Gần thị trấn Kuntaur, trên một bãi cỏ khô ven đường đất đỏ, quý vị thấy những trụ đá màu nâu đỏ đứng thành vòng, cao ngang đầu người, có trụ cao hơn hẳn. Lại gần mới thấy trên đầu mỗi trụ có mấy viên đá nhỏ đã được đặt lên, có khi cả một quả cà chua. Không có mái, không có tường, không có bàn thờ.
Đó là Vòng đá Wassu (Wassu Stone Circles), một khu mộ táng cổ. Mỗi vòng đá ôm lấy một nấm mộ đã có từ cả nghìn năm. Gambia ngày nay phần rất đông theo Hồi giáo, nhưng nếp nhớ người đã khuất là lớp nền cổ hơn mọi tôn giáo có kinh sách trên dải đất này. Thư viện chọn Wassu làm nơi duy nhất của Gambia vì đây là di tích tâm linh cổ nhất của nước ấy, được UNESCO ghi danh, và vì cử chỉ đặt đá cho thấy người sống chưa quên người nằm dưới. Xin nói rõ: đây là di tích khảo cổ, không phải đền miếu đang thờ.
IVòng Đá Quanh Mộ: Nơi Yên Nghỉ Của Người Xưa
Thư viện xếp Wassu vào nhóm thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng bản địa theo lệ chung, nhưng cần hiểu chữ ấy cho đúng. Ở Wassu không có giáo đoàn, không có người giữ lễ, không có nghi thức thường kỳ nào được nguồn ghi. Thứ còn lại là chính các ngôi mộ và những trụ đá người xưa dựng quanh mộ, một cách kính người chết bằng công sức rất lớn của người sống.
Wassu là một phần của một hiện tượng rộng hơn nhiều. Theo UNESCO, dọc khoảng 350 cây số sông Gambia, trong một dải rộng chừng 100 cây số vắt qua cả Gambia và Senegal, có hơn 1.000 di tích vòng đá. Bốn cụm lớn được chọn ghi danh chung dưới tên Các vòng đá Senegambia: Sine Ngayène với 52 vòng và Wanar với 21 vòng ở Senegal, Wassu với 11 vòng và Kerbatch với 9 vòng ở Gambia, cộng lại 93 vòng. UNESCO ghi riêng rằng Wassu có những trụ đá cao nhất vùng.
Ai dựng các vòng đá là câu hỏi chưa có lời đáp chắc. Hai trang hunebednieuwscafe.nl và my-gambia.com nêu giả thuyết người Serer, một dân tộc nay sống chủ yếu ở Senegal, vì họ có tục mai táng gần gũi. Giả thuyết ấy chưa ngã ngũ, và UNESCO không nêu tên một dân tộc nào. Điều chắc là những người dựng đá đã có đồ sắt: UNESCO ghi các trụ được đẽo bằng dụng cụ sắt, và việc tách một trụ nặng nhiều tấn khỏi vỉa đá cho nguyên vẹn đòi hỏi tay nghề thành thục.
Điều chắc thứ hai là đây là mộ. Các cuộc khai quật tìm thấy di cốt và đồ tùy táng. Bảo tàng nhỏ tại chỗ, theo my-gambia.com, bày những thứ như nồi nấu và mũi giáo lấy lên từ lòng đất.
Vì người dựng đã khuất dấu, không ai còn giữ được lời giải thích gốc. Thứ còn lại là lời kể của dân quanh vùng, và các lời kể ấy không giống nhau. Megalithic.co.uk và gambia.dk chép lời tương truyền rằng các vòng dựng quanh mộ của vua và tù trưởng thuở trước. Bradtguides.com ghi có nơi kể đá do thần linh dựng từ thuở khai thiên, có nơi kể đó là dấu của một dòng vua hay của người khổng lồ thời xưa. Accessgambia.com chép một lời răn: ai quấy rầy người nằm dưới sẽ gặp điều chẳng lành. Thư viện chép các lời kể này đúng với tư cách truyền thuyết, không lời nào là sử liệu.
Nghe chữ vòng đá, nhiều người nghĩ ngay tới một đài xem sao hay một nơi tế lễ theo mùa như vài di tích cự thạch ở châu Âu. Với Wassu, các nguồn không nói vậy. UNESCO mô tả các vòng đá Senegambia gắn với gò mộ, tức công trình mai táng. Không nguồn nào thư viện mở được ghi một phép tính thiên văn hay một lễ theo mùa ở đây.
Chỗ lẫn thứ hai là tưởng tục đặt đá nhỏ lên đầu trụ là một nghi lễ có giáo lý. Ba nguồn ghi tục ấy, nhưng không nguồn nào giải thích được. Megalithic.co.uk nói thẳng là không rõ lý do, my-gambia.com chỉ viết người tới viếng đặt đá để cầu may. Thư viện tả nó như một cử chỉ còn sống, và dừng ở đó.
Cùng nhóm nơi thiêng gắn với người xưa ở châu Phi, thư viện có Đồi thiêng Tsodilo ở Botswana và Đồi thiêng hoàng gia Ambohimanga ở Madagascar. Hai nơi ấy còn cộng đồng thờ phụng rõ ràng. Wassu thì khác: người dựng đã đi mất, chỉ còn mộ, đá và bàn tay đặt đá của người làng. Cùng đợt này, thư viện còn mở một di tích mộ táng nữa ở giữa Thái Bình Dương là Nan Madol.
IITừ Những Ngôi Mộ Thế Kỷ 10 Tới Di Sản Thế Giới
Wassu không có văn bia, không có sử chép. Mọi niên đại đều do khảo cổ học đưa ra, từ di cốt và than tro trong lòng mộ, nên mỗi con số chỉ đúng cho đúng ngôi mộ đã đào chứ không cho cả khu. Các mốc dưới đây ghi kèm nguồn, và chỗ các nguồn cho số khác nhau được gom vào hộp sử liệu ở cuối mục.
- Thế kỷ 3 TCNMốc sớm nhất của cả vùng vòng đáUNESCO ghi các vòng đá Senegambia được dựng trong một quãng rất dài, từ thế kỷ 3 trước Công nguyên tới thế kỷ 16. Đây là niên đại của cả vùng, không phải của riêng Wassu.
- Khoảng năm 750Mẫu định tuổi ở DakarGambia.dk ghi một mẫu được định tuổi tại Đại học Dakar cho năm 750, cộng trừ 110 năm.
- 927 tới 1305Niên đại các mộ đã khai quật ở WassuUNESCO ghi các cuộc khai quật tại Wassu cho niên đại từ năm 927 tới năm 1305. Đây là con số thư viện dùng cho trường niên đại.
- Thế kỷ 16Truyền thống dựng đá dừng lạiMốc muộn nhất của cả vùng theo UNESCO. Nguồn không nói vì sao người ta thôi dựng đá.
- 1964 tới 1965Cuộc khai quật lớnMy-gambia.com ghi đoàn Anglo-Gambian Stone Circle Expedition khai quật trong hai năm này. Perchancetoroam.com và hunebednieuwscafe.nl ghi việc khai quật thập niên 1960 do Paul Ozanne điều phối, định tuổi bằng di cốt trong một vòng.
- 2000Mở bảo tàng tại chỗBảo tàng một phòng cạnh khu vòng đá khánh thành ngày 27 tháng 5 năm 2000 với sự hỗ trợ của UNESCO, theo megalithic.co.uk và gambia.dk. Bảo tàng thuộc Trung tâm Nghệ thuật và Văn hóa Quốc gia Gambia (NCAC).
- 2006Di sản Thế giới UNESCOBốn cụm Sine Ngayène, Wanar, Wassu và Kerbatch được ghi danh chung theo tiêu chí i và iii. Cả di sản rộng 9,85 hecta, vùng đệm 110,05 hecta.
- 2015Mỏ đá Wassu vào danh sách dự kiếnNgày 29 tháng 4 năm 2015, mỏ đá cổ ở phía đông khu vòng đá được nộp vào danh sách dự kiến của UNESCO, như bằng chứng về nguồn đá.
Con số về Wassu vênh nhau ở mấy chỗ. Niên đại: 927 tới 1305 theo UNESCO, 750 tới 1000 theo accessgambia.com và gambia.dk, 500 tới 1500 theo my-gambia.com. Thư viện theo UNESCO vì đó là số gắn với các mộ đã đào ở chính Wassu, các số kia nhiều phần là ước lượng cho cả vùng.
Số trụ mỗi vòng: 8 tới 14 theo UNESCO, 10 tới 24 theo gambia.dk và Bradt. Trụ cao nhất: 2,59 mét theo perchancetoroam.com và hunebednieuwscafe.nl, 245 centimét theo gambia.dk. Tên huyện: hunebednieuwscafe.nl ghi Niani, hồ sơ dự kiến của UNESCO ghi Nianija. Khoảng cách tới Kuntaur: một trang ghi khoảng 20 cây số, trong khi các nguồn khác tả Wassu ở ngay gần thị trấn. Bài chỉ viết gần Kuntaur.
IIITrụ Đá Ong, Vòng Tròn Và Mỏ Đá Phía Đông
Vật liệu của Wassu là đá ong, thứ đá nâu đỏ mà người Việt cũng quen qua những bức tường làng cổ xứ Đoài. Đá ong mới lấy khỏi lòng đất còn mềm, đẽo được, ra nắng gió thì rắn lại. Người dựng Wassu đã dùng đúng tính ấy. UNESCO ghi các trụ được đẽo bằng dụng cụ sắt thành hình trụ hoặc hình nhiều cạnh, trung bình cao khoảng 2 mét và nặng tới 7 tấn. Mỗi vòng có từ 8 tới 14 trụ, đường kính vòng từ 4 tới 6 mét, bên trong là gò mộ.
Ngoài 11 vòng, UNESCO ghi Wassu còn có các trụ đá phía trước, tức những trụ đứng riêng bên ngoài vòng. Sách khảo cổ về vùng này thường ghi các trụ ấy nằm ở mé đông của vòng. Thư viện chưa có bản đo riêng ở Wassu nên chỉ chép lại hiểu biết chung ấy.
Nguồn đá không xa. Hồ sơ dự kiến của UNESCO tả một mỏ đá cổ trên dải đá ong ngay phía đông khu vòng đá, còn dấu khai thác lộ thiên và cả những trụ đẽo dở, bị nứt giữa chừng nên bỏ lại. Hồ sơ gọi đó là bằng chứng chắc chắn về nơi lấy đá.
Mỗi vòng ôm một gò mộ. UNESCO ghi Wassu có những trụ cao nhất trong cả vùng Senegambia.
Cao 2,59 mét theo hai nguồn, được coi là trụ cao nhất trong mọi cụm vòng đá Senegambia. Gambia.dk ghi 245 centimét.
Những trụ đứng ngoài vòng mà UNESCO có nhắc. Nguồn không giải thích chúng dùng làm gì.
Nằm trên dải đá ong phía đông, còn những trụ đẽo dở bị nứt. Vào danh sách dự kiến của UNESCO năm 2015.
Mở năm 2000, có bảng thuyết minh, mảnh gốm và đồ tùy táng như nồi nấu, mũi giáo theo my-gambia.com.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Số vòng tại Wassu | 11 | UNESCO |
| Số vòng của cả bốn cụm | 93 | UNESCO |
| Số trụ mỗi vòng | 8 tới 14 | UNESCO, gambia.dk và Bradt ghi 10 tới 24 |
| Đường kính vòng | 4 tới 6 m | UNESCO |
| Trụ trung bình | Cao khoảng 2 m, nặng tới 7 tấn | UNESCO |
| Trụ cao nhất | 2,59 m | perchancetoroam, hunebednieuwscafe, gambia.dk ghi 245 cm |
| Diện tích cả di sản | 9,85 hecta, vùng đệm 110,05 hecta | UNESCO |
IVThế Đất Và Hướng
Người dựng Wassu không để lại một chữ nào về việc vì sao họ chọn bãi đất này, nên điều duy nhất có thể chép là cách người quanh vùng ngày nay nhìn nó. Với họ, đây là chỗ người xưa nằm. Lời tương truyền nói dưới các vòng đá là vua và tù trưởng thuở trước, ai quấy rầy sẽ gặp điều chẳng lành, và megalithic.co.uk còn chép lời kể rằng những viên đá nhỏ đặt trên trụ sáng lên ban đêm. Cái thiêng ở đây là cái thiêng của một nghĩa địa: kính, kiêng, và để yên. Không ai trong số họ nói tới mạch đất hay phương hướng, và thư viện không đặt những chữ ấy vào miệng họ.
Đoạn dưới là việc của riêng thư viện. Chúng tôi đem phép xem đất mà người Việt xưa dùng cho mồ mả, tức phần âm trạch, ra nhìn thử một khu mộ bên sông Gambia, chỉ để quý vị quen lối ấy có chỗ đặt cạnh mà so. Không tư liệu nào về Wassu viết như vậy, và người xưa ở đây chắc chắn không tính theo cách của ta.
Điều người xem đất Việt để ý trước là mộ gần sông mà không sát sông. Wassu nằm ở bờ bắc sông Gambia, gần bến Kuntaur, trên một bãi đất khô cách mép nước một quãng. Cả nghìn di tích vòng đá của vùng đều bám theo con sông này trong một dải dài 350 cây số. Phép âm trạch của người Việt cũng dặn tìm chỗ cận thủy mà cao ráo, nước ở trước mặt để tụ khí nhưng không được ngấm vào huyệt. Ở một xứ mà mùa mưa nước sông dâng tràn bãi, đặt mộ lùi lên chỗ đất cao là điều ai cũng phải làm, và hai lối nghĩ gặp nhau ở cái lý rất đời ấy.
Thứ hai là đá lấy ngay tại chỗ. Mỏ đá nằm sát phía đông, trên cùng một dải đá ong. Người Việt xưa quý việc dùng vật liệu của chính mảnh đất, coi như đất ấy tự nuôi công trình của mình. Đá ong màu nâu đỏ, ngũ hành xếp vào Thổ pha sắc Hỏa, mà Hỏa sinh Thổ, nên sách sẽ gọi là màu bền. Cái bền thật thì do tính của đá: càng phơi nắng càng rắn, nhờ vậy các trụ đứng được cả nghìn năm.
Thứ ba là hình tròn. Mộ của người Việt xưa thường đắp nấm tròn, lăng lớn thì xây tường bao gọi là la thành, cốt giữ khí quanh huyệt. Một vòng trụ đá vây lấy gò mộ là cùng một ý về hình thể: vạch một ranh giữa chỗ người chết nằm và đất người sống đi lại. Thư viện chỉ ghi chỗ giống nhau về hình, không suy ra người Wassu nghĩ như người Việt.
Sau cùng là mé đông. Nếu các trụ phía trước quả nằm về phía đông như sách khảo cổ thường ghi, thì mỗi ngôi mộ có một mặt quay về hướng mặt trời mọc. Lối Việt coi hướng đông là hướng sinh. Vì chưa có bản đo ở Wassu, thư viện chỉ nêu điều ấy như một chỗ đáng để ý, không ghi độ.
VKhông Có Lịch Lễ, Chỉ Có Những Dịp Người Ta Tới
Phải nói thẳng: các nguồn thư viện mở được không ghi một lễ định kỳ nào ở Wassu. Không có tên lễ, không có ngày, không có người chủ lễ. Đây là di tích khảo cổ do cơ quan văn hóa quốc gia trông coi, không phải nơi thờ đang hoạt động. Thứ duy nhất mang dáng một cử chỉ tâm linh là việc đặt đá nhỏ, có khi cả rau quả, lên đầu trụ, mà chính các nguồn cũng không giải thích được. Bảng dưới vì thế không phải lịch lễ, nó chỉ chép những dịp người ta tới đây mà nguồn có nhắc.
| Dịp | Theo lịch nào | Ai tới | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Quanh năm | Không theo lịch nào | Dân quanh vùng | Đặt đá nhỏ, đôi khi rau quả như cà chua, lên đầu các trụ. Megalithic.co.uk và gambia.dk ghi tục này, không rõ lý do. |
| Quanh năm | Không theo lịch nào | Người tới viếng | My-gambia.com ghi khách tới cũng thường đặt một viên đá nhỏ lên trụ để cầu may. Nguồn không coi đó là nghi lễ. |
| Lễ định kỳ | Nguồn không ghi | Nguồn không ghi | Thư viện không tìm được nguồn nào nói có lễ hằng năm tại Wassu và không tự thêm. |
Thư viện không tìm được nguồn nào về người Việt sinh sống gần Wassu hay tới đây hành lễ, nên không có phần kiều bào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phía đông làng Wassu, gần thị trấn Kuntaur, vùng Central River, bờ bắc sông Gambia
- Đường tới
- Wassu nằm ở phía đông làng Wassu, gần thị trấn Kuntaur, vùng Central River, bờ bắc sông Gambia. Khách thường tới bằng đường bộ dọc bờ bắc hoặc qua sông tại Kuntaur rồi đi tiếp một quãng ngắn.
- Toạ độ
- 13.6917, -14.8731
Wassu là một nghĩa địa cổ, và người quanh vùng vẫn giữ lời răn không quấy rầy người nằm dưới. Quý vị không trèo, không tựa, không xô vào các trụ, kể cả trụ đã đổ. Những viên đá nhỏ và rau quả trên đầu trụ là của người làng đặt, xin để nguyên, đừng gạt xuống hay lấy đi. Không nhặt mảnh gốm, mảnh đá trong khu di tích và ở mỏ đá. Nên đi cùng người dẫn của di tích và hỏi trước khi chụp ảnh người địa phương.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Vòng đá Wassu
Contribute photos, information or video for Wassu Stone CirclesThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vòng đá Wassu ở đâu
Ở phía đông làng Wassu, gần thị trấn Kuntaur, thuộc vùng Central River của Gambia, trên bờ bắc sông Gambia. Tọa độ theo megalithic.co.uk là khoảng 13,6917 độ Bắc và 14,8731 độ Tây. Tên huyện các nguồn ghi không thống nhất, nơi ghi Niani, nơi ghi Nianija.
Vòng đá Wassu có từ bao giờ
UNESCO ghi các mộ đã khai quật ở Wassu có niên đại từ năm 927 tới năm 1305, còn cả vùng vòng đá Senegambia được dựng từ thế kỷ 3 trước Công nguyên tới thế kỷ 16. Một số trang khác ghi 750 tới 1000 hoặc 500 tới 1500. Thư viện theo con số của UNESCO.
Ai dựng vòng đá Wassu
Chưa ai biết chắc. Hai trang hunebednieuwscafe.nl và my-gambia.com nêu giả thuyết người Serer, nhưng giả thuyết ấy chưa ngã ngũ và UNESCO không nêu tên dân tộc nào. Điều chắc là họ có dụng cụ sắt để đẽo đá ong, và lấy đá từ một mỏ ngay phía đông khu di tích.
Vòng đá Wassu dùng để làm gì
Để đánh dấu mộ. UNESCO mô tả các vòng đá Senegambia gắn với gò mộ, và khai quật ở Wassu đã tìm thấy di cốt cùng đồ tùy táng. Không nguồn nào thư viện mở được nói đây là đài xem sao hay nơi tế lễ theo mùa. Lời tương truyền của dân quanh vùng kể đó là mộ vua và tù trưởng xưa.
Vì sao trên các trụ đá Wassu có đá nhỏ
Đó là tục của dân quanh vùng: đặt đá nhỏ, đôi khi cả rau quả, lên đầu trụ. Ba nguồn ghi nhận tục này nhưng không nguồn nào giải thích được ý nghĩa, megalithic.co.uk nói thẳng là không rõ lý do, my-gambia.com chỉ viết là để cầu may. Quý vị nên để nguyên các viên đá ấy.