Bước ra quảng trường Domplein ở trung tâm Utrecht, quý vị thấy một cảnh lạ: bên trái là ngọn tháp đá cao vút đứng một mình, bên phải là một nhà thờ Gothic lớn nhưng cụt đầu, như bị ai cắt ngang thân. Giữa hai công trình là một khoảng trống rộng lát đá, người qua lại, xe đạp chạy ngang. Nhìn kỹ mặt lát, quý vị sẽ thấy những đường kẻ đá sẫm màu vẽ lại vị trí các hàng cột của một gian nhà thờ không còn nữa. Khoảng trống ấy chính là chỗ gian giữa từng đứng, cho tới buổi chiều tối năm 1674.
Đây là Nhà thờ Dom, người Hà Lan gọi là Domkerk, từng là nhà thờ chính tòa Thánh Martin (Sint-Maartenskerk) của giáo phận Utrecht, và từ năm 1580 là nơi thờ phượng Tin Lành. Ngọn tháp bên cạnh là tháp Dom (Domtoren), vốn là tháp của chính nhà thờ này. Nơi đây là gốc của đạo Kitô ở miền bắc Hà Lan: từ cuối thế kỷ 7, Thánh Willibrord đã lập trên khu đất này trung tâm truyền giáo cho người Frisia.
IThánh Martin, Thánh Willibrord Và Nhà Thờ Tin Lành Hôm Nay
Chữ Dom trong tiếng Hà Lan chỉ nhà thờ chính tòa, nơi xưa đặt ngai giám mục. Nhà thờ được dâng kính Thánh Martin thành Tours, vị giám mục thế kỷ 4 nổi tiếng với chuyện cắt đôi áo choàng chia cho người ăn xin. Theo Kerken Kijken, chính Thánh Willibrord, nhà truyền giáo người Anglo-Saxon, đã dựng lại nhà thờ ở đây năm 695 và dâng kính Thánh Martin, cùng một nhà thờ Thánh Salvator bên cạnh, làm trung tâm rao giảng Tin Mừng cho người Frisia. Cũng theo nguồn ấy, nhà thờ có tư cách chính tòa từ năm 777.
Từ năm 1580, nhà thờ chuyển sang việc thờ phượng Tin Lành, và ngày nay thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan (Protestantse Kerk in Nederland). Tin Lành không có lễ kính thánh và không tôn kính thánh tích, nên tên Thánh Martin ở đây là tên lịch sử của ngôi nhà thờ hơn là một lòng sùng kính. Trung tâm của buổi thờ phượng Tin Lành là Lời Chúa: bài giảng, bài đọc Kinh Thánh, thánh ca của cộng đoàn. Vì thế trong lòng nhà thờ, ghế ngồi và tòa giảng mới là chỗ tụ ánh nhìn, trong một không gian vốn được dựng cho phụng vụ Công Giáo thời trung cổ.
Kerken Kijken ghi các nhà thờ Roman trước đó được dựng lại khoảng năm 920 và năm 1023, lần sau vì một trận hỏa hoạn lớn. Năm 1254, giám mục Hendrik van Vianden đặt viên đá đầu tiên cho gian cung thánh Gothic, bắt đầu thay dần nhà thờ Roman cũ. Nhà thờ cũ vẫn được dùng trong khi phần mới lên dần, và cả công cuộc kéo dài hơn 260 năm mà chưa bao giờ hoàn tất trọn vẹn: gian giữa khởi công khoảng năm 1480 nhưng dừng lại vì thiếu tiền.
Nhiều người tưởng tháp Dom là một tháp chuông dựng riêng từ đầu, theo kiểu tháp chuông tách rời của một số nhà thờ Ý. Không phải. Tháp là tháp phía tây của chính nhà thờ, nối liền với gian giữa. Khoảng trống hôm nay là do gian giữa sập trong cơn bão chiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674, và không được dựng lại. Mặt lát quảng trường Domplein từ sau năm 1825 được đánh dấu nền gian giữa cũ.
IITừ Trung Tâm Truyền Giáo Tới Nhà Thờ Cụt Gian
Lịch sử Domkerk có hai điểm gãy. Điểm gãy thứ nhất là năm 1580, khi nhà thờ chuyển từ phụng vụ Công Giáo sang thờ phượng Tin Lành. Điểm gãy thứ hai là cơn bão năm 1674, biến một nhà thờ liền khối thành hai công trình đứng cách nhau. Thư viện ghi mốc thứ nhất bằng một câu trung tính, đúng như tư liệu của nhà thờ.
- 695Trung tâm truyền giáo WillibrordThánh Willibrord dựng lại nhà thờ, dâng kính Thánh Martin và lập trung tâm truyền giáo cho người Frisia, theo Kerken Kijken.
- 1254Khởi công nhà thờ GothicGiám mục Hendrik van Vianden đặt viên đá đầu tiên cho gian cung thánh. Khoảng năm 1300 công trình chuyển sang cánh nam, rồi cánh bắc với các nhà nguyện.
- 1320 hoặc 1321 tới 1382Dựng tháp DomKerken Kijken ghi khởi công năm 1320, nhiều nguồn khác ghi 1321. Tháp do Jan van Henegouwen thiết kế, dự tính cao khoảng 126 mét, xong năm 1382 ở độ cao khoảng 112 mét.
- 1462 tới 1467Nhà hội kinh sĩNhà hội lớn của các kinh sĩ được dựng, nay là giảng đường của Đại học Utrecht. Hành lang tu viện xong khoảng quý ba thế kỷ 15.
- 1480Khởi công gian giữaGian giữa năm gian theo lối Gothic rực lửa bắt đầu, nhưng không bao giờ hoàn tất trọn vẹn vì thiếu kinh phí.
- 1580Chuyển sang Tin LànhTừ năm này nhà thờ được dùng cho việc thờ phượng Tin Lành.
- 1674Gian giữa sậpChiều tối ngày 1 tháng 8, một cơn bão lớn quét qua Hà Lan làm sập gian giữa. Monumenten.nl gọi cơn gió ấy là orkaan, bão lốc. Khoảng trống về sau thành quảng trường Domplein.
- 1831Đàn organ BätzCây đàn do Jonathan và Johan Bätz đóng năm 1826 được lắp vào nhà thờ năm 1831.
Có hai chỗ nguồn không khớp. Thứ nhất là năm khởi công tháp: Kerken Kijken ghi 1320, nhiều nguồn khác ghi 1321. Chênh một năm như vậy thường do cách tính từ lúc chuẩn bị móng hay từ lúc đặt đá. Thứ hai là các đợt trùng tu: tư liệu tổng hợp của thư viện ghi nhà thờ được trùng tu 1921 tới 1938, hành lang tu viện 1876 tới 1897 và năm 1962, tháp 1901 tới 1931, còn Kerken Kijken ghi việc trùng tu rộng bắt đầu từ năm 1850 và đợt lớn cuối cùng là 1979 tới 1988. Các con số này không loại trừ nhau, chỉ là mỗi nguồn kể những đợt khác nhau.
IIIGothic Pháp Trên Đất Hà Lan, Tháp Dom Và Hành Lang Tu Viện
Domkerk là một nhà thờ Gothic theo mẫu các nhà thờ chính tòa Pháp: gian cung thánh có hành lang vòng quanh và các nhà nguyện tỏa ra như nan quạt, cánh ngang cao, cửa sổ lớn. Phần còn lại hôm nay là cung thánh, cánh ngang và các nhà nguyện, còn gian giữa chỉ còn dấu trên mặt lát. Trong lòng nhà thờ, Kerken Kijken ghi còn Mộ Thánh năm 1501 ở hành lang quanh cung thánh, mộ giám mục Jan van Arkel mất năm 1378 với lớp trang trí tường thế kỷ 14 gồm hoa văn Gothic và thú thần thoại, và các ô kính màu của R. N. Roland Holst làm năm 1926 và 1936.
Ngọn tháp Dom đứng riêng ở phía tây. Theo Kerken Kijken, Jan van Henegouwen thiết kế tháp cao khoảng 126 mét, nhưng khoảng năm 1364 người ta phát hiện vấn đề kết cấu nên sửa đồ án, và tháp xong năm 1382 ở khoảng 112 mét.
Khởi công 1320 hoặc 1321, xong 1382, cao khoảng 112 mét. Là tháp phía tây của nhà thờ, đứng tách riêng từ năm 1674.
Mười ba quả chuông do Geert van Wou đúc năm 1505, bảy quả bị bán ở thế kỷ 17, bản sao được bổ sung năm 1982. Bộ carillon đặt năm 1664 do anh em François và Pieter Hemony đúc 35 chuông, nay có 50 chuông, trong đó 34 chuông Hemony gốc.
Hành lang Gothic bao quanh khu vườn tu viện, nối nhà thờ với nhà hội kinh sĩ, xong khoảng quý ba thế kỷ 15.
Tư liệu về đàn organ ở đây có từ năm 1342. Geert van Wou đóng một cây năm 1571, anh em Bätz đóng cây thay thế lắp năm 1831, thêm các đàn năm 1970 và 1989.
Dựng 1462 tới 1467, nay là giảng đường của Đại học Utrecht.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp Dom | Khoảng 112 m | Kerken Kijken, tư liệu tổng hợp |
| Chiều cao dự tính ban đầu | Khoảng 126 m | Kerken Kijken |
| Năm khởi công tháp | 1320 hoặc 1321 | Kerken Kijken ghi 1320, nguồn khác ghi 1321 |
| Số chuông carillon | 50, trong đó 34 chuông Hemony | Kerken Kijken |
| Thời gian xây nhà thờ | Hơn 260 năm | Kerken Kijken |
IVThế Đất Và Hướng
Mục này đọc Domkerk bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, là việc của thư viện chứ không phải điều tư liệu nhà thờ ghi lại. Đạo Tin Lành không có phong thủy, và Tin Lành Hà Lan theo truyền thống Cải Cách vốn dè dặt với mọi phép chọn đất chọn hướng. Hướng của công trình còn có trước cả thời Tin Lành: nhà thờ được dựng thời trung cổ theo hướng phụng vụ Công Giáo, cung thánh về phía đông, tháp và lối vào lớn về phía tây. Mọi nhận xét dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ta.
Cái đập vào mắt người đọc phong thủy trước hết là thế đứt. Một công trình vốn liền khối, đầu là cung thánh, đuôi là tháp, nay bị cắt ngang ở giữa. Lối ta gọi chỗ mạch bị cắt là đoạn mạch, thường coi là điều kiêng. Nhưng người Utrecht không lấp khoảng trống ấy bằng nhà cửa mà để nó thành quảng trường và đánh dấu nền cũ trên mặt lát. Theo lối đọc ta, giữ nguyên dấu mạch cũ thay vì xây đè lên là cách giữ cho mạch không mất hẳn.
Điều thứ hai là ngọn tháp làm trục. Tháp Dom cao vượt hẳn mọi mái nhà chung quanh, nhìn thấy từ khắp thành phố. Trong lối cổ truyền, một ngọn cao sừng sững ở giữa thành được đọc như trụ trấn, cây cột giữ cho cả vùng đất có chỗ quy về. Người Utrecht cũng quen lấy tháp Dom làm mốc để định vị, một thói quen mà lối đọc ta sẽ gọi là mọi hướng quy về một điểm.
Điều thứ ba là thủy. Ngay phía tây quảng trường là kênh Oudegracht, con kênh cổ chạy qua lòng thành phố. Nhà thờ đặt cung thánh về đông, tháp về phía gần nước. Đọc theo lối ta thì tháp đứng ở đầu nước tới, như cây cột mốc bên bến, còn thân nhà thờ lùi về phía đông, xa nước, yên hơn.
Sau cùng là minh đường. Ngày trước nhà thờ bị nhà cửa và các công trình của hội kinh sĩ vây kín. Chính khoảng trống sau năm 1674 đã tạo ra một minh đường mà công trình ban đầu không có. Thư viện ghi những điều ấy như một cách nhìn đối chiếu, không phải điều những người dựng nhà thờ hay những người thờ phượng ở đây tính tới.
VNăm Phụng Vụ Tin Lành Và Ngày Thánh Martin
Là nhà thờ Tin Lành, Domkerk theo năm phụng vụ của Giáo hội Tin Lành Hà Lan, tính theo dương lịch, với các lễ lớn của Kitô giáo và buổi thờ phượng Chúa nhật làm nhịp chính. Riêng ngày 11 tháng 11, ngày Thánh Martin, thành phố Utrecht có lễ hội riêng mà nhà thờ góp một phần. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ giấc.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 11 tháng 11 | Dương lịch, ngày Thánh Martin | Sint Maarten ở Utrecht | Nhà thờ Dom tổ chức giờ kinh chiều đại kết, chuông tháp Dom được đánh, trẻ em rước đèn lồng qua phố, cả khu Dom làm trung tâm lễ hội. |
| Mùa Vọng và 25 tháng 12 | Dương lịch, năm phụng vụ Tin Lành | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh với thờ phượng và thánh ca. |
| Thứ Sáu trước Phục Sinh | Năm phụng vụ Tin Lành, ngày đổi theo năm | Thứ Sáu Tuần Thánh | Ngày tưởng niệm Chúa chịu chết, được truyền thống Tin Lành Hà Lan coi trọng. |
| Chúa nhật Phục Sinh và Hiện Xuống | Năm phụng vụ Tin Lành, ngày đổi theo năm | Phục Sinh, Hiện Xuống | Hai lễ trọng nhất của năm, cách nhau năm mươi ngày. |
| 31 tháng 10 | Dương lịch | Ngày Cải Cách | Kỷ niệm Martin Luther công bố 95 luận đề năm 1517, mốc khởi đầu của đạo Tin Lành. |
Theo trang Di sản phi vật thể Hà Lan, lễ Sint Maarten ở Utrecht được ghi vào danh mục di sản phi vật thể của nước này. Ngoài cuộc rước đèn lồng có hình Thánh Martin cưỡi ngựa, chương trình ngày 11 tháng 11 có bữa ăn cho người không nhà, trao giải liên đới và chợ phiên bên kênh Oudegracht, đúng tinh thần chia sẻ của vị thánh đã cắt áo cho người nghèo. Từ năm 2001 thành phố có Hội đồng Sint Maarten Utrecht. Thư viện cũng có bài về Nhà thờ Westerkerk, Amsterdam, một nhà thờ Tin Lành Hà Lan dựng ngay từ đầu cho việc thờ phượng Cải Cách.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Domplein 31, 3512 JE Utrecht (thư từ: Achter de Dom 1, 3512 JN Utrecht)
- Đường tới
- Nhà thờ ở Domplein 31, giữa trung tâm Utrecht, tỉnh Utrecht. Từ ga Utrecht Centraal đi bộ chừng mười lăm phút về phía đông nam, cứ nhìn ngọn tháp Dom mà đi.
- Toạ độ
- 52.0909, 5.1222
Đây là nhà thờ Tin Lành đang có cộng đoàn thờ phượng, nên lệ của nơi thờ phượng là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại và chụp ảnh khi đang có buổi thờ phượng hay hòa nhạc. Nhà thờ thường có hòa nhạc đàn organ vào chiều thứ Bảy. Việc lên tháp Dom đi theo đoàn có hướng dẫn, cầu thang hẹp và dài, quý vị cần cân nhắc sức mình.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Dom, Utrecht (Domkerk)
Contribute photos, information or video for St. Martin's Cathedral, UtrechtThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Dom Utrecht cao bao nhiêu mét
Tháp Dom cao khoảng 112 mét. Theo Kerken Kijken, đồ án ban đầu của Jan van Henegouwen dự tính khoảng 126 mét, nhưng vì vấn đề kết cấu phát hiện khoảng năm 1364 nên đồ án được sửa. Tháp khởi công năm 1320 hoặc 1321 tùy nguồn và xong năm 1382.
Vì sao tháp Dom đứng tách khỏi nhà thờ
Vì chiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674 một cơn bão lớn làm sập gian giữa nối tháp với phần còn lại của nhà thờ. Gian giữa không được dựng lại, khoảng trống thành quảng trường Domplein, và sau năm 1825 nền gian giữa cũ được đánh dấu trên mặt lát.
Domkerk Utrecht là nhà thờ Công Giáo hay Tin Lành
Nhà thờ được dựng thời trung cổ làm nhà thờ chính tòa Công Giáo dâng kính Thánh Martin. Từ năm 1580 nhà thờ được dùng cho việc thờ phượng Tin Lành, và nay thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan (Protestantse Kerk in Nederland).
Nhà thờ Dom Utrecht xây năm nào
Nền nhà thờ có từ năm 695, khi Thánh Willibrord dựng lại nhà thờ và dâng kính Thánh Martin. Nhà thờ Gothic hiện nay khởi công năm 1254 với gian cung thánh, công trình kéo dài hơn 260 năm mà chưa hoàn tất trọn vẹn. Gian giữa bắt đầu năm 1480.
Lễ Thánh Martin ở Utrecht là ngày nào
Ngày 11 tháng 11 hằng năm. Utrecht coi Thánh Martin là bổn mạng xưa của thành phố. Trong ngày này có giờ kinh chiều đại kết ở Nhà thờ Dom, chuông tháp Dom được đánh, và cuộc rước đèn lồng của trẻ em qua phố.