Ngược dòng sông Mê Kông chừng hai mươi lăm cây số về phía bắc cố đô Luang Prabang trên những con thuyền gỗ thon dài rẽ sóng, cảnh quan hai bên bờ dần khép lại giữa những dãy núi đá vôi xám bạc dựng đứng như thành vách. Ngay tại khúc ngoặt kỳ vĩ nơi dòng sông Nam Ou xanh biếc từ mạn đông bắc tuôn ra hòa vào dòng Mê Kông đỏ thẫm dưới chân vách đá Pha Hen khổng lồ, nhìn sang vách núi đá vôi sừng sững bên bờ tây sẽ thấy một bến thuyền bậc đá nép vào hốc núi mở sáng trên lưng chừng vách. Bước qua những bậc thang từ mặt nước lên lòng hang dưới, hàng nghìn pho tượng Phật bằng gỗ sơn mài và đồng cổ đứng ngồi san sát trên các tầng bệ vôi trắng, lặng lẽ hướng ánh nhìn từ bi ra ngã ba sông cuộn chảy suốt trăm năm.
Đó là quần thể Động Phật Pak Ou (gồm động dưới Tham Ting và động trên Tham Theung), thánh địa hang động nổi tiếng bậc nhất của Phật giáo Nam tông trên toàn lưu vực sông Mê Kông, nơi lưu giữ trọn vẹn ký ức tín ngưỡng sông nước và lòng sùng đạo của cả vương triều lẫn dân lành xứ Lào.
ITừ Huyệt Động Thần Sông Tới Thánh Địa Hành Hương Hoàng Gia Tại Cửa Sông Nam Ou
Trong tiếng Lào, địa danh Pak Ou nghĩa đen là Cửa sông Ou (Pak là cửa sông hay miệng sông, Ou là dòng sông Nam Ou dài gần 450 km chảy từ miền núi cực bắc Phongsaly đổ xuống hội lưu với sông Mê Kông). Trước khi Phật giáo Nam tông lan tỏa sâu rộng khắp thung lũng Bắc Lào vào thế kỷ 14 tới thế kỷ 16, cư dân cổ sinh sống ven sông đã tôn kính hai hang đá tự nhiên khoét vào vách núi đối diện cửa sông Nam Ou này như cung điện thiêng của Phi (thần linh thiên nhiên bảo hộ sông núi) và chúa tể loài rắn thần Naga cai quản ghềnh thác nguy hiểm trên đường thủy thương mại thượng nguồn.
Bước sang thế kỷ 16 dưới thời cực thịnh của vương quốc Lan Xang (đặc biệt từ triều vua Photisarath và vua Setthathirath, người dựng nên Chùa Wat Xieng Thong ở Luang Prabang), các vị quốc vương Lào đã chính thức tiếp nhận và bảo trợ hai hang đá Pak Ou làm thánh địa Phật giáo của vương triều, mà không hề xóa bỏ niềm tôn kính thần sông Naga: theo kinh điển Lào, chính thần rắn Naga ở ngã ba sông đã quy y Tam Bảo, hóa thành vị Hộ pháp ngày đêm canh giữ hàng nghìn bảo tượng Phật trong lòng núi.
Sự tích tụ hơn 4.000 pho tượng Phật tại Pak Ou suốt bốn thế kỷ không đến từ một dự án tạc tượng nhà nước duy nhất, mà nảy nở từ hai truyền thống tâm linh đặc sắc của người Lào. Thứ nhất là hạnh tạo tượng cầu phúc (Sang Phra): nhà vua, quan lại và người dân phát nguyện chạm khắc một pho tượng Phật dâng vào hang đá nhân dịp năm mới, cầu con, cầu khỏi bệnh hay hồi hướng công đức cho cha mẹ quá vãng. Thứ hai là đạo lý tôn kính pháp tướng: trong tâm thức Phật tử Nam tông Lào, khi một pho tượng Phật thờ tại gia đình hoặc tự viện bị mối mọt, sứt mẻ theo năm tháng, người ta tuyệt đối không bao giờ vứt bỏ hay hủy đi, mà cung kính rước thuyền đưa tượng lên gửi gắm tại động thiêng Pak Ou (gọi là các tượng Phra Cham an nghỉ nơi cửa Phật).
Theo ghi chép của các nhà thám hiểm Pháp thế kỷ 19 (như đoàn Francis Garnier và họa sĩ Louis Delaporte từng vẽ tranh khắc gỗ động Pak Ou vào năm 1867) cùng sử liệu hoàng gia Luang Prabang, suốt nhiều thế kỷ cho tới tận triều vị vua cuối cùng Sisavang Vatthana trước năm 1975, cứ mỗi dịp Tết cổ truyền Boun Pi Mai tháng 4, đức vua cùng hoàng hậu và bá quan văn võ đều ngự đoàn thuyền rồng ngược dòng từ bến Hoàng cung gần Chùa Wat Mai Suwannaphumaham lên nghỉ đêm tại hành cung tạm trên bãi cát Pak Ou để tự tay rưới nước thơm tắm các pho tượng Phật trong hai hang động.
Nhiều tài liệu du lịch sơ lược thường viết rằng động Pak Ou nằm ngay tại bản Pak Ou hoặc nằm bên bờ sông Nam Ou. Nếu đối chiếu chính xác trên bản đồ địa hình và ảnh vệ tinh, ngôi làng bản Pak Ou nằm bên bờ đông sông Mê Kông ngay sát phía nam cửa sông Nam Ou, còn hai hang đá Tham Ting và Tham Theung thực tế được khoét vào vách núi đá vôi bên bờ tây (tức hữu ngạn) sông Mê Kông, mở miệng hang quay mặt thẳng sang hướng đông nhìn đối diện vào họng cửa sông Nam Ou ở bờ bên kia.
IIHơn Bốn Thế Kỷ Thuyền Rồng Hành Hương Ngược Dòng Mê Kông
Nằm biệt lập trên vách đá ven sông nên tránh được nhiều cuộc chiến hỏa thiêu phố thị, quần thể động Phật Pak Ou vẫn giữ được lớp trầm tích điêu khắc dày dặn qua từng thế kỷ.
- Trước thế kỷ 15Thánh sở thờ thần sông Phi và thần rắn Naga tại ngã ba sôngThủy thủ và cư dân bản địa dọc sông Mê Kông cùng sông Nam Ou lập đàn tế lễ thần sông bảo hộ giao thông đường thủy ngay dưới vách đá vôi hợp lưu.
- Thế kỷ 16Hoàng gia Lan Xang bảo trợ thành động Phật linh thiêngDưới triều đại các vua Lan Xang đóng đô tại Luang Prabang trước năm 1560 và giai đoạn sau đó, các tầng bệ thờ gạch vữa và cửa gỗ chạm khắc được dựng trong hai hang để tôn trí tượng Phật.
- Thế kỷ 18 tới thế kỷ 19Bồi đắp hàng nghìn pho tượng gỗ sơn mài thời Vương quốc Luang PrabangCác quốc vương Luang Prabang duy trì lệ ngự thuyền hành hương thường niên và cho dựng cổng gỗ chạm lộng ở cửa động trên Tham Theung, trong khi nhân dân dâng cúng hàng nghìn pho tượng gỗ mít thếp vàng.
- 1867Đoàn khảo sát sông Mê Kông ghi chép và khắc họa động Pak OuĐoàn thám hiểm Doudart de Lagree và Francis Garnier ghé thăm, để lại những bức ký họa nổi tiếng của Louis Delaporte giới thiệu hang nghìn Phật xứ Lào ra thế giới.
- Thế kỷ 20 tới nayKiểm kê bảo tồn cổ vật và duy trì lễ tắm Phật đầu nămNgành di sản văn hóa Lào lập danh mục bảo vệ hơn 4.000 pho tượng trong hai hang đá, gia cố cầu thang nối hai động và giữ gìn truyền thống rước thuyền tắm Phật mỗi tháng 4.
Về những pho tượng Phật đúc bằng nhựa cây và sừng thú độc đáo của xứ Bắc Lào. Bên cạnh chất liệu đồng và gỗ tếch, gỗ mít phổ biến, các nhà bảo tàng học khi kiểm kê hiện vật tại động Pak Ou đã ghi nhận một kỹ thuật chế tác tượng dân gian vô cùng đặc biệt của người Lào cổ: dùng hỗn hợp nhựa sơn cây rừng trộn tro trấu, mùn gỗ thơm và bột sừng động vật ép khuôn rồi phủ sơn cánh gián và thếp vàng lá bên ngoài. Nhờ môi trường hang đá vôi khô ráo ở các bậc cao tránh được lũ lớn sông Mê Kông, hàng nghìn pho tượng nhỏ cao từ mười centimet tới hơn một mét rưỡi vẫn tồn tại bền bỉ qua hàng trăm mùa mưa.
IIIĐộng Dưới Tham Ting Đón Nắng Sông Và Động Trên Tham Theung Thâm Nghiêm Trong Núi
Không có những bộ mái ngói chồng diềm đồ sộ như tự viện dưới phố thị, kiến trúc của Động Phật Pak Ou nương hoàn toàn vào cấu trúc địa chất kỳ vĩ của khối núi đá vôi dựng đứng bên sông Mê Kông, gồm hai hang động nằm chênh độ cao nhau trên cùng một vách núi và được kết nối bằng lối cầu thang đá uốn lượn men sườn rừng.
Sự đối lập giữa động dưới ngập tràn ánh sáng phản chiếu từ mặt sông và động trên sâu thẳm tĩnh mịch trong lòng núi tạo nên hai cung bậc cảm xúc tâm linh bổ trợ trọn vẹn cho nhau.
Nằm ở độ cao khoảng 20 mét phía trên mực nước sông Mê Kông ngay đầu bậc đá từ bến thuyền bước lên. Vòm hang mở rộng hướng thẳng về phía đông nên đón trọn ánh sáng tự nhiên rọi sâu vào lòng đá, làm bừng sáng hệ thống bệ thờ xây bậc tam cấp vôi trắng xếp tầng cao dần lên sát vách hang cùng một ngọn bảo tháp nhỏ trên đỉnh bệ, nơi quy tụ khoảng 2.500 pho tượng Phật lớn nhỏ cùng lư hương và đôi ngà voi giả cổ.
Từ động dưới leo tiếp khoảng hơn 200 bậc đá men vách núi lên độ cao chừng 50 mét so với mặt sông là cửa động Tham Theung. Miệng hang được khép bằng bộ khung tường và cánh cửa gỗ chạm khắc cổ do hoàng gia Luang Prabang ban tặng. Bên trong là lòng hang sâu hun hút dài hơn năm mươi mét chìm trong bóng tối tĩnh lặng, nơi người hành hương phải soi đèn để chiêm bái khoảng 1.500 pho tượng Phật cổ an vị rải rác trên các bệ đá sâu trong ruột núi.
Bốn nghìn pho tượng tại Pak Ou là bộ sưu tập sống động nhất về thủ ấn tượng Phật Lào: nổi bật nhất là tư thế đứng Gọi Mưa (hai tay buông sát hông), tư thế Ngăn Cản Xung Đột (giơ một hoặc hai bàn tay ngang ngực hướng ra ngoài), tư thế bước đi kinh hành uyển chuyển, tư thế ngồi thiền định, ấn xúc địa và tượng Phật Nhập Niết Bàn.
Từ cửa hang Tham Ting nhìn chếch sang bờ đông bắc là vách đá vôi thẳng đứng Pha Hen cao hàng trăm mét trấn giữ cửa sông Nam Ou như một cánh cổng thành thiên tạo khổng lồ giữa mây nước Bắc Lào.
| Hạng mục hang động | Độ cao và quy mô | Đặc điểm không gian và tượng thờ |
|---|---|---|
| Động dưới Tham Ting | Cao khoảng 20 mét trên mặt sông, miệng hang rộng đón nắng hướng đông | Bệ thờ xây giật cấp vôi trắng kèm tháp nhỏ, tôn trí khoảng 2.500 tượng Phật gỗ và đồng |
| Động trên Tham Theung (Tham Phum) | Cao khoảng 50 mét trên mặt sông, nối bằng hơn 200 bậc thang đá | Có cổng gỗ hoàng gia chắn cửa, lòng hang sâu tối hơn 50 mét giữ khoảng 1.500 tượng Phật cổ |
| Nhóm tượng Phật Gọi Mưa (Pang Ham Yath) | Niên đại chủ yếu từ thế kỷ 18 tới thế kỷ 20 xen lẫn tượng Lan Xang cổ hơn | Chiếm số lượng đông đảo nhất, gắn liền lễ cầu mưa và tắm Phật của cư dân ven sông |
| Nhóm tượng Phra Cham (tượng hưu tịnh) | Gỗ sơn mài, đồng, hỗn hợp nhựa cây từ các gia đình và tự viện | Các pho tượng cũ được bá tánh rước lên an vị tôn nghiêm nơi động thiêng thay vì hủy bỏ |
IVThế Đất Và Hướng
Việc người Lào cổ và chư vương Lan Xang chọn hai hang đá Pak Ou làm thánh địa bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ thần sông hộ mệnh tại nơi hai dòng nước lớn giao nhau cùng truyền thống ẩn tu hang đá của chư tăng Nam tông, chứ không dựng theo phép la kinh Đông Á. Dù vậy, nếu đặt cụm hang động này dưới lăng kính khảo sát sơn thủy cổ truyền, Pak Ou chính là một huyệt kết thạch động hiếm có bậc nhất dọc hàng nghìn cây số sông Mê Kông. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu của thư viện.
Khảo sát địa mạo thực tế tại tọa độ 20,0491 độ vĩ bắc, 102,2108 độ kinh đông, hai động Tham Ting và Tham Theung nằm lưng chừng khối núi đá vôi đồ sộ bên hữu ngạn (bờ tây) của dòng sông Mê Kông. Ngay trước mặt hang về phía đông bắc chỉ cách hơn ba trăm mét mặt nước là điểm hợp lưu chữ Y khổng lồ: dòng Mê Kông chảy thẳng từ phương bắc xuống gặp dòng sông Nam Ou chảy từ phương đông bắc đổ ra. Trong phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền, nếu như Chùa Wat Xieng Thong ở hạ lưu 25 km giữ điểm giao thủy với dòng Nam Khan ở trung tâm kinh đô, thì Pak Ou ở thượng nguồn chính là tiền đồn khóa thủy khẩu phía bắc của toàn bộ bồn địa Luang Prabang, nơi hai đại mạch thủy đạo Bắc Lào hợp sức lại trước khi chảy vào cố đô.
Xét về hướng mở của thạch động và thế núi che chở đối diện, cả hai miệng hang Tham Ting và Tham Theung đều tọa Tây hướng Đông và Đông Bắc, lưng dựa vào khối đá vôi nguyên khối dày hàng cây số phía sau (chân sơn thạch bích), còn mặt tiền mở ra đón ánh nắng ban mai cùng luồng nước trong xanh của sông Nam Ou tuôn thẳng vào minh đường trước cửa động (thế đối diện triều thủy). Ngay bên kia bờ sông chếch về tả biên (phía bắc đông bắc), vách núi đá dựng đứng Pha Hen vươn cao sừng sững như một bức thanh long kim thành khổng lồ khóa chặt họng gió cửa sông, khiến mặt nước ngay trước bến thuyền Pak Ou dịu hẳn dòng xoáy để thuyền bè cập bến an toàn suốt bốn mùa.
VĐoàn Thuyền Hành Hương Tắm Bốn Nghìn Tượng Phật Mùa Tết Boun Pi Mai
Suốt hàng trăm năm qua, con đường thủy hai mươi lăm cây số nối từ phố cổ Luang Prabang và chân Tháp Phousi ngược lên Pak Ou đã trở thành tuyến hành hương đường sông thiêng liêng nhất xứ Bắc Lào mỗi độ tháng Tư nắng ấm.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ hội | Nghi thức truyền thống tại Động Phật Pak Ou |
|---|---|---|---|
| Giữa tháng 4 dương lịch hàng năm (dịp Boun Pi Mai) | Lịch mặt trời truyền thống Đông Nam Á (tháng Năm lịch Lào) | Đại lễ Hành hương Đường sông và Tắm Phật tại Động Pak Ou | Hàng trăm chiếc thuyền gỗ cắm cờ phướn rực rỡ chở các gia đình Phật tử từ Luang Prabang và các bản làng ven sông ngược dòng lên Pak Ou. Tín đồ xách những bình nước ướp hoa đại trắng và sả thơm leo lên hai động Tham Ting cùng Tham Theung để rưới nước tắm cho các pho tượng Phật cổ, rồi xuống bãi bồi cửa sông đắp tháp cát (That Say) cầu phúc đầu năm. |
| Đầu và cuối mùa an cư mưa (tháng 7 và tháng 10 dương lịch) | Âm lịch Phật giáo Nam tông | Lễ dâng hương hoa và cầu an thuyền bè ngã ba sông | Các chủ thuyền đường dài trên sông Mê Kông và cư dân bản Pak Ou dâng cỗ lễ hoa nến tại cửa động Tham Ting để tạ ơn chư Phật cùng thần sông Naga gia hộ cho những chuyến ghe thuyền bình an vượt thác ghềnh. |
| Quanh năm theo tâm nguyện gia chủ | Phong tục truyền thống Lào | Nghi thức cung tiễn tượng Phật cũ (Phra Cham) và dâng tượng mới | Khi gia đình lập bàn thờ mới hoặc có pho tượng gỗ cũ cần nơi an trí thanh tịnh, gia chủ thỉnh chư tăng tụng kinh rồi rước tượng lên đặt trang trọng trong lòng hang Pak Ou. |
Đối với cộng đồng người Việt sinh sống tại Bắc Lào và các đoàn Phật tử Việt Nam sang chiêm bái Luang Prabang, chuyến thuyền ngược dòng Mê Kông buổi sớm mai ghé làng dệt thổ cẩm truyền thống rồi cập bến đá động Pak Ou luôn để lại ấn tượng sâu đậm. Giữa khung cảnh non xanh nước biếc gợi nhớ chùa Hương hay các động thờ Phật vùng núi đá vôi Ninh Bình và Quảng Bình quê nhà, hình ảnh hàng nghìn pho tượng gỗ mộc mạc xếp tầng bên vách đá khiến người hành hương cảm nhận rõ nét tấm lòng thành kính bình dị mà bền bỉ của cư dân đôi bờ sông lớn.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Vách đá bờ tây sông Mê Kông đối diện bản Pak Ou tại ngã ba sông Nam Ou, huyện Pak Ou, tỉnh Luang Prabang
- Đường tới
- Động Phật Pak Ou nằm cách trung tâm phố cổ Luang Prabang khoảng 25 km về phía bắc thượng nguồn. Cách đi truyền thống và đẹp nhất là ra bến thuyền dọc đường Khem Khong sau lưng Cung điện Hoàng gia để đi thuyền gỗ ngược dòng sông Mê Kông khoảng 1 giờ 45 phút tới thẳng bậc đá chân động Tham Ting (chiều về xuôi dòng mất khoảng hơn 1 giờ). Ngoài ra quý vị có thể đi ô tô hoặc xe tuk-tuk theo đường bộ về phía bắc khoảng 45 phút tới bến bản Pak Ou bên bờ đông, rồi đi đò ngang chừng 5 phút sang vách núi bên bờ tây.
- Toạ độ
- 20.0491, 102.2108
Mặc dù nằm giữa thiên nhiên sông núi khoáng đạt, cả hai hang Tham Ting và Tham Theung đều là điện thờ Phật linh thiêng nên quý vị cần mặc trang phục kín đáo (che vai và dài quá gối), nói khẽ và giữ gìn vệ sinh chung trên vách núi. Tuyệt đối không tự ý dịch chuyển, chạm tay hay nhấc thử bất kỳ pho tượng Phật lớn nhỏ nào trên bệ thờ để chụp ảnh, và nhớ chuẩn bị đèn pin hoặc đèn điện thoại cùng giày dép đế bám tốt để bước lên hơn 200 bậc đá và đi vào lòng hang tối của động trên Tham Theung.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Động Phật Pak Ou (Động Tham Ting và Tham Theung), Luang Prabang
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Động Phật Pak Ou gồm mấy hang đá và khác nhau như thế nào?
Quần thể gồm hai hang đá vôi nằm trên cùng một vách núi bên bờ tây sông Mê Kông: động dưới Tham Ting nằm ở độ cao khoảng 20 mét trên mặt nước, cửa mở rộng đón ánh nắng tự nhiên chiếu sáng khoảng 2.500 pho tượng trên bệ vôi trắng. Từ đó leo thêm hơn 200 bậc đá lên độ cao 50 mét là động trên Tham Theung (Tham Phum), một hang sâu hơn 50 mét tối và tĩnh mịch sau cánh cửa gỗ hoàng gia, lưu giữ khoảng 1.500 pho tượng cổ.
Ai là người đã mang hơn 4.000 pho tượng Phật đặt vào trong động Pak Ou?
Hơn 4.000 pho tượng này được tích tụ dần qua hơn bốn thế kỷ kể từ thời vương quốc Lan Xang thế kỷ 16 tới nay, do các vị quốc vương Lào, hoàng thân, thương nhân đường sông và người dân bình thường phát tâm dâng cúng để cầu phúc đầu năm, cộng thêm những pho tượng Phật cũ tại gia đình được người dân cung kính rước lên gửi nơi cửa Phật thay vì bỏ đi.
Tên gọi Pak Ou có nghĩa là gì và vì sao vị trí này được coi là linh thiêng?
Trong tiếng Lào, Pak Ou có nghĩa là Cửa sông Ou, chỉ đúng vị trí ngã ba nơi dòng sông Nam Ou từ miền núi phía đông bắc đổ ra hợp lưu với sông Mê Kông ngay đối diện cửa hang. Từ thời tiền Phật giáo, người dân đã tin đây là nơi ngự trị của các vị thần sông và vua rắn Naga cai quản thủy lộ trước khi hòa quyện thành thánh địa hộ trì Phật pháp.
Các pho tượng Phật trong động Pak Ou được làm bằng chất liệu gì và mang tư thế nào?
Đa số tượng được chạm bằng gỗ mít, gỗ tếch sơn mài thếp vàng hoặc đúc bằng đồng, bên cạnh một số tượng đúc từ hỗn hợp nhựa cây rừng trộn bột sừng thú và tro thơm đặc trưng của Bắc Lào. Tư thế phổ biến nhất là Đức Phật đứng buông thẳng hai tay dọc thân mình (tư thế Gọi Mưa), cùng các ấn ngăn xung đột, ngồi thiền và nhập Niết Bàn.
Thời điểm nào trong năm động Phật Pak Ou diễn ra lễ hội truyền thống lớn nhất?
Sôi nổi và thiêng liêng nhất là dịp Tết cổ truyền Lào Boun Pi Mai vào giữa tháng 4 dương lịch hàng năm. Hàng trăm chiếc thuyền từ Luang Prabang ngược dòng Mê Kông đưa người hành hương lên hai động Tham Ting và Tham Theung để dùng nước thơm ướp hoa đại tắm rửa bụi thời gian trên các pho tượng Phật cổ và đắp tháp cát cầu may bên bãi sông.