Từ thị xã cổ ven sông Mê Kông của thành phố Kaysone Phomvihane tỉnh Savannakhet, xuôi theo quốc lộ 9 về hướng đông chừng mười hai cây số rồi rẽ trái qua con đường rợp bóng cây dầu và ruộng lúa nếp miền Trung Lào, quý vị sẽ bước vào một khuôn viên tường hồi lang vuông vức trang nghiêm có hàng trăm pho tượng Phật vàng ngồi thiền định nối tiếp nhau trong bóng mát. Giữa sân gạch rộng rợp hương hoa đại và khói nhang trầm mặc, một ngọn tháp cổ xây gạch tô vữa xám bạc vươn lên ba tầng vuông vức chồng khít lấy nhau, từ các ô cửa giả chạm nổi thần linh cổ xưa ở tầng chân đế thu dần lên ngọn búp sen thon nhọn đội lọng vàng lấp lánh dưới trời xanh.
Đó là Tháp Thạt Ing Hang (Pha That Ing Hang), công trình được xếp hạng Bảo vật Quốc gia của Lào và được nhân dân cả miền Trung lẫn miền Nam Lào tôn kính sánh ngang với đại bảo tháp Thạt Phanôm bên bờ tây sông Mê Kông. Mang trong mình truyền thuyết thiêng liêng về bước chân truyền đạo của Đức Phật và lịch sử mười lăm thế kỷ bồi đắp của Phật giáo Nam tông lưu vực Mê Kông, ngọn tháp là trái tim tâm linh bất diệt của xứ sở Savannakhet.
IHuyền Sử Đức Phật Tựa Gốc Cây Hang Và Xá Lợi Xương Sống Trong Kinh Cổ Urangkhathat
Trong tiếng Lào, tên gọi That Ing Hang ghép từ ba chữ giàu hình tượng: That là bảo tháp xá lợi, Ing là tựa lưng nghỉ ngơi, còn Hang là cây cẩm liên (Shorea siamensis, một loài cây gỗ lớn thuộc họ Dầu phân bố rộng khắp rừng khộp Đông Dương, gần họ hàng với cây Sa La nơi Đức Phật đản sinh và nhập diệt tại Ấn Độ). Toàn bộ sự tích khai sơn bảo tháp được chép trang trọng trong bộ Urangkhathat (Biên niên sử Xá lợi Xương ức Đức Phật), bộ sử thi tôn giáo nền tảng bậc nhất của cư dân Lào và vùng Đông Bắc Thái Lan.
Theo Urangkhathat, trong chuyến du hóa huyền thoại tới lưu vực sông Mê Kông, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã dừng chân tại khu rừng cây Hang ở vùng đất Savannakhet ngày nay, tựa lưng vào thân cây Hang đại thụ thuyết pháp độ cho long vương Naga cùng cư dân bản địa, đồng thời thọ ký rằng sau khi Ngài nhập Niết Bàn sẽ có một phần xá lợi xương sống (khaduk san lang) được rước về tôn trí ngay tại gốc cây này. Khoảng thế kỷ 6 dưới thời đức vua sùng đạo Sumittadhammawongsa của vương quốc cổ Marukhanakhon (tiền thân vương quốc Sikhottabong, cùng mạch văn hóa với Tháp Thạt Sikhottabong ở phía bắc), ngọn tháp gạch đầu tiên đã được dựng lên để an vị viên xá lợi thiêng.
Việc liên kết các bảo tháp lớn dọc thung lũng Mê Kông với từng phần xá lợi kim thân Đức Phật (xá lợi xương ức tại Thạt Phanôm, xá lợi xương sống tại Thạt Ing Hang, xá lợi xương sườn và tóc Phật tại Tháp Thạt Luổng ở Viêng Chăn) đã dệt nên một bản đồ thân thể Pháp thân thiêng liêng trải dài suốt đất nước Triệu Voi. Hành hương về Thạt Ing Hang đối với người Lào vì thế mang ý nghĩa chiêm bái chính cột sống nâng đỡ Chánh pháp tại dải đất Trung Lào.
Dưới góc nhìn khảo cổ và lịch sử mỹ thuật Đông Nam Á, tầng đế vuông có ô cửa giả và các mảng chạm khắc chư thiên ở phần dưới của Thạt Ing Hang phản ánh rõ dấu ấn giao thoa giữa kiến trúc tháp gạch Môn Dvaravati và tiền Angkor (Chân Lạp) từ thế kỷ 6 tới thế kỷ 10 từng lan tỏa từ vùng Đền Wat Phou Champasak ngược lên trung lưu sông Mê Kông. Tới giữa thế kỷ 16 (khoảng từ năm 1548 tới năm 1560), quốc vương Setthathirath của vương quốc Lan Xang đã cho đại trùng tu toàn bộ ngôi tháp, đắp nối phần ngọn theo dáng búp hoa sen Lào và đặt lọng vàng trên đỉnh để khẳng định chủ quyền tâm linh thống nhất của vương triều.
Một điểm dễ gây bỡ ngỡ cho khách thập phương khi tra cứu tư liệu là có nguồn khảo cứu mỹ thuật phương Tây ghi Thạt Ing Hang cao khoảng 9 tới 10 mét, trong khi hồ sơ di sản chính thức của Lào (Thông tấn xã Lào KPL và Sở Văn hóa tỉnh Savannakhet) ghi nhận chân đế vuông mỗi cạnh rộng 9 mét và tổng chiều cao bảo tháp đạt tới 25 mét. Sự chênh lệch này xuất phát từ hai phạm vi đo khác nhau (cũng như sự nhầm lẫn giữa bề rộng cạnh đế 9 mét với chiều cao trong một số cẩm nang): con số 9 tới 10 mét chỉ tính phần cốt tháp gạch ba tầng cổ xưa ở thân dưới, còn con số 25 mét đo tổng thể từ mặt nền sân bệ qua phần ngọn búp hoa chuối tôn tạo thời vua Setthathirath và năm 1930 lên tới tột đỉnh cây lọng sắt mạ vàng.
IIMười Lăm Thế Kỷ Từ Vương Quốc Cổ Sikhottabong Tới Bảo Vật Quốc Gia Lào
Đứng vững qua bao cuộc hưng phế của các tiểu quốc cổ ven sông Mê Kông, Tháp Thạt Ing Hang vẫn bảo lưu được cốt lõi kiến trúc cổ xưa bậc nhất còn hiện hữu tại miền Trung nước Lào.
- Thế kỷ 6 tới thế kỷ 9Khởi dựng tháp gạch cổ thời vương quốc Marukhanakhon và SikhottabongTheo biên niên sử Urangkhathat, vua Sumittadhammawongsa cho xây dựng ngọn tháp gạch vuông đầu tiên thờ xá lợi xương sống Đức Phật tại khu rừng cây Hang.
- Khoảng 1548 tới 1560Vua Setthathirath đại trùng tu theo phong cách Lan XangNhà vua cho gia cố ba tầng thân tháp vuông, hoàn thiện chóp búp hoa chuối đặc trưng xứ Lào và dâng chiếc lọng vàng ròng nặng hàng trăm gam lên đỉnh bảo tháp.
- 1930Đợt tu bổ trang trí vữa đắp nổi thời kỳ Pháp thuộcChính quyền bảo hộ Pháp phối hợp cùng chư tăng và thợ nề địa phương gia cố vữa vôi, đắp bổ sung các gờ hoa cúc, lá sen trên cổ tháp và chỉnh trang khuôn viên hành lang.
- 1949 tới cuối thế kỷ 20Mở rộng dãy hồi lang tượng Phật và cổng tam quanSau khi Lào giành độc lập, nhân dân Savannakhet xây dựng hoàn chỉnh bốn dãy hành lang có mái ngói che hàng trăm tượng Phật bao quanh sân tháp cùng tòa Sim hành lễ mới.
- Hiện đạiXếp hạng Bảo vật Di sản Quốc gia của CHDCND LàoThạt Ing Hang được nhà nước Lào bảo vệ ở cấp độ di sản quốc gia đặc biệt và in hình trang trọng trên biểu trưng văn hóa của tỉnh Savannakhet.
Về bức tượng Phật cổ đặt trong hốc thân gỗ chạm khắc tại khuôn viên. Bên cạnh ngọn bảo tháp đá vữa trung tâm, trong sân chùa Thạt Ing Hang còn lưu giữ một hiện vật dân gian rất quý là gian nhà nhỏ bảo vệ tấm phù điêu và hốc gỗ cổ chạm trổ tinh vi tôn trí tượng Phật, gợi nhắc trực tiếp tới cội cây Hang thiêng trong truyền thuyết khai sơn mà Đức Thế Tôn từng tựa lưng thuyết pháp hơn hai thiên niên kỷ trước.
IIITháp Vuông Ba Tầng Cổ Kính, Phù Điêu Cửa Giả Và Bốn Dãy Hành Lang Trăm Phật
Nếu như đại bảo tháp Thạt Luổng ở Viêng Chăn hay Thạt Sikhottabong ở Thakhek gây choáng ngợp bởi lớp sơn vàng kim phủ kín thân tháp thon mượt, thì Tháp Thạt Ing Hang lại giữ nguyên vẻ đẹp trầm mặc cổ kính của lớp vữa vôi xám bạc nhuốm rêu đen, phô bày rõ nét từng đường chạm đắp nổi dày đặc trên ba tầng khối hộp vuông thu nhỏ dần từ dưới lên trên.
Bao bọc lấy khoảng sân hành lễ trung tâm là bốn bức tường hồi lang (kamphaeng kaeo) lợp ngói đỏ truyền thống khép thành một không gian nội viện tách biệt hẳn với nắng gió đồng bằng Savannakhet bên ngoài.
Khối vuông lớn nhất ở tầng một dựng trên bệ lan can con tiện thấp, bốn mặt trổ các ô cửa giả có khung vòm nhọn chạm nổi tinh xảo hình thần giữ cửa Dvarapala, chư thiên ngồi kết già và hoa văn dây lá xoắn cuộn, trong đó ô cửa phía đông mở lối đặt bệ thờ tượng Phật cổ phủ vàng lá.
Hai tầng vuông phía trên thu hẹp dần theo tỷ lệ hài hòa với các tai góc đắp vút cong như cánh sen lửa (dok so) và các ô khám nhỏ thờ Phật. Trên cùng là cổ tháp hình bầu búp chuối bốn cạnh đắp nổi hàng chục bông hoa năm cánh đều đặn, nâng đỡ ngọn tháp nhọn và lọng báu kim loại trên đỉnh.
Dọc suốt bốn cạnh tường bao quanh sân tháp là hành lang có mái ngói che mát, trên bệ gạch chạy dài đặt hàng trăm pho tượng Đức Phật Thích Ca ngồi thiền định và ấn xúc địa sơn thếp vàng đồng bộ do các gia đình Phật tử phát tâm cúng dường để hồi hướng công đức cho tổ tiên.
Trong khuôn viên bên ngoài vòng rào trong của tháp có các nhà bia, đình thờ mở lợp ngói che cụm tượng Phật vàng để mọi tín đồ đều có thể dâng hoa nến lễ bái gần gũi, bên cạnh tòa chính điện Sim phục vụ các khóa lễ của chư tăng bản địa.
| Hạng mục kiến trúc | Đặc điểm tạo hình | Giá trị lịch sử và tôn giáo |
|---|---|---|
| Khối tháp chính ba tầng vuông | Gạch nung tô vữa vôi chạm nổi, kết hợp đế vuông tiền Angkor với chóp búp chuối Lan Xang | Lưu giữ xá lợi xương sống Đức Phật theo kinh cổ Urangkhathat, cổ vật kiến trúc tiêu biểu nhất Savannakhet |
| Hệ thống phù điêu cửa giả tầng một | Chạm nổi thần hộ pháp Dvarapala, lá đề và chư thiên bốn hướng | Chứng tích chuyển giao mỹ thuật từ vương quốc Sikhottabong sang thời đại vua Setthathirath |
| Hành lang bốn phía (Kamphaeng Kaeo) | Tường bao vuông có mái ngói gỗ, an vị hơn một trăm pho tượng Phật ngồi thếp vàng | Tạo lập mạn đà la thanh tịnh bao bọc quanh tâm điểm bảo tháp xá lợi |
| Hàng rào nội vi chân tháp | Lan can con tiện thấp bao sát chân đế bảo tháp trung tâm | Ranh giới nghi lễ truyền thống phân định khu vực hành lễ trang nghiêm sát chân tháp |
IVThế Đất Và Hướng
Theo truyền thống Phật giáo Nam tông Lào và biên niên sử Urangkhathat, Tháp Thạt Ing Hang được định vị ngay trên thánh tích gốc cây Hang nơi Đức Phật từng dừng chân thuyết pháp chứ không chọn đất bằng la kinh phong thủy Đông Á. Tuy nhiên, nếu khảo sát địa hình vùng đồng bằng Savannakhet và lưu vực sông Se Bang Fai cùng sông Mê Kông, vị trí của ngọn bảo tháp lại nằm đúng tâm điểm giao hội tự nhiên của cả vùng đất rộng lớn. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép hình thế cổ truyền của thư viện.
Tại tọa độ 16,6088 độ vĩ bắc, 104,8512 độ kinh đông, Tháp Thạt Ing Hang tọa lạc trên một gò đất cao bằng phẳng không bao giờ ngập lụt giữa cánh đồng cao nguyên thấp bình nguyên Savannakhet (xưa gọi là Savanh Nakhone, tức Thành phố Thiên Đường màu mỡ), cách bờ đông dòng sông Mê Kông khoảng 15 km về phía đông bắc. Trong phép xem hình thế đồng bằng (bình dương phong thủy), nơi không có núi cao dựng đứng thì chính những gò đất tự nhiên nhô nhẹ lên khỏi mặt ruộng xung quanh hai tới ba mét (cao nhất thốn vi sơn, cao hơn một tấc là núi) chính là chân huyệt kết tụ địa khí bền vững nhất của cả một vùng đồng rộng trăm dặm, vừa tránh được thủy tai mùa mưa lũ sông Mê Kông vừa quy tụ bản làng trù phú vây quanh bốn phía.
Xét về trục định hướng không gian, toàn bộ khuôn viên tường bao bốn cạnh và bốn mặt của bảo tháp Thạt Ing Hang được gióng thẳng ngay ngắn theo bốn hướng chính Đông, Tây, Nam, Bắc của trời đất, trong đó cổng tam quan chính và ô khám thờ Phật lớn nhất dưới chân tháp mở về hướng Đông đón ánh dương ban mai tinh khiết. Lưng tháp ở hướng tây nối mạch giao thông thẳng ra bến sông Mê Kông (đối diện vùng Mukdahan và liên thông thủy lộ lên Thạt Phanôm cùng Thạt Sikhottabong), còn mặt trước hướng đông tựa vào dải hành lang Đông Tây nối sang dãy Trường Sơn và biển miền Trung Việt Nam, giúp ngọn bảo tháp đứng vững như trụ cột trấn giữ bình an cho toàn dải đất Trung Lào suốt mười lăm thế kỷ.
VĐại Lễ Hội Thạt Ing Hang Tháng Giêng Lào Và Tình Gắn Bó Của Kiều Bào Savannakhet
Hằng năm cứ sau mùa gặt lúa nếp thắng lợi trên khắp đồng bằng Savannakhet, hàng chục vạn tín đồ Phật tử từ khắp các tỉnh miền Trung Lào và cả vùng Đông Bắc Thái Lan bên kia sông Mê Kông lại nô nức trẩy hội về chiêm bái bảo tháp xá lợi xương sống Phật.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên đại lễ | Nghi thức truyền thống tại Tháp Thạt Ing Hang |
|---|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng âm lịch Lào (tháng Duan Chieng, khoảng tháng 12 dương lịch, xưa từng cử hành vào rằm tháng Mười Hai Lào) | Âm lịch Phật giáo Nam tông Lào | Đại lễ hội Tháp Thạt Ing Hang (Boun Pha That Ing Hang) | Theo sử liệu địa phương Savannakhet, xưa kia hội tháp diễn ra vào rằm tháng Mười Hai âm lịch Lào cùng kỳ với hội Thạt Luổng ở Viêng Chăn, sau được vua Setthathirath dời sang rằm tháng Giêng Lào để triều đình và Tăng đoàn kịp dự trọn vẹn cả hai đại lễ. Hội kéo dài ba ngày ba đêm với nghi thức rước lâu đài sáp ong vàng (Prasat Phueng), lễ khất thực đại trai đàn (Tak Bat) quanh hành lang bảo tháp lúc rạng đông và lễ rước nến nhiễu tháp ba vòng (Wien Thien) lung linh trong đêm rằm. |
| Từ ngày 13 tới 16 tháng 4 hàng năm | Lịch mặt trời truyền thống Đông Nam Á (Tết Boun Pi Mai) | Lễ Tắm Phật đầu năm và buộc chỉ cổ tay cầu phúc | Người dân Savannakhet mang nước thơm ướp hoa đại trắng về tưới tắm các pho tượng Phật cổ quanh hành lang và nhận lời chúc phúc năm mới từ chư tăng. |
| Rằm tháng 11 âm lịch Lào (khoảng tháng 10 dương lịch) | Âm lịch Phật giáo Nam tông | Lễ Mãn hạ và dâng y Kathina | Các đoàn Phật tử phát tâm dâng y cà sa mới và lễ vật tứ sự cúng dường chư tăng sau ba tháng mùa mưa an cư kiết hạ. |
Tỉnh Savannakhet nằm ngay đầu tuyến Hành lang Kinh tế Đông Tây nối thẳng qua cửa khẩu Lao Bảo về tỉnh Quảng Trị, là nơi có cộng đồng người Việt sinh sống lâu đời và đông đảo bậc nhất tại Lào (cùng với Viêng Chăn và Pakse). Với bà con kiều bào Savannakhet cũng như các đoàn hành hương từ Huế, Quảng Trị, Đà Nẵng sang đất bạn theo quốc lộ 9, Tháp Thạt Ing Hang là điểm lễ Phật đầu tiên ngay cửa ngõ vào thành phố Kaysone Phomvihane, nơi phụ nữ Việt duyên dáng quấn chiếc váy sinh thổ cẩm Lào truyền thống ở cổng chùa để vào dâng hoa sen trắng trước bảo tháp nghìn năm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Bản That Ing Hang, thành phố Kaysone Phomvihane, tỉnh Savannakhet (cách trung tâm thành phố khoảng 15 km về phía đông bắc)
- Đường tới
- Bảo tháp nằm tại bản That Ing Hang, cách trung tâm thành phố Kaysone Phomvihane (thủ phủ tỉnh Savannakhet) khoảng 15 km về phía đông bắc. Từ trung tâm Savannakhet hoặc Cầu Hữu nghị Lào và Thái Lan số 2, quý vị đi theo Quốc lộ 9 về hướng đông (hướng đi cửa khẩu Lao Bảo, Quảng Trị) khoảng 12 km rồi rẽ trái theo biển chỉ dẫn vào đường nhựa thẳng tắp thêm chừng 3 km là tới cổng khuôn viên tháp (đi xe ô tô hoặc xe tuk-tuk mất khoảng 20 tới 25 phút).
- Toạ độ
- 16.6088, 104.8512
Tháp Thạt Ing Hang gìn giữ rất nghiêm cẩn truyền thống nghi lễ cổ của Phật giáo miền Trung Lào: phụ nữ khi bước vào khuôn viên nội viện bắt buộc phải mặc váy quấn truyền thống của Lào là sinh dài qua bắp chân cùng áo có tay kín đáo (ngay tại cổng chính có quầy cho thuê và mượn váy quấn rất thuận tiện). Theo luật tục tôn nghiêm lưu truyền từ xưa tại đây, chỉ có nam giới được bước qua cổng lan can thấp sát chân đế bảo tháp, còn nữ giới đứng hoặc quỳ lễ trang trọng ngay phía ngoài vòng lan can con tiện bao quanh tháp.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Thạt Ing Hang (That Ing Hang), Savannakhet
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Tháp Thạt Ing Hang có ý nghĩa là gì và thờ xá lợi nào?
Trong tiếng Lào, That Ing Hang có nghĩa là Ngọn bảo tháp nơi tựa lưng vào gốc cây Hang. Theo bộ biên niên sử xá lợi cổ Urangkhathat, nơi đây ghi dấu truyền thuyết Đức Phật từng tựa lưng nghỉ chân dưới bóng cây Hang thuyết pháp và sau đó được xây tháp từ khoảng thế kỷ 6 để tôn trí xá lợi xương sống của Đức Phật.
Vị vua nào đã trùng tu Tháp Thạt Ing Hang thành diện mạo ba tầng như ngày nay?
Trên nền ngôi tháp gạch cổ từ thời vương quốc Sikhottabong thế kỷ 6 tới thế kỷ 9, quốc vương Setthathirath của vương quốc Lan Xang đã tiến hành đại trùng tu vào giữa thế kỷ 16 (khoảng năm 1548 tới 1560), kiến tạo phần thân tháp ba tầng vuông kết hợp với chóp búp hoa chuối đặc trưng của nghệ thuật Lào và dâng lọng vàng trên đỉnh.
Vì sao có tài liệu ghi tháp cao khoảng 9 tới 10 mét nhưng hồ sơ của Lào lại ghi tới 25 mét?
Hồ sơ di sản chính thức của Lào (Thông tấn xã Lào KPL và tỉnh Savannakhet) ghi nhận chân đế vuông mỗi cạnh rộng 9 mét và tổng chiều cao bảo tháp đạt 25 mét tính từ mặt nền sân bệ lên tới tột đỉnh cây lọng sắt mạ vàng. Trong khi đó, con số 9 tới 10 mét trong một số khảo cứu phương Tây chỉ đo phần cốt tháp gạch ba tầng cổ xưa ở thân dưới hoặc nhầm lẫn với bề rộng cạnh đế 9 mét.
Quy định trang phục và hành lễ dành cho phụ nữ tại Thạt Ing Hang có điểm gì cần lưu ý?
Theo truyền thống lâu đời được gìn giữ nghiêm trang tại Thạt Ing Hang, mọi phụ nữ vào sân trong đều phải quấn váy truyền thống Lào (váy sinh dài quá gối, có cho mượn tại cổng) và dâng hương hoa lễ bái từ phía ngoài vòng lan can thấp bao sát chân tháp, không bước vào khoảng sân hẹp bên trong hàng rào con tiện sát thân tháp.
Từ Việt Nam có thể đi đường bộ sang chiêm bái Tháp Thạt Ing Hang bằng tuyến đường nào?
Thạt Ing Hang nằm rất thuận tiện ngay gần trục Quốc lộ 9 nối từ cửa khẩu quốc tế Lao Bảo (tỉnh Quảng Trị, Việt Nam) sang thành phố Savannakhet khoảng hơn 220 km đường nhựa êm thuận. Trước khi vào tới trung tâm thành phố Savannakhet chừng 12 km đã có ngã rẽ phải khoảng 3 km dẫn thẳng vào bảo tháp.