Đi hết đại lộ That Luang về phía đông bắc Viêng Chăn (Vientiane), phố xá thưa dần rồi mở ra một quảng trường lát gạch rộng gần như trống trơn. Cuối quảng trường, sau một bức tường thấp có mái hành lang, một khối vàng dựng lên thành nhiều tầng: dưới là nền vuông, giữa là một vòng tháp nhỏ nhọn đứng sát vai nhau, trên cùng là một ngọn tháp thuôn như búp sen chưa nở. Buổi trưa nắng đổ thẳng xuống, cả khối tháp hắt lại một thứ ánh vàng khiến người đứng ngoài phải nheo mắt. Người Lào nào cũng nhận ra hình ấy ngay, vì nó in trên quốc huy và trên mọi tờ tiền kíp trong ví họ.
Người Việt gọi là tháp Thạt Luổng, người Lào gọi trang trọng là Pha That Luang, nghĩa là ngôi tháp lớn đáng tôn kính. Đây là bảo tháp của Phật Giáo Nam Tông (Theravada) Lào, được tin là dựng trên chỗ giữ xá lợi Đức Phật, và được vua Setthathirath dựng lại năm 1566 khi dời kinh đô vương quốc Lan Xang về Viêng Chăn. Ở một đất nước mà đời sống làng xã xoay quanh ngôi chùa Nam Tông, Thạt Luổng là điểm tụ của tất cả: nơi truyền thuyết về gốc Phật giáo của xứ sở, niềm tin vào xá lợi và ngày hội lớn nhất trong năm gặp nhau ở một chỗ.
IXá Lợi, Truyền Thuyết Và Ý Nghĩa Ngôi Tháp
Chữ That trong tiếng Lào chỉ ngôi tháp thờ, gốc từ chữ Pali dhātu, nghĩa là xá lợi. Một ngôi That trước hết là nơi giữ xá lợi Đức Phật hay của bậc thánh tăng, sau đó mới là công trình để ngắm. Chữ Luang là lớn, còn Pha là tiếng tôn xưng đặt trước những gì thiêng. Người Lào không gọi Thạt Luổng là chùa, vì nó không có điện để tăng ở, không có giảng đường. Nó là một bảo tháp, và các ngôi chùa có tăng ở thì đứng quanh nó.
Trong bốn ngôi chùa xưa quanh tháp, nay còn hai: Wat That Luang Tai ở phía nam, có pho tượng Phật nằm lớn thếp vàng, và Wat That Luang Neua ở phía bắc, nơi vị Tăng thống của Phật giáo Lào trụ trì. Như vậy khu tháp vừa giữ xá lợi, vừa là chỗ đặt ngôi chùa đứng đầu tăng đoàn cả nước.
Hình tháp là một bài giảng dựng bằng gạch. Theo trang phathatluang.com, tầng đáy tượng trưng cõi dục, thế giới vật chất mà chúng sinh đang sống. Tầng giữa tượng trưng cõi sắc, quanh tầng này có 30 tháp nhỏ ứng với 30 ba la mật. Trong giáo lý Nam Tông, Bồ Tát muốn thành Phật phải viên mãn mười ba la mật như bố thí, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả, mỗi ba la mật lại có ba bậc thường, thượng và tối thượng, cộng thành ba mươi. Đỉnh tháp tượng trưng cõi vô sắc và Niết Bàn. Người đi nhiễu tháp theo chiều kim đồng hồ, tức là đi từ dưới lên trên của con đường ấy bằng đôi chân.
Cần tách truyền thuyết khỏi sử liệu. Truyền thuyết do trang phathatluang.com thuật lại theo văn bản địa phương: vào thế kỷ 3 trước Công nguyên, sứ giả của vua A Dục (Ashoka) bên Ấn Độ tới vùng này, chôn một mảnh xương ngực của Đức Phật và dựng ngôi tháp đầu tiên. Không có dấu tích khảo cổ nào đã công bố xác nhận chuyện ấy. Sử liệu thì bắt đầu muộn hơn nhiều: trang Renown Travel ghi ở đây từng có một ngôi đền của người Khmer thế kỷ 12, nay còn tìm được dấu vết, cùng thời với những công trình của đế chế ấy như Angkor Wat. Ngôi tháp mà quý vị thấy hôm nay có gốc từ năm 1566.
Chỗ hay hiểu lầm: nhiều người đứng trước tháp tưởng mình đang nhìn một công trình hơn hai nghìn năm tuổi. Thật ra hai nghìn năm là tuổi của truyền thuyết, còn hình tháp hiện nay là của năm 1566, và phần lớn bề mặt là kết quả đợt trùng tu thập niên 1930, làm lại theo dáng gốc. Cũng có người tưởng cả tháp bằng vàng khối. Các nguồn chỉ ghi xưa kia tháp được phủ vàng lá, và chóp tháp ngày nay vẫn phủ vàng lá.
IITừ Ngôi Tháp Truyền Thuyết Tới Biểu Tượng Của Xứ Lào
Lịch sử Thạt Luổng gắn chặt với lịch sử kinh đô. Khi vua Setthathirath dời trung tâm vương quốc Lan Xang từ Luang Prabang xuống Viêng Chăn bên sông Mê Kông, ngài dựng ngôi tháp lớn này làm chỗ dựa tâm linh cho kinh đô mới. Từ đó, số phận của tháp và của thành phố đi cùng nhau, qua những lần hưng thịnh, hư hại rồi dựng lại.
- Thế kỷ 3 TCNNgôi tháp của truyền thuyếtTheo văn bản địa phương do phathatluang.com thuật lại, sứ giả của vua A Dục đến đây chôn xá lợi xương ngực Đức Phật và dựng tháp đầu tiên. Đây là truyền thuyết, chưa có khảo cổ xác nhận.
- Thế kỷ 12Đền KhmerRenown Travel ghi người Khmer dựng một ngôi đền trên khu đất này, dấu tích vẫn còn tìm được.
- 1566Vua Setthathirath dựng thápVua Setthathirath dời kinh đô Lan Xang về Viêng Chăn và dựng ngôi tháp hiện nay trên nền cũ. Tháp xưa được phủ vàng lá. Bốn ngôi chùa được dựng quanh tháp.
- 1828Tháp bị hư hạiTháp bị hư hại nặng và bỏ hoang một thời gian dài. Renown Travel ghi năm 1827, phathatluang.com ghi năm 1828, thư viện theo năm 1828.
- Thập niên 1930Trùng tu theo dáng gốcViện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) trùng tu tháp theo đúng dáng gốc, cho tháp diện mạo mà quý vị thấy ngày nay.
- Ngày nayHai ngôi chùa quanh thápTrong bốn chùa xưa còn hai: Wat That Luang Tai ở phía nam và Wat That Luang Neua ở phía bắc. Trước tháp có tượng vua Setthathirath, người dựng tháp.
Hai nguồn thư viện đã mở ghi năm tháp bị hư hại khác nhau một năm: Renown Travel ghi 1827, trang phathatluang.com ghi 1828. Sự vênh này có thể do cách tính từ lúc biến cố bắt đầu hay lúc nó kết thúc. Thư viện theo năm 1828 như trang chuyên về tháp, và ghi cả hai để quý vị biết. Về kích thước, hai nguồn cũng không đo cùng một thứ: phathatluang.com ghi tầng đáy vuông khoảng 69 mét mỗi cạnh và tầng thứ hai khoảng 47 mét, Renown Travel ghi tháp chính đứng trên một nền 30 x 30 mét, tức tầng thứ ba. Cả hai cùng ghi tháp chính cao 45 mét.
IIIBa Tầng, Ba Mươi Tháp Nhỏ Và Chóp Búp Sen
Thạt Luổng là một khối đặc, không có không gian bên trong để bước vào, như mọi bảo tháp giữ xá lợi. Cái để xem là hình khối và cách nó được bao quanh. Toàn bộ tháp nằm trong một vòng tường có hành lang mái che, trong hành lang bày các hiện vật và tượng Phật cổ. Mỗi mặt tường ở bốn hướng chính có một cổng lễ gọi là Haw Wai, theo Renown Travel là một nhà mở hai lớp mái, bên trong đặt tượng Phật, hai bên có rắn thần Naga giữ lối. Trên tầng thứ nhất và thứ hai có hàng trăm phiến đá sema đánh dấu ranh giới thiêng.
Chóp tháp chính thuôn dài như một búp sen, trên cùng là một lọng nhiều tầng. Hình búp sen là lối riêng của tháp Lào, khác với tháp chuông tròn của Sri Lanka hay Myanmar mà quý vị có thể so với chùa Shwedagon. Ở Việt Nam, bảo tháp Gotama Cetiya tại Thiền viện Bửu Long cũng dựng theo dáng tháp của vùng Suvannabhumi mà Thạt Luổng là một ví dụ lớn.
Nền vuông khoảng 69 mét mỗi cạnh theo phathatluang.com, tượng trưng cõi dục. Có lối lên ở bốn phía.
Nền khoảng 47 mét mỗi cạnh, viền quanh bằng 30 tháp nhỏ nhọn ứng với 30 ba la mật, tượng trưng cõi sắc.
Cao 45 mét, đứng trên nền 30 x 30 mét theo Renown Travel, thân hình bát úp kéo lên thành chóp búp sen phủ vàng lá, trên cùng là lọng nhiều tầng.
Cổng lễ ở bốn hướng chính, mái hai lớp, bên trong đặt tượng Phật, hai bên có tượng rắn thần Naga.
Vòng tường có mái che ôm lấy toàn khối tháp, bên trong bày tượng Phật và hiện vật cổ.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp chính | 45 m | phathatluang.com, Renown Travel |
| Tầng đáy | khoảng 69 m mỗi cạnh | phathatluang.com |
| Tầng thứ hai | khoảng 47 m mỗi cạnh | phathatluang.com |
| Nền tháp chính | 30 x 30 m | Renown Travel |
| Số tháp nhỏ tầng giữa | 30 | phathatluang.com, Renown Travel |
IVThế Đất Và Hướng
Người dựng Thạt Luổng đã có sẵn một bản đồ vũ trụ của riêng họ, chính là ba tầng tháp đi từ cõi dục lên Niết Bàn, và họ không cần tới phép xem đất của người Hoa hay người Việt. Phật Giáo Nam Tông Lào không dạy phong thủy. Những gì viết dưới đây là thư viện mượn con mắt phong thủy cổ truyền Việt Nam để đọc lại khu đất, cho quý vị quen lối nhìn ấy có một chỗ để so. Không có dòng nào trong đó được chép từ tư liệu về tháp.
Điều đầu tiên là chỗ đứng. Tháp nằm cách trung tâm Viêng Chăn khoảng 4 cây số về phía đông bắc, trên một vùng đất cao ráo hơn dải phố ven sông. Sông Mê Kông chảy ở phía nam thành phố, xa tháp mấy cây số. Lối cũ gọi thế này là thủy viễn, nước ở xa: không có dòng nước sát chân để giữ khí, nhưng cũng không có nước xói, và cả vùng đồng bằng giữa tháp và sông làm thành một minh đường rất rộng.
Thứ hai là tứ chính. Bốn cổng Haw Wai mở đúng bốn hướng chính, bốn mặt tháp như nhau, không có mặt nào là mặt sau. Lối xem đất Việt quen một hướng chính cho mỗi công trình, nhưng với một khối đối xứng bốn phía như Thạt Luổng thì cách đọc hợp hơn là thế trung cung, một điểm giữa tỏa đều ra bốn phương, giống cách người xưa hiểu vị trí của kinh đô giữa bốn cõi.
Thứ ba là ngũ hành của hình khối. Nền vuông nhiều tầng thuộc Thổ, vững và nặng. Ba mươi tháp nhỏ nhọn và chóp búp sen vươn lên thuộc dáng Hỏa. Hỏa ở trên, Thổ ở dưới là thế Hỏa sinh Thổ, lửa nuôi đất. Cả khối lại phủ sắc vàng, màu của hành Kim, mà Thổ sinh Kim. Đọc theo lối cũ, đây là một chuỗi tương sinh liền mạch từ chóp xuống nền rồi ra lớp áo ngoài.
Cuối cùng là hậu chẩm. Vùng Viêng Chăn gần như phẳng, không có núi làm chỗ tựa. Hai ngôi chùa ở phía bắc và phía nam tháp, cùng vòng hành lang bao quanh, giữ vai trò che chắn mà lối cũ giao cho núi. Chúng tôi ghi các nhận xét này như một cách đọc để đối chiếu, không phải như điều người Lào tin về tháp của họ.
VHội Thạt Luổng Rằm Tháng Mười Hai
Lễ lớn nhất ở đây là Boun That Luang, hội Thạt Luổng, tính theo âm lịch Lào, vào rằm tháng 12, thường rơi vào tháng 11 dương lịch. Theo phathatluang.com hội kéo dài từ ba ngày tới một tuần. Những ngày trước rằm có chợ hội, đám rước người mặc trang phục cổ truyền, và các cuộc vui dân gian quanh quảng trường. Phần lễ đạo thì gom vào hai nghi thức chính: dâng cơm cho chư tăng lúc bình minh và rước nến nhiễu tháp lúc chiều tối.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Những ngày trước rằm tháng 12 | Âm lịch Lào | Mở hội | Chợ hội, đám rước trong trang phục cổ truyền, người các tỉnh đổ về Viêng Chăn. |
| Sáng rằm tháng 12 | Âm lịch Lào | Tak Bat | Lễ dâng cơm lúc bình minh, hàng vạn người quỳ trên quảng trường đặt xôi và đồ ăn vào bát của chư tăng. |
| Tối rằm tháng 12 | Âm lịch Lào | Wien Tien | Rước nến, hương và hoa đi nhiễu quanh tháp theo chiều kim đồng hồ, kết thúc hội. |
| Rằm tháng 6 | Âm lịch Lào | Boun Visakha | Lễ nhớ Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập diệt, chung cho các nước Nam Tông. Người đi chùa nghe pháp và rước nến quanh điện. |
Nếp dâng cơm và rước nến quanh tháp giống điều quý vị thấy ở các chùa Nam Tông của người Việt, như chùa Bửu Quang ở Thủ Đức, và gần với lễ Wian Tian ở chùa Wat Pho bên Thái Lan. Điểm riêng của Thạt Luổng là quy mô: ở đây nghi thức ấy không của một làng mà của cả xứ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- That Luang Road, quận Xaysettha, thủ đô Vientiane (cách trung tâm khoảng 4 km)
- Đường tới
- Tháp nằm trên đường That Luang, quận Xaysettha, thủ đô Viêng Chăn, cách trung tâm khoảng 4 cây số về phía đông bắc. Từ khu phố ven sông Mê Kông đi xe theo đại lộ Lane Xang rồi rẽ vào đường That Luang, cuối đường là quảng trường trước tháp.
- Toạ độ
- 17.9766, 102.6365
Lệ ở Thạt Luổng là lệ của nơi giữ xá lợi. Quần áo kín vai và kín gối, phụ nữ ở Lào thường quấn váy sinh khi vào chốn thờ. Đi nhiễu tháp theo chiều kim đồng hồ, để tháp ở bên phải mình. Không trèo lên bệ tháp nhỏ hay lan can, không ngồi quay lưng về phía tượng Phật trong các cổng Haw Wai. Mùa hội, buổi dâng cơm lúc bình minh chỉ quỳ ở chỗ được xếp, không chen vào lối đi của chư tăng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Thạt Luổng (Pha That Luang), Viêng Chăn
Contribute photos, information or video for Pha That LuangThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Thạt Luổng thờ gì
Theo truyền thuyết địa phương mà trang phathatluang.com thuật lại, tháp giữ một mảnh xương ngực của Đức Phật, do sứ giả vua A Dục đưa tới vào thế kỷ 3 trước Công nguyên. Đây là truyền thuyết, chưa có khảo cổ xác nhận. Tháp thuộc Phật Giáo Nam Tông Lào, là bảo tháp giữ xá lợi chứ không phải chùa có tăng ở.
That Luang Viêng Chăn được xây năm nào
Ngôi tháp hiện nay do vua Setthathirath dựng năm 1566, khi ngài dời kinh đô vương quốc Lan Xang về Viêng Chăn. Trước đó khu đất từng có một đền Khmer thế kỷ 12 theo Renown Travel. Tháp bị hư hại năm 1828, nguồn khác ghi 1827, rồi được Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp trùng tu theo dáng gốc trong thập niên 1930.
Tháp Thạt Luổng cao bao nhiêu mét
Tháp chính cao 45 mét theo cả phathatluang.com lẫn Renown Travel, chóp hình búp sen phủ vàng lá. Tầng đáy vuông khoảng 69 mét mỗi cạnh, tầng thứ hai khoảng 47 mét, tháp chính đứng trên nền 30 x 30 mét. Quanh tầng giữa có 30 tháp nhỏ ứng với 30 ba la mật.
Hội Thạt Luổng diễn ra vào tháng mấy
Hội Boun That Luang tổ chức vào rằm tháng 12 âm lịch Lào, thường rơi vào tháng 11 dương lịch, kéo dài từ ba ngày tới một tuần. Sáng rằm có lễ dâng cơm Tak Bat với hàng vạn người, tối rằm có lễ rước nến Wien Tien nhiễu quanh tháp. Ngày dương lịch đổi theo từng năm.
Vì sao tháp Thạt Luổng là biểu tượng của Lào
Vì tháp gom lại những gì người Lào coi là gốc của mình: truyền thuyết về xá lợi Phật, ngôi tháp dựng cùng lúc với kinh đô Viêng Chăn năm 1566, và ngày hội lớn nhất trong năm. Hình tháp được in trên quốc huy và trên mọi mệnh giá tiền kíp. Cạnh tháp là ngôi chùa nơi vị Tăng thống Phật giáo Lào trụ trì.