Bước ra quảng trường Domplein ở trung tâm Utrecht, quý vị thấy một cảnh lạ: bên trái là ngọn tháp đá cao vút đứng một mình, bên phải là một nhà thờ Gothic lớn nhưng cụt đầu, như bị ai cắt ngang thân. Giữa hai công trình là một khoảng trống rộng lát đá, người qua lại, xe đạp chạy ngang. Nhìn kỹ mặt lát, quý vị sẽ thấy những đường kẻ đá sẫm màu vẽ lại vị trí các hàng cột của một gian nhà thờ không còn nữa. Khoảng trống ấy chính là chỗ gian giữa từng đứng, cho tới buổi chiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674.
Đây là Nhà thờ Dom, người Hà Lan gọi là Domkerk, từng là nhà thờ chính tòa Thánh Martin (Sint-Maartenskerk) của giáo phận Utrecht, và từ năm 1580 là nơi thờ phượng Tin Lành. Ngọn tháp bên cạnh là tháp Dom (Domtoren), vốn là tháp phía tây của chính nhà thờ này, cao 112,32 mét và là tháp nhà thờ cao nhất Hà Lan. Nơi đây cũng là cái nôi của đạo Kitô ở miền bắc Hà Lan: từ năm 695, trên nền pháo đài biên giới La Mã Traiectum xưa (nay thuộc Di sản Thế giới UNESCO), Thánh Willibrord đã lập trung tâm truyền giáo cho người Frisia.
IThánh Martin, Thánh Willibrord Và Nhà Thờ Tin Lành Hôm Nay
Chữ Dom trong tiếng Hà Lan chỉ nhà thờ chính tòa, nơi xưa đặt ngai giám mục. Nhà thờ được dâng kính Thánh Martin thành Tours, vị giám mục thế kỷ 4 nổi tiếng với chuyện cắt đôi áo choàng chia cho người ăn xin. Theo Kerken Kijken, khu đất quảng trường Domplein vốn là đồn biên phòng La Mã Traiectum lập khoảng năm 47 sau Công nguyên trên bờ sông Rhine cũ (khu khảo cổ dưới quảng trường đã được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2021 trong hồ sơ phòng tuyến Hạ Germania). Chính Thánh Willibrord, nhà truyền giáo người Anglo-Saxon, đã dựng lại nhà thờ ở đây năm 695 và dâng kính Thánh Martin, cùng một nhà thờ Thánh Salvator bên cạnh, làm trung tâm rao giảng Tin Mừng cho người Frisia. Cũng theo nguồn ấy, nhà thờ có tư cách chính tòa từ năm 777.
Từ năm 1580, nhà thờ chuyển sang việc thờ phượng Tin Lành, và ngày nay thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan (Protestantse Kerk in Nederland). Tin Lành không có lễ kính thánh và không tôn kính thánh tích, nên tên Thánh Martin ở đây là tên lịch sử của ngôi nhà thờ hơn là một lòng sùng kính. Trung tâm của buổi thờ phượng Tin Lành là Lời Chúa: bài giảng, bài đọc Kinh Thánh, thánh ca của cộng đoàn. Vì thế trong lòng nhà thờ, ghế ngồi và tòa giảng mới là chỗ tụ ánh nhìn, trong một không gian vốn được dựng cho phụng vụ Công Giáo thời trung cổ.
Kerken Kijken ghi các nhà thờ trước đó nhiều lần bị tàn phá rồi dựng lại: nhà thờ tiền Roman dựng khoảng năm 920, tiếp đến là nhà thờ Roman của Giám mục Adalbold cung hiến năm 1023 và dựng lại sau trận cháy lớn năm 1253. Năm 1254, Giám mục Hendrik van Vianden đặt viên đá đầu tiên cho gian cung thánh Gothic theo mẫu các nhà thờ chính tòa Pháp, bắt đầu thay dần nhà thờ Roman cũ. Nhà thờ cũ vẫn được dùng trong khi phần mới lên dần, và cả công cuộc kéo dài hơn 260 năm mà chưa bao giờ hoàn tất trọn vẹn: gian giữa khởi công khoảng năm 1480 nhưng không đủ tiền để cuốn vòm đá, và đến khoảng năm 1517 mọi việc xây dựng đều dừng hẳn.
Nhiều người tưởng tháp Dom ngay từ năm 1320 đã được xây dính liền vào thân nhà thờ, hoặc ngược lại chưa từng nối với nhà thờ bao giờ. Thực tế lịch sử đi qua cả hai trạng thái. Theo Kerken Kijken, sau khi khối tiền đường của nhà thờ Roman cũ sập năm 1308, ngọn tháp Gothic khởi dựng năm 1320 hoặc 1321 ban đầu được thiết kế đứng tách riêng với một lối đi cuốn vòm xuyên qua chân tháp, vì các kinh sĩ của hội kinh sĩ Thánh Salvator giữ quyền đi lại qua mảnh đất giữa tháp và nhà thờ. Tới cuối thế kỷ 15, khi dựng gian giữa năm gian khoảng năm 1480, người ta mới bắc một nhà nguyện cầu ở tầng trên để nối tháp với gian giữa nhà thờ. Chiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674, một trận bão lốc lớn quét qua Utrecht làm sập toàn bộ gian giữa chưa kịp cuốn vòm đá. Từ đó tháp Dom lại đứng tách rời khỏi nhà thờ, và sau năm 1825 nền gian giữa cũ được đánh dấu trên mặt lát quảng trường Domplein.
IITừ Trung Tâm Truyền Giáo Tới Nhà Thờ Cụt Gian
Lịch sử Domkerk có hai điểm gãy. Điểm gãy thứ nhất là năm 1580, khi nhà thờ chuyển từ phụng vụ Công Giáo sang thờ phượng Tin Lành. Điểm gãy thứ hai là cơn bão năm 1674, biến một nhà thờ đã nối liền thành hai công trình đứng cách nhau qua quảng trường. Thư viện ghi mốc thứ nhất bằng một câu trung tính, đúng như tư liệu của nhà thờ.
- 695Trung tâm truyền giáo WillibrordTrên nền đồn La Mã Traiectum cũ, Thánh Willibrord dựng lại nhà thờ dâng kính Thánh Martin và lập trung tâm truyền giáo cho người Frisia. Nhà thờ mang tư cách chính tòa từ năm 777, dựng lại theo lối Roman khoảng năm 920 và năm 1023.
- 1254Khởi công nhà thờ GothicSau vụ cháy thành phố năm 1253, Giám mục Hendrik van Vianden đặt viên đá đầu tiên cho gian cung thánh Gothic năm 1254. Khoảng năm 1300 công trình chuyển sang hành lang cánh nam, rồi cánh bắc với các nhà nguyện.
- 1320 hoặc 1321 tới 1382Dựng tháp DomKerken Kijken ghi khởi công năm 1320, hồ sơ di tích số 36075 ghi năm 1321. Tháp do Jan van Henegouwen thiết kế đầu tiên, dự tính cao khoảng 126 mét, sửa đồ án khoảng năm 1364 và hoàn thành năm 1382 ở độ cao khoảng 109 mét, nay là 112,32 mét.
- 1462 tới 1467Nhà hội kinh sĩ và hành lang tu việnNhà hội lớn của các kinh sĩ được dựng từ 1462 tới 1467 (nay là giảng đường của Đại học Utrecht, nơi ký Liên minh Utrecht năm 1579). Hành lang tu viện Gothic hoàn thành khoảng quý ba thế kỷ 15.
- Khoảng 1480 tới 1517Khởi công cánh ngang và gian giữaCánh ngang và gian giữa năm gian theo lối Gothic muộn được dựng và nối vào tháp Dom, nhưng gian giữa chỉ có trần gỗ phẳng vì thiếu kinh phí, rồi công trình dừng hẳn khoảng năm 1517.
- 1580Chuyển sang Tin LànhTừ năm này nhà thờ chính thức được giao cho việc thờ phượng Tin Lành Cải Cách.
- 1674Gian giữa sập trong bão lốcChiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674, một cơn bão lốc dữ dội (Monumenten.nl gọi là orkaan, giới khí tượng hiện đại xác định là dông gió giật thẳng kèm lốc xoáy) làm sập gian giữa. Đống đổ nát được dọn sạch năm 1826 để lập quảng trường Domplein.
- 1831Đàn organ BätzCây đàn do hai anh em Jonathan và Johan Bätz đóng từ năm 1826, tận dụng nhiều ống đàn năm 1571 của Peter Janszoon de Swart, được lắp xong vào nhà thờ năm 1831.
Có ba chỗ nguồn ghi chênh nhau cần nêu rõ. Thứ nhất là năm khởi công tháp Dom: Kerken Kijken ghi năm 1320, còn hồ sơ di tích quốc gia số 36075 và nhiều sử liệu Hà Lan ghi năm 1321. Thứ hai là chiều cao tháp: Kerken Kijken làm tròn là khoảng 112 mét, còn số đo kỹ thuật chính thức của thành phố Utrecht sau đợt trùng tu đầu thế kỷ 20 là 112,32 mét (khi mới xây xong năm 1382 tháp cao khoảng 109 mét). Thứ ba là các đợt trùng tu: hồ sơ di tích số 35973 ghi nhà thờ trùng tu từ 1921 tới 1938, hành lang tu viện từ 1876 tới 1897 và năm 1962, tháp từ 1901 tới 1931 (hồ sơ số 36075 ghi 1900 tới 1929), còn Kerken Kijken ghi việc trùng tu nhà thờ bắt đầu từ năm 1850, đợt lớn gần nhất của nhà thờ là 1979 tới 1988 và của tháp là 1901 tới 1929. Ngoài ra, tháp Dom vừa trải qua đợt đại trùng tu mới nhất từ năm 2019 tới năm 2024.
IIIGothic Pháp Trên Đất Hà Lan, Tháp Dom Và Hành Lang Tu Viện
Domkerk là nhà thờ Gothic duy nhất ở Hà Lan dựng theo mẫu các nhà thờ chính tòa cổ điển của Pháp như Soissons và Tournai: gian cung thánh có hành lang đi vòng quanh và các nhà nguyện tỏa ra như nan quạt, cánh ngang cao khoảng 32 mét, cửa sổ lá sách lớn. Phần còn đứng vững hôm nay là gian cung thánh, cánh ngang và hai nhà nguyện lớn ở phía nam và phía bắc, còn gian giữa năm gian chỉ còn vệt đá ba màu (đen, trắng, đỏ) lát trên mặt quảng trường Domplein. Trong lòng nhà thờ, Kerken Kijken ghi còn Mộ Thánh bằng sa thạch năm 1501 ở hành lang quanh cung thánh, mộ Giám mục Jan van Arkel mất năm 1378 với lớp bích họa thế kỷ 14 vẽ hoa văn Gothic và thú thần thoại, mộ Giám mục Gwijde van Avesnes mất năm 1317, cùng các ô kính màu ở mặt tây do họa sĩ R. N. Roland Holst thực hiện năm 1926 và 1936.
Ngọn tháp Dom (Rijksmonument số 36075, tại số 21 Domplein) đứng riêng ở phía tây. Theo Kerken Kijken và hồ sơ di tích số 36075, tháp do thợ cả Jan van Henegouwen thiết kế đầu tiên (tiếp nối bởi Godijn van Dormael và Jan van den Doem), gồm hai khối vuông chồng lên nhau và trên cùng là tầng lồng đèn bát giác thanh mảnh. Đồ án ban đầu dự tính cao khoảng 126 mét, nhưng khoảng năm 1364 người ta phát hiện rủi ro kết cấu nên hạ thấp phương án, hoàn thành năm 1382. Bên trong tháp có nhà nguyện Egmond ở tầng một, nhà nguyện Thánh Michael (Michaelskapel) của giám mục ở tầng hai và 465 bậc thang dẫn lên đỉnh.
Di tích quốc gia số 36075, khởi công 1320 hoặc 1321, xong năm 1382, cao 112,32 mét (Kerken Kijken ghi khoảng 112 mét), có 465 bậc thang, là tháp nhà thờ cao nhất Hà Lan.
Năm 1505 nghệ nhân Geert van Wou ở Kampen đúc bộ mười ba chuông kéo đồng hòa âm (quả lớn nhất là Salvator nặng 8.223 kg hoặc 8.227 kg tùy nguồn, đường kính 227 cm, cùng một chuông nhỏ năm 1506). Bảy chuông nhỏ bị bán năm 1664 để góp tiền đúc dàn carillon và được hãng Eijsbouts đúc bù bảy bản sao năm 1982, tổng cộng mười bốn chuông nặng khoảng 32 tấn. Dàn carillon năm 1664 của hai anh em François và Pieter Hemony nay có 50 chuông (Kerken Kijken ghi còn 34 chuông Hemony gốc và 16 chuông Eijsbouts năm 1972, hồ sơ di tích 36075 ghi 33 chuông Hemony và 17 chuông mới).
Di tích quốc gia số 36077, hành lang Gothic có vòm gân đan bao quanh khu vườn thuốc và thảo mộc, nối nhà thờ với nhà hội kinh sĩ, hoàn thành khoảng quý ba thế kỷ 15.
Tư liệu về đàn organ ở đây có từ năm 1342. Đàn chính ở mặt tây (50 thanh âm, khoảng 3.600 ống) do hai anh em Jonathan và Johan Bätz đóng từ năm 1826 và lắp xong năm 1831 trong vỏ đàn tân Gothic của kiến trúc sư T. F. Suys, tái sử dụng nhiều ống đàn từ cây đàn năm 1571 của Peter Janszoon de Swart. Ngoài ra còn đàn tủ năm 1790 của Gideon Thomas Bätz lắp ở cung thánh năm 1970 và đàn ở cánh ngang lắp năm 1988 tới 1989 dùng ống đàn khoảng năm 1680 của Apollonius Bosch.
Di tích quốc gia số 36076, dựng từ 1462 tới 1467, nơi ký Liên minh Utrecht ngày 23 tháng 1 năm 1579, nay là giảng đường lớn (Aula) của Đại học Utrecht.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp Dom | 112,32 m (làm tròn khoảng 112 m) | Hồ sơ thành phố Utrecht, Kerken Kijken |
| Chiều cao dự tính ban đầu | Khoảng 126 m | Kerken Kijken |
| Năm khởi công và hoàn thành tháp | 1320 hoặc 1321 tới 1382 (465 bậc thang) | Kerken Kijken ghi 1320, Monumenten.nl số 36075 ghi 1321 |
| Chuông kéo và dàn carillon | 14 chuông kéo (Salvator 8.223 kg), carillon 50 chuông (33 hoặc 34 chuông Hemony) | Kerken Kijken, Monumenten.nl số 36075 |
| Thời gian xây nhà thờ Gothic | Từ 1254 tới khoảng 1517 (hơn 260 năm, vòm cao khoảng 32 m) | Kerken Kijken, Monumenten.nl số 35973 |
IVThế Đất Và Hướng
Mục này đọc Domkerk bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, là việc của thư viện chứ không phải điều tư liệu nhà thờ ghi lại. Đạo Tin Lành không có phong thủy, và Tin Lành Hà Lan theo truyền thống Cải Cách vốn dè dặt với mọi phép chọn đất chọn hướng. Hướng của công trình còn có trước cả thời Tin Lành: nhà thờ được dựng thời trung cổ theo hướng phụng vụ Công Giáo, cung thánh về phía đông, tháp và lối vào lớn về phía tây. Mọi nhận xét dưới đây chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ta.
Cái đập vào mắt người đọc phong thủy trước hết là thế đứt. Một công trình từng được nối liền khối vào cuối thế kỷ 15, đầu là cung thánh, đuôi là tháp, bị bão lốc năm 1674 cắt ngang ở giữa. Lối ta gọi chỗ mạch bị cắt là đoạn mạch, thường coi là điều kiêng. Nhưng người Utrecht không lấp khoảng trống ấy bằng nhà cửa mà để nó thành quảng trường và đánh dấu nền cũ trên mặt lát. Theo lối đọc ta, giữ nguyên dấu mạch cũ thay vì xây đè lên là cách giữ cho mạch không mất hẳn.
Điều thứ hai là ngọn tháp làm trục. Tháp Dom cao vượt hẳn mọi mái nhà chung quanh, nhìn thấy từ khắp thành phố. Trong lối cổ truyền, một ngọn cao sừng sững ở giữa thành được đọc như trụ trấn, cây cột giữ cho cả vùng đất có chỗ quy về. Người Utrecht cũng quen lấy tháp Dom làm mốc để định vị, một thói quen mà lối đọc ta sẽ gọi là mọi hướng quy về một điểm.
Điều thứ ba là thủy. Ngay phía tây quảng trường là kênh Oudegracht, con kênh cổ chạy qua lòng thành phố, còn dưới lòng đất là dấu vết nhánh sông Rhine cổ từng nuôi đồn La Mã Traiectum. Nhà thờ đặt cung thánh về đông, tháp về phía gần nước. Đọc theo lối ta thì tháp đứng ở đầu nước tới, như cây cột mốc bên bến, còn thân nhà thờ lùi về phía đông, xa nước, yên hơn.
Sau cùng là minh đường. Ngày trước nhà thờ bị nhà cửa và các công trình của hội kinh sĩ vây kín. Chính khoảng trống sau năm 1674 đã tạo ra một minh đường mà công trình lúc nối liền không có. Thư viện ghi những điều ấy như một cách nhìn đối chiếu, không phải điều những người dựng nhà thờ hay những người thờ phượng ở đây tính tới.
VNăm Phụng Vụ Tin Lành Và Ngày Thánh Martin
Là nhà thờ Tin Lành, Domkerk theo năm phụng vụ của Giáo hội Tin Lành Hà Lan, tính theo dương lịch, với các lễ lớn của Kitô giáo và buổi thờ phượng Chúa nhật làm nhịp chính. Riêng ngày 11 tháng 11, ngày Thánh Martin, thành phố Utrecht có lễ hội riêng mà nhà thờ góp một phần. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ giấc.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 11 tháng 11 | Dương lịch, ngày Thánh Martin | Sint Maarten ở Utrecht | Nhà thờ Dom tổ chức giờ kinh chiều đại kết, chuông tháp Dom được đánh, trẻ em rước đèn lồng qua phố, cả khu Dom làm trung tâm lễ hội. |
| Mùa Vọng và 25 tháng 12 | Dương lịch, năm phụng vụ Tin Lành | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh với thờ phượng và thánh ca. |
| Thứ Sáu trước Phục Sinh | Năm phụng vụ Tin Lành, ngày đổi theo năm | Thứ Sáu Tuần Thánh | Ngày tưởng niệm Chúa chịu chết, được truyền thống Tin Lành Hà Lan coi trọng. |
| Chúa nhật Phục Sinh và Hiện Xuống | Năm phụng vụ Tin Lành, ngày đổi theo năm | Phục Sinh, Hiện Xuống | Hai lễ trọng nhất của năm, cách nhau năm mươi ngày. |
| 31 tháng 10 | Dương lịch | Ngày Cải Cách | Kỷ niệm Martin Luther công bố 95 luận đề năm 1517, mốc khởi đầu của đạo Tin Lành. |
Theo trang Di sản phi vật thể Hà Lan, lễ Sint Maarten ở Utrecht được ghi vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia Hà Lan. Ngoài cuộc rước đèn lồng có hình Thánh Martin cưỡi ngựa, chương trình ngày 11 tháng 11 có bữa ăn cho người không nhà, trao giải liên đới và chợ phiên bên kênh Oudegracht, đúng tinh thần chia sẻ của vị thánh đã cắt áo cho người nghèo. Từ năm 2001 thành phố có Hội đồng Sint Maarten Utrecht. Thư viện cũng có bài về Nhà thờ Westerkerk, Amsterdam, một nhà thờ Tin Lành Hà Lan dựng ngay từ đầu cho việc thờ phượng Cải Cách.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Domplein 31, 3512 JE Utrecht (thư từ: Achter de Dom 1, 3512 JN Utrecht)
- Đường tới
- Nhà thờ ở Domplein 31 (tháp Dom ở Domplein 21), giữa trung tâm Utrecht, tỉnh Utrecht. Từ ga Utrecht Centraal đi bộ chừng mười lăm phút về phía đông nam, cứ nhìn ngọn tháp Dom mà đi.
- Toạ độ
- 52.0909, 5.1222
Đây là nhà thờ Tin Lành đang có cộng đoàn thờ phượng, nên lệ của nơi thờ phượng là lệ phải theo: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không đi lại và chụp ảnh khi đang có buổi thờ phượng hay hòa nhạc. Nhà thờ thường có hòa nhạc đàn organ vào chiều thứ Bảy. Việc lên tháp Dom đi theo đoàn có hướng dẫn qua 465 bậc thang hẹp và cao, quý vị cần cân nhắc sức mình.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Dom, Utrecht (Domkerk)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Dom Utrecht cao bao nhiêu mét
Tháp Dom cao chính xác 112,32 mét (Kerken Kijken ghi làm tròn là khoảng 112 mét), là tháp nhà thờ cao nhất Hà Lan. Theo Kerken Kijken, đồ án ban đầu của Jan van Henegouwen dự tính khoảng 126 mét, nhưng vì vấn đề kết cấu phát hiện khoảng năm 1364 nên đồ án được sửa. Tháp khởi công năm 1320 hoặc 1321 tùy nguồn và xong năm 1382.
Vì sao tháp Dom đứng tách khỏi nhà thờ
Khi mới dựng từ năm 1320 hoặc 1321 tới 1382, tháp đứng riêng với lối đi xuyên qua chân tháp vì quyền đi lại của các kinh sĩ Thánh Salvator. Cuối thế kỷ 15 tháp được nối với nhà thờ qua gian giữa mới và một nhà nguyện cầu. Chiều tối ngày 1 tháng 8 năm 1674, một cơn bão lốc lớn đánh sập gian giữa chưa kịp cuốn vòm đá, khiến tháp lại đứng tách khỏi nhà thờ như hôm nay.
Domkerk Utrecht là nhà thờ Công Giáo hay Tin Lành
Nhà thờ được dựng thời trung cổ làm nhà thờ chính tòa Công Giáo dâng kính Thánh Martin. Từ năm 1580 nhà thờ được dùng cho việc thờ phượng Tin Lành, và nay thuộc Giáo hội Tin Lành Hà Lan (Protestantse Kerk in Nederland).
Nhà thờ Dom Utrecht xây năm nào
Nền nhà thờ có từ năm 695, khi Thánh Willibrord dựng lại nhà thờ trên nền đồn La Mã Traiectum và dâng kính Thánh Martin. Nhà thờ Gothic hiện nay khởi công năm 1254 với gian cung thánh, công trình kéo dài hơn 260 năm tới khoảng năm 1517 mà chưa hoàn tất trọn vẹn.
Lễ Thánh Martin ở Utrecht là ngày nào
Ngày 11 tháng 11 hằng năm. Utrecht coi Thánh Martin là bổn mạng xưa của thành phố. Trong ngày này có giờ kinh chiều đại kết ở Nhà thờ Dom, chuông tháp Dom được đánh, và cuộc rước đèn lồng của trẻ em qua phố.