Đến thành phố Pakse thuộc tỉnh Champasak ở cực nam nước Lào, nơi dòng sông Xê Đôn xanh thẫm đổ hòa vào làn nước phù sa mênh mang của sông Mê Kông, du khách bước qua phía đầu cầu Pakse rẽ vào xóm Tân An sẽ ngỡ như đang lạc về một làng quê miền Trung bên dải đất Quảng Bình hay Thừa Thiên. Giữa những nếp nhà vang tiếng hỏi thăm rặt giọng Việt thân thương, một mái chùa cổ kính rợp mát dưới tán cây bồ đề đại thụ to tới năm vòng tay người ôm hiện ra bình yên bên con ngõ nhỏ.
Đó là Chùa Trang Nghiêm, ngôi tự viện lâu đời nhất trong bốn ngôi chùa của người Việt tại tỉnh Champasak và toàn vùng Hạ Lào. Khởi nguồn từ một thảo am nhỏ do Đại sư Nhật Trung lập nên năm 1938 trên chuyến vân du hoằng hóa Phật giáo Đại thừa dọc lưu vực Mê Kông, ngôi chùa gần chín thập niên qua vẫn là điểm tựa tâm linh giữ ấm tiếng nói, chữ viết và đạo hiếu dân tộc giữa miền đất cố đô cổ xưa gần Đền Wat Phou.
IÝ Nghĩa Hai Chữ Trang Nghiêm Và Chùm Bốn Ngôi Chùa Việt Trên Đất Pakse
Chùa Trang Nghiêm phụng thờ Tam Bảo theo truyền thống Phật giáo Bắc tông miền Trung Việt Nam (dòng Thiền Lâm Tế Chúc Thánh và Liễu Quán gắn liền với cố đô Huế như Chùa Thiên Mụ), bố trí theo quy thức cổ truyền tiền Phật hậu Tổ. Gian chính điện tôn trí kim thân Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tọa thiền trang nghiêm cùng Bồ Tát Quán Thế Âm, Bồ Tát Địa Tạng, trong khi gian Hậu Tổ phía sau thờ Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma, long vị Tổ khai sơn Đoàn Đại sư Nhật Trung và chư vị tiền bối hữu công cũng như linh cốt các gia đình kiều bào gửi gắm theo đạo lý thờ cúng tổ tiên.
Theo ghi chép thực địa của tuần báo Giác Ngộ, khi mở rộng thảo am thành ngôi chùa gỗ ngói vào năm 1942, vị Tổ khai sơn đã chọn đặt tên chùa là Trang Nghiêm với tâm nguyện rất rõ ràng: trang nghiêm vừa là trang nghiêm cõi Tịnh Độ trong tâm người tu Phật, vừa mang nghĩa chỉnh đốn, làm tươi sáng và gìn giữ sức sống văn hóa cao đẹp của những người con đất Việt lập nghiệp giữa miền Nam Lào.
Chùa Trang Nghiêm không đứng đơn độc mà nằm trong một mạng lưới gắn bó mật thiết gồm bốn ngôi chùa Việt Nam tại thành phố Pakse, tỉnh Champasak (theo thống kê chính thức của Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam). Bốn ngôi chùa ấy gồm: Chùa Trang Nghiêm cổ nhất ở xóm Tân An đầu cầu Xê Đôn, Chùa Kim Sơn ở xóm Sân Bay (bản Khúa Ta Phan) do Thiền sư Thích Minh Lý (tức hoàng tử Nguyễn Phước Ly, con trai vua Thành Thái) khai sơn năm 1966, Chùa Long Vân ở xóm Nhà Đèn sát bờ sông Xê Đôn gắn với pho tượng Phật ngự rắn thần Naga huyền thoại, và Chùa Thanh Quang quy mô tịnh thất gia tộc ở bản Đo Xám Xỉ. Chính nhờ sinh hoạt tụng kinh, đọc kệ bằng chữ Quốc ngữ đều đặn hằng đêm tại bốn ngôi chùa này mà cộng đồng người Việt ở Pakse nổi tiếng khắp nước Lào về khả năng gìn giữ tiếng Việt chuẩn xác qua ba, bốn thế hệ.
Trong lịch sử học thuật Phật giáo Việt Nam hiện đại, Chùa Trang Nghiêm ở Pakse còn lưu giữ một dấu mốc tiểu sử đặc biệt: đây chính là chốn xuất gia đầu đời của Trưởng lão Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ (thế danh Phạm Văn Thương, sinh ngày 15 tháng 2 năm 1943 ngay tại Pakse trong một gia đình quê gốc Quảng Bình). Năm 1952, khi mới chín tuổi, cậu bé Phạm Văn Thương đã bước vào cửa thiền Chùa Trang Nghiêm làm chú tiểu tập sự công phu khuya sớm dưới bóng cây bồ đề xóm Tân An trước khi trở về Huế và Nha Trang tu học để trở thành một trong những học giả dịch kinh Đại Tạng uyên bác bậc nhất của Phật giáo Việt Nam thế kỷ hai mươi.
Khi tìm hiểu các tự viện người Việt tại Nam Lào qua lời kể truyền miệng của du khách, đôi người nhớ nhầm tên các ngôi chùa Việt ở Pakse hoặc lầm tưởng vùng Hạ Lào chỉ có những ngôi chùa tháp Nam tông Lào. Khảo sát chung tháng 9 năm 2019 giữa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Liên minh Giáo hội Phật giáo Lào xác nhận chính xác toàn tỉnh Champasak hiện có đúng bốn ngôi chùa Việt là Trang Nghiêm, Kim Sơn, Long Vân và Thanh Quang, tất cả đều là thành viên hợp pháp sinh hoạt hòa hợp trong lòng Liên minh Phật giáo Lào.
IITừ Thảo Am Xóm Lò Gạch Năm 1938 Đến Đại Hùng Bảo Điện Mới Năm 2022
Trải qua gần một thế kỷ nắng mưa vùng cao nguyên và đồng bằng Nam Lào, từ thuở xóm Tân An còn mang tên dân dã là xóm Lò Gạch ven sông, Chùa Trang Nghiêm đã ba lần thay áo mới nhờ sự tiếp nối bền bỉ giữa chư tăng quê nhà miền Trung và bà con Việt kiều Pakse.
- 1938Đại sư Nhật Trung dựng thảo am đầu tiên tại xóm Tân AnTrên bước đường vân du sang Nam Lào truyền bá Chánh pháp Đại thừa, Đại sư Nhật Trung (tự An Khang, hiệu Nhật Hạ Trung, thế danh họ Đoàn) cùng bà con người Việt dựng một am nhỏ bằng tranh tre tại xóm Tân An (Lò Gạch) gần đầu cầu Pakse.
- 1942Kiến thiết ngôi chùa mới và chính thức đặt hiệu Trang NghiêmThảo am ban đầu được tháo dỡ để dựng lại rộng rãi hơn, chính thức mang tự hiệu Chùa Trang Nghiêm làm chốn quy hướng tâm linh cho cộng đồng kiều bào (đông nhất là bà con gốc Quảng Bình, Thừa Thiên).
- 1952Nơi thế phát đồng chân của học giả Phật học Thích Tuệ SỹChú tiểu chín tuổi sinh trưởng tại Pakse là Phạm Văn Thương (Trưởng lão Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ sau này) bước vào tu học buổi đầu tại Chùa Trang Nghiêm trước khi về miền Trung Việt Nam cầu pháp.
- 1972 tới 1973Trùng tu quy mô tiền Phật hậu Tổ dưới thời Thượng tọa Thích Thiện DungThượng tọa Thích Thiện Dung (thế danh Đặng Văn Cầm) đứng ra vận động bà con kiều bào tái thiết ngôi chùa kiên cố hơn theo đúng quy cách kiến trúc tiền Phật hậu Tổ truyền thống miền Trung.
- Thập niên 1990 tới 2019Gìn giữ mạch pháp gắn kết với Phật giáo Quảng Bình quê hươngHòa thượng Thích Tánh Nhiếp cùng chư tăng quê hương Quảng Bình luân phiên sang chăm nom Phật sự, duy trì đạo tràng tụng niệm dưới cội bồ đề cổ thụ và đón đoàn khảo sát liên ngành hai nước năm 2019.
- 14 tháng 10 năm 2022Khánh thành Đại Hùng Bảo Điện mới và bổ nhiệm trụ trìSau đợt đại trùng tu cơ sở vật chất đã xuống cấp, lễ cắt băng khánh thành Đại Hùng Bảo Điện Chùa Trang Nghiêm và công bố quyết định bổ nhiệm Thượng tọa Thích Phương Ngân làm trụ trì được cử hành trọng thể với sự tham dự của Giáo hội hai nước và Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Pakse.
Phóng sự năm 2011 của báo Giác Ngộ và báo cáo năm 2019 của Đại sứ Nguyễn Bá Hùng cung cấp những chi tiết nhân văn rất cụ thể về mối dây gia tộc và quê hương quanh ngôi chùa: hậu duệ đời sau của cả Tổ khai sơn Nhật Trung lẫn vị trùng tu Thích Thiện Dung đều tiếp tục sinh sống, lập nghiệp gắn bó tại Pakse và đóng góp cho cộng đồng Việt kiều Nam Lào. Đặc biệt, vì phần đông bà con xóm Tân An có quê gốc Quảng Bình nên suốt nhiều thập niên, chư tôn đức từ tỉnh Quảng Bình đã vượt cửa khẩu Cha Lo và Lao Bảo sang trợ duyên tu bổ, giữ cho tiếng chuông chùa Việt không bao giờ dứt bên dòng Xê Đôn.
IIIBố Cục Tiền Phật Hậu Tổ Miền Trung Và Cội Bồ Đề Cổ Thụ Năm Người Ôm
Không chạy theo quy mô đồ sộ lộng lẫy, Chùa Trang Nghiêm gìn giữ trọn vẹn vẻ đằm thắm, mực thước của những ngôi chùa làng và tổ đình miền Trung Việt Nam. Từ ngoài ngõ xóm Tân An bước qua cổng Tam quan cổ kính, không gian mở ra khoảng sân thoáng mát dẫn thẳng vào tòa Đại Hùng Bảo Điện vừa được tôn tạo khang trang năm 2022 với bộ mái ngói dốc hai tầng cổ lầu đắp rồng chầu pháp luân mềm mại, liền phía sau là gian Hậu Tổ và dãy nhà tăng khách.
Báu vật thiên nhiên gắn liền với ký ức bao thế hệ Phật tử Pakse tại Chùa Trang Nghiêm là cây Bồ Đề cổ thụ hơn tám mươi năm tuổi đứng sừng sững trong khuôn viên. Thân cây lớn tới mức năm người lớn nối tay nhau mới ôm xuể, rễ phụ buông rủ trầm mặc và tán lá xanh rì che mát cả một góc sân chùa giữa cái nắng rực lửa đặc trưng của vùng ngã ba sông Hạ Lào.
Dựng mới khang trang trên nền điện cũ năm 1973, giữ chuẩn kiến trúc mái chồng diêm cổ lầu miền Trung với đầu đao uốn thanh thoát, bên trong tôn trí bảo tượng Đức Phật Thích Ca và chư vị Bồ Tát trang nghiêm.
Nằm ngay phía sau vách chính điện, nơi an vị bàn thờ Tổ sư Đạt Ma, long vị Tổ khai sơn Đoàn Đại sư Nhật Trung (1938), Thượng tọa Thích Thiện Dung (1972) cùng bài vị ký linh bà con Việt kiều Pakse.
Chứng nhân sống động mọc từ những thập niên đầu khai sơn ngôi chùa, tỏa bóng râm mát rượi xuống khoảng sân lễ bái và là nơi bà con Phật tử thường quây quần trò chuyện bằng tiếng quê nhà sau giờ công phu.
Lối vào mang đậm dáng dấp chùa Việt giữa khu phố người Việt xóm Tân An, phía trong sân đặt tôn tượng Bồ Tát Quán Thế Âm áo trắng đứng trên đài sen cứu khổ ban vui cho cư dân vùng sông nước.
Nơi đón tiếp chư tăng từ Quảng Trị, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế sang thuyết pháp và là điểm xuất phát của những buổi khất thực bình minh trang nghiêm cùng chư tăng Nam tông Lào trên đường phố Pakse.
| Hạng mục | Thông tin và đặc điểm | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Năm khai sơn và định danh | Dựng thảo am năm 1938, xây rộng và đặt tên Chùa Trang Nghiêm năm 1942 | Báo Giác Ngộ (giacngo.vn) |
| Tổ khai sơn | Đại sư Nhật Trung (tự An Khang, hiệu Nhật Hạ Trung, họ Đoàn) | Báo Giác Ngộ (giacngo.vn) |
| Các mốc trùng tu lớn | Năm 1972 tới 1973 (TT. Thích Thiện Dung) và khánh thành điện mới 14 tháng 10 năm 2022 | Báo Giác Ngộ, Ban Điều phối PGVN tại Lào |
| Vị trí tọa lạc | Xóm Tân An (xóm Lò Gạch cũ), phía đầu cầu Pakse, TP. Pakse, tỉnh Champasak | Báo Giác Ngộ, Văn hóa Phật giáo Việt Nam |
| Trụ trì bổ nhiệm năm 2022 | Thượng tọa Thích Phương Ngân (công bố tại đại lễ tháng 10 năm 2022) | Ban Điều phối PGVN tại Lào, Tổng Lãnh sự quán VN tại Pakse |
IVThế Đất Và Hướng
Đại sư Nhật Trung lập thảo am năm 1938 tại xóm Tân An trước hết vì nơi đây là bến tụ cư của những gia đình người Việt nghèo làm nghề đóng gạch, đánh cá và buôn bán ngay đầu cầu qua sông. Khi đọc địa cuộc thành phố Pakse qua lăng kính hình thế sông núi cổ truyền của thư viện, vị trí Chùa Trang Nghiêm nằm ngay một huyệt giao thủy rất đặc trưng của miền Nam Lào.
Tên gọi thành phố Pakse trong tiếng Lào vốn có nghĩa trực tiếp là Cửa sông Xê (ngã ba nơi dòng sông Xê Đôn uốn lượn từ cao nguyên Bolaven ở phía đông đổ vào bờ tả sông lớn Mê Kông). Xét tại tọa độ khu vực đầu cầu Xê Đôn thuộc xóm Tân An (khoảng 15,12424 độ vĩ bắc, 105,79317 độ kinh đông), Chùa Trang Nghiêm tọa lạc trên mũi bán đảo phù sa kẹp giữa hai dòng nước lớn: phía đông cách khoảng hơn hai trăm mét là dòng sông Xê Đôn ngay dưới chân cầu Pakse (hạ nguồn từ cao nguyên Bolaven đổ về), phía tây nam cách chừng bốn trăm năm mươi mét là bờ tả đại giang Mê Kông trước khi hai dòng hợp lưu, còn nhìn về hướng nam bên kia sông Mê Kông là dãy núi Phú Xả Lào (Phou Salao) đứng chầu uy nghi như bức tiền án tự nhiên của toàn đô thị Pakse.
Khác với những ngôi chùa nằm sát mép vực sông Xê Đôn dễ chịu sức nước xoáy mùa lũ (như Chùa Long Vân ở xóm Nhà Đèn từng phải gia cố bờ kè chống sạt lở), khu đất xóm Tân An của Chùa Trang Nghiêm lùi vào thềm phố cổ cao ráo đầu cầu, hưởng trọn luồng hơi nước mát lành của thế lưỡng thủy giao hội mà vẫn vững vàng nền móng. Giữa sân chùa, cội Bồ Đề đại thụ năm người ôm vươn cao như cột trụ hành Mộc điều hòa nắng gió nhiệt đới, che chở mái già lam bình yên qua gần chín mươi mùa mưa nắng.
VTiếng Kinh Việt Đêm Đêm Và Mùa Khất Thực Chung Bước Hai Giáo Hội
Đời sống tâm linh tại Chùa Trang Nghiêm hòa quyện nhịp nhàng giữa lịch lễ truyền thống âm lịch Việt Nam với nếp đạo hiền hòa của cư dân tỉnh Champasak. Vào các tối thường nhật cũng như ngày sóc vọng (mùng một, ngày rằm), tiếng tụng kinh chữ Việt vang lên đều đặn dưới mái Đại Hùng Bảo Điện mới, thu hút cả bà con Việt kiều lẫn những người hàng xóm Lào thân thiết quanh xóm Tân An.
| Thời điểm | Theo lịch nào | Ngày lễ lớn | Sinh hoạt tâm linh và cộng đồng tại Chùa Trang Nghiêm |
|---|---|---|---|
| Tết Nguyên đán và Rằm tháng Giêng | Âm lịch Việt Nam | Lễ Giao thừa đón xuân quê hương và Đại lễ Cầu an Thượng nguyên | Cả xóm Tân An và Việt kiều bốn tỉnh Nam Lào (Champasak, Salavan, Sekong, Attapeu) tề tựu lễ Phật, xin lộc đầu năm, chúc Tết bằng tiếng Việt và gói bánh tét, bánh chưng truyền thống. |
| Rằm tháng Tư | Âm lịch | Đại lễ Phật Đản và Khất thực đoàn kết Việt, Lào | Buổi sáng chư tăng Việt Nam cùng chư tăng Lào xếp đoàn khất thực trang nghiêm trên phố Pakse trong lòng thành kính của nhân dân hai nước, buổi tối cử hành lễ Tắm Phật tại chùa. |
| Rằm tháng Bảy | Âm lịch | Đại lễ Vu Lan Báo Hiếu và Cầu siêu tiên tổ xa xứ | Dịp lễ trọng đại để con cháu kiều bào gốc Quảng Bình, miền Trung tưởng niệm ông bà cha mẹ đã khuất và mừng thọ các bậc cao niên trong cộng đồng. |
| Tháng Mười âm lịch và dịp cuối năm | Âm lịch | Lễ Hiệp kỵ chư Tổ khai sơn và tất niên tảo mộ tháp | Tưởng niệm công đức Đại sư khai sơn Nhật Trung, Thượng tọa Thích Thiện Dung cùng các bậc tiền bối đã gìn giữ mái chùa Việt nơi cửa ngõ Nam Lào. |
Ngôi nhà tiếng Việt ấm áp trên cung đường hành hương Nam Lào. Đối với du khách và Phật tử từ Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Nguyên hay các tỉnh miền Trung đi đường bộ qua cửa khẩu Hoa Lư, Bờ Y hoặc Lao Bảo sang thăm quần thể di sản thế giới Đền Wat Phou và thác Khone Phapheng, ghé vào Chùa Trang Nghiêm ở đầu cầu Pakse là một trải nghiệm đầy xúc động. Chỉ cần đứng dưới gốc bồ đề năm người ôm nghe các cụ già và em nhỏ sinh ra trên đất Lào trò chuyện rành rọt bằng tiếng Việt ấm nồng, người lữ khách lập tức hiểu vì sao mái chùa nhỏ năm 1938 ấy lại bền bỉ đến thế.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xóm Tân An, khu đầu cầu Xê Đôn (cầu Pakse), thành phố Pakse, tỉnh Champasak, Lào
- Đường tới
- Chùa Trang Nghiêm tọa lạc tại xóm Tân An (tên cũ là xóm Lò Gạch), ngay khu vực phía đầu cầu Pakse (cầu bắc qua sông Xê Đôn trên trục Quốc lộ 13) thuộc trung tâm thành phố Pakse, tỉnh Champasak, Nam Lào. Từ chợ trung tâm Đào Hương hoặc sân bay quốc tế Pakse, quý vị đi taxi hoặc xe tuk-tuk chừng 5 tới 10 phút về phía đầu cầu Xê Đôn rồi hỏi thăm bà con người Việt ở xóm Tân An đường vào Chùa Trang Nghiêm.
- Toạ độ
- 15.12424, 105.79317
Chùa Trang Nghiêm nằm ngay trong khu xóm cư dân yên bình của bà con người Việt tại Pakse nên rất gần gũi và hiếu khách. Quý vị vào viếng chùa vui lòng mặc trang phục kín đáo qua gối và kín vai, cởi giày dép trước khi bước vào Đại Hùng Bảo Điện và gian Hậu Tổ, nói năng nhỏ nhẹ giữ sự thanh tịnh cho chư tăng tu tập. Hiện tại thư viện Vạn Đạo Đường chưa tìm được bức ảnh chụp thực địa nào của Chùa Trang Nghiêm có giấy phép mở hợp lệ trên kho tư liệu chung, rất mong quý Phật tử và bà con ở Pakse có dịp chụp ảnh ngôi Đại Hùng Bảo Điện mới cùng cội bồ đề cổ thụ có thể gửi đóng góp để trang tư liệu thêm trọn vẹn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Trang Nghiêm, Pakse
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Trang Nghiêm ở Pakse được thành lập vào năm nào và do ai khai sơn?
Chùa được khai sơn năm 1938 bởi Đại sư Nhật Trung (tự An Khang, hiệu Nhật Hạ Trung, thế danh họ Đoàn) từ một thảo am nhỏ khi ngài vân du hoằng pháp tại Nam Lào. Đến năm 1942 am được xây dựng lại rộng hơn và chính thức đặt tên là Chùa Trang Nghiêm, trở thành ngôi chùa Việt cổ nhất vùng Hạ Lào.
Tại thành phố Pakse (tỉnh Champasak) hiện có bao nhiêu ngôi chùa Việt Nam?
Theo khảo sát chính thức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Liên minh Giáo hội Phật giáo Lào, toàn tỉnh Champasak hiện có bốn ngôi chùa Việt đều nằm tại Pakse gồm: Chùa Trang Nghiêm (xóm Tân An), Chùa Kim Sơn (xóm Sân Bay), Chùa Long Vân (xóm Nhà Đèn) và Chùa Thanh Quang (bản Đo Xám Xỉ).
Vị học giả Phật giáo nổi tiếng nào từng xuất gia thuở nhỏ tại Chùa Trang Nghiêm?
Đó là Trưởng lão Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ (1943 tới 2023), sinh trưởng ngay tại thành phố Pakse trong một gia đình gốc Quảng Bình. Năm 1952 khi mới chín tuổi, ngài đã bước vào tu học buổi đầu tại Chùa Trang Nghiêm trước khi về Huế và Nha Trang nghiên cứu kinh điển.
Đợt đại trùng tu gần nhất của Chùa Trang Nghiêm hoàn thành khi nào?
Ngày 14 tháng 10 năm 2022, lễ cắt băng khánh thành tòa Đại Hùng Bảo Điện mới của Chùa Trang Nghiêm và bổ nhiệm Thượng tọa Thích Phương Ngân làm trụ trì đã được tổ chức trọng thể với sự hiện diện của Giáo hội hai nước Việt, Lào và Tổng Lãnh sự quán Việt Nam tại Pakse.
Cây cổ thụ đặc biệt nào gắn liền với sân Chùa Trang Nghiêm suốt hơn tám thập niên?
Trong khuôn viên chùa có một cội Bồ Đề đại thụ hơn tám mươi năm tuổi, gốc cây lớn tới mức năm người lớn dang tay mới ôm xuể, tỏa bóng mát che rợp góc sân lễ Phật qua nhiều thế hệ Việt kiều Pakse.