trời mọc, biểu trưng cho Đức Kitô Phục Sinh), còn mặt tiền và ngọn tháp cũ quay về phương Tây. Những phân tích dưới đây hoàn toàn là góc nhìn đối chiếu theo phép hình thế cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường dành cho độc giả quan tâm đến địa lý Đông phương.
Xét theo đại cục thủy pháp của vùng đồng bằng châu thổ sông Rhine (Rijnland) tại tỉnh Nam Holland, thành phố cổ Leiden kết tụ tại nơi hai nhánh sông Oude Rijn (Sông Rhine Cũ) và Nieuwe Rijn (Sông Rhine Mới) hợp lưu ngay dưới chân gò thành cổ Burcht van Leiden rồi tỏa ra hệ thống hào nước hình lục giác ôm bọc lấy nội đô. Khu đất Pieterskerkhof (tọa độ 52,1575 độ vĩ Bắc, 4,4878 độ kinh Đông) nằm trên dải gò cát bồi tự nhiên cao ráo ở bờ nam sông Oude Rijn, được dòng kênh cổ Rapenburg (con kênh đẹp nhất của Leiden đào từ thời Trung cổ làm hào phòng thủ, nơi đặt trụ sở Học viện Đại học Leiden) uốn cong bao bọc ở phía tây và phía nam. Trong phép xem thủy cuộc cổ truyền, dòng kênh Rapenburg chảy êm ả vòng quanh khu đất nhà thờ và khu đại học tạo thành thế ngọc đới thủy (nước uốn như đai ngọc ôm vào lòng huyệt), giúp tụ khí và nuôi dưỡng văn mạch học thuật bền bỉ suốt nhiều thế kỷ.
Xét về trục sơn hướng và bố cục tứ tượng, tòa đại giáo đường nằm theo trục chính Đông Đông Bắc và Tây Tây Nam: đầu khu hợp xướng tọa về hướng Đông Đông Bắc (gần sơn Dần và Giáp), còn mặt tiền phía tây mở ra quảng trường nhỏ Pieterskerkhof hướng về phía Tây Tây Nam (gần sơn Thân và Canh) nhìn về phía dòng kênh Rapenburg làm minh đường nội cục. Phía sau lưng khu hợp xướng (hậu chẩm) ở hướng đông bắc có gò pháo đài cổ Burcht van Leiden đắp cao từ thế kỷ 11 tại ngã ba sông đóng vai trò như một hậu sơn nhân tạo che chắn cho toàn bộ khu phố cổ. Hai bên tả hữu của nhà thờ được bao bọc khép kín bởi những dãy phố cổ Kloksteeg, Pieterskerkchoorsteeg và đặc biệt là dãy nhà nhỏ thế kỷ 17 xây liền vách vào thân nhà thờ, tạo nên thế tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ ôm sát giữ ấm tàng phong. Việc ngọn tháp chuông quá cao ở đầu phía tây đổ sụp năm 1512, nếu nhìn theo con mắt hình thế đối chiếu, lại vô tình hóa giải thế độc phong cô lập (ngọn tháp quá cao đứng đơn độc dễ chịu sức tàn phá của gió bão Biển Bắc), trả lại cho tòa nhà thờ năm gian một hình khối chữ nhật vững chãi, trầm mặc như một chiếc ấn lớn trấn giữ trung tâm văn hiến của thành phố Leiden.
VCác Kỳ Lễ Trọng, Lễ Tạ Ơn Hoa Kỳ Và Nghi Lễ Hàn Lâm Trong Năm
Mặc dù từ năm 1971 Pieterskerk đã ngừng chức năng nhà thờ giáo xứ sinh hoạt mỗi Chủ nhật thông thường để giao cho một quỹ bảo tồn độc lập quản lý, ngôi đại thánh đường này vẫn là nơi cử hành những buổi lễ tôn giáo, âm nhạc và học thuật trọng đại nhất của thành phố Leiden, của Đại học Leiden và của cộng đồng quốc tế tại Hà Lan theo lịch dương và lịch phụng vụ Kitô giáo.
| Thời điểm | Hệ lịch | Tên lễ nghi hoặc sự kiện | Ý nghĩa và hoạt động truyền thống |
|---|---|---|---|
| Ngày 8 tháng 2 hằng năm | Dương lịch | Lễ Kỷ niệm Ngày thành lập Đại học Leiden (Dies Natalis) | Kỷ niệm ngày khai giảng Đại học Leiden (ngày 8 tháng 2 năm 1575), tổ chức lễ rước học thuật của các giáo sư trong lễ phục truyền thống từ tòa nhà Academiegebouw về Pieterskerk và trao bằng Tiến sĩ Danh dự. |
| Thứ Năm Tuần Thánh và Thứ Sáu Tuần Thánh (tháng 3 hoặc tháng 4) | Lịch phụng vụ Kitô giáo | Trình diễn Thương Khó theo Thánh Matthêu của J. S. Bach | Truyền thống âm nhạc thánh thiêng hằng năm trước lễ Phục Sinh với kiệt tác Matthäus-Passion của Johann Sebastian Bach vang lên dưới vòm gỗ Pieterskerk. |
| Ngày 3 tháng 10 hằng năm | Dương lịch | Lễ Tạ ơn Giải phóng Leiden (Dankdienst voor Leidens Ontzet) | Buổi lễ thờ phượng và tạ ơn trọng thể nhất trong năm của toàn thành phố Leiden, kỷ niệm đúng buổi lễ tạ ơn ngày 3 tháng 10 năm 1574 khi thành phố thoát khỏi vòng vây của quân Tây Ban Nha. |
| Thứ Năm tuần thứ tư của tháng 11 | Dương lịch | Lễ Tạ Ơn Hoa Kỳ (American Thanksgiving Day Service) | Buổi lễ liên tôn và tạ ơn đặc biệt do cộng đồng người Mỹ tại Hà Lan cùng thành phố Leiden tổ chức ngay tại ngôi nhà thờ nơi Mục sư John Robinson và các Pilgrim Fathers từng gắn bó trước chuyến đi tàu Mayflower năm 1620. |
| Tháng 12 (Thứ Sáu đầu hoặc giữa tháng và Đêm 24 tháng 12) | Dương lịch | Bài giảng Huizinga (Huizingalezing) và Lễ Đêm Giáng Sinh | Diễn đàn tri thức danh giá toàn quốc tưởng niệm sử gia Johan Huizinga do Đại học Leiden tổ chức, tiếp nối bằng hòa nhạc Weihnachtsoratorium và lễ thờ phượng Đêm Giáng Sinh. |
Trong đó, hai buổi lễ ngày 3 tháng 10 (Lễ Giải phóng Leiden) và Thứ Năm tuần thứ tư của tháng 11 (Lễ Tạ Ơn Hoa Kỳ) có mối liên hệ lịch sử trực tiếp với nhau. Các sử gia nghiên cứu về cộng đồng Pilgrim Fathers chỉ ra rằng chính trong mười một năm sinh sống quanh Pieterskerk (1609 tới 1620), những người Thanh giáo Anh đã chứng kiến người dân Leiden hằng năm cử hành ngày lễ tạ ơn 3 tháng 10 với buổi lễ trọng thể trong nhà thờ kết hợp bữa ăn cộng đồng (bánh mì trắng, cá trích và món hầm hutspot), và nếp lễ tạ ơn dân sự kết hợp tôn giáo ấy của Leiden đã góp phần định hình nên nghi thức Lễ Tạ Ơn đầu tiên tại Plymouth năm 1621.
Về cộng đồng người Việt: tại thành phố Leiden và vùng lân cận Den Haag cùng Rotterdam có đông đảo sinh viên, nghiên cứu sinh người Việt đang theo học tại Đại học Leiden cũng như bà con kiều bào sinh sống lâu năm. Các sinh viên người Việt tốt nghiệp thạc sĩ, tiến sĩ hoặc dự lễ kỷ niệm thành lập trường đều tham dự các nghi lễ học thuật dưới mái vòm Pieterskerk, trong khi sinh hoạt tôn giáo tiếng Việt định kỳ được tổ chức tại các hội thánh Tin Lành và giáo xứ Công giáo Việt Nam ở vùng Randstad.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường tới
- Nhà thờ tọa lạc tại địa chỉ Pieterskerkhof 1A ở trung tâm khu phố cổ Leiden (tỉnh Nam Holland). Từ nhà ga đường sắt trung tâm Leiden Centraal (cách sân bay Schiphol khoảng 15 phút và cách Amsterdam khoảng 35 phút đi tàu), quý vị đi bộ dọc theo phố Breestraat khoảng 12 phút hoặc đi xe buýt tới trạm Breestraat là tới thẳng quảng trường Pieterskerkhof.
- Toạ độ
- 52.1575, 4.4878
Khi tới thăm Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden, quý vị lưu ý giữ trật tự và ăn mặc lịch sự trong không gian di tích lịch sử và học thuật trang nghiêm. Khi đi lại trên sàn nhà thờ, quý vị nên bước nhẹ nhàng và tránh kéo lê vật cứng trên các phiến đá mộ cổ có khắc chữ và phù điêu từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18. Vào những ngày Đại học Leiden tổ chức lễ trao bằng, lễ kỷ niệm hoặc khi đang diễn ra buổi lễ tạ ơn và hòa nhạc đại phong cầm, một số khu vực có thể giới hạn lối đi riêng cho đại biểu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Phêrô tại Leiden (Pieterskerk)
Contribute photos, information or video for Pieterskerk, LeidenThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tại sao thành phố Leiden được gọi là Thành phố Chìa Khóa và điều đó liên quan gì đến Pieterskerk?
Ngôi nhà nguyện tiền thân của Pieterskerk được thánh hiến ngày 11 tháng 9 năm 1121 dâng kính Thánh Tông đồ Phêrô, vị thánh được Chúa Giêsu trao chìa khóa Nước Trời trong Phúc Âm Matthêu. Từ vị thánh bảo hộ của ngôi nhà thờ mẹ này, thành phố Leiden đã chọn hình ảnh hai chiếc chìa khóa đỏ bắt chéo làm huy hiệu chính thức của thành phố và mang biệt danh Sleutelstad (Thành phố Chìa Khóa).
Vì sao một đại giáo đường lớn như Pieterskerk lại không có tháp chuông?
Pieterskerk từng có một ngọn tháp chuông khổng lồ ở đầu phía tây xây dựng từ khoảng năm 1350, cao khoảng 70 mét phần thân gạch hoặc tới 100 đến 110 mét nếu tính cả chóp gỗ, được các thủy thủ gọi là Vua Biển Bắc (Coningh der Zee). Đêm ngày 4 rạng sáng ngày 5 tháng 3 năm 1512, ngọn tháp bất ngờ đổ sụp hoàn toàn trong một cơn bão lớn. Do thiếu kinh phí nên thành phố không xây lại tháp mà kéo dài gian giữa trùm lên nền tháp cũ.
Nhà thờ Pieterskerk gắn bó như thế nào với những người Hành hương Thanh giáo (Pilgrim Fathers) và nước Mỹ?
Từ năm 1609 đến năm 1620, cộng đồng Thanh giáo người Anh do Mục sư John Robinson dẫn dắt đã sống lưu vong ngay quanh khu vực nhà thờ Pieterskerk tại Leiden trước khi khởi hành trên tàu Mayflower sang Bắc Mỹ lập thuộc địa Plymouth năm 1620. Mục sư John Robinson qua đời tại Leiden năm 1625 và được an táng ngay bên trong Pieterskerk, nơi hằng năm vẫn cử hành Lễ Tạ Ơn Hoa Kỳ vào tháng 11.
Những danh nhân lịch sử và khoa học nào được an táng hoặc tưởng niệm tại Pieterskerk?
Được mệnh danh là Mausoleum Academicum của Đại học Leiden, nhà thờ là nơi an táng và tưởng niệm Mục sư John Robinson, danh y Herman Boerhaave, nhà toán học Ludolph van Ceulen (với tấm bia khắc 35 chữ số thập phân của số Pi), nhà vật lý Willebrord Snellius, các nhà thực vật học Rembert Dodoens và Carolus Clusius, các nhà thần học Jacobus Arminius và Johannes Coccejus, học giả Josephus Justus Scaliger, danh họa Jan Steen cùng cha mẹ của họa sĩ Rembrandt.
Cây đại phong cầm Van Hagerbeer trong nhà thờ Pieterskerk có điểm gì đặc biệt?
Hoàn thành năm 1643 bởi anh em nhà Van Hagerbeer trên nền các cây đàn thế kỷ 15 và 16, cây đại phong cầm này vẫn lưu giữ những ống đàn chế tác từ khoảng năm 1446 của Jacob van Bilsteyn, thuộc nhóm ống đàn cổ nhất thế giới còn phát ra tiếng. Đàn được phục nguyên đúng hệ chỉnh âm trung dung thế kỷ 17 (a = 418 Hz) và được bơm gió hoàn toàn bằng sức người bởi Hội những người đạp bễ đàn của nhà thờ.