Dù quý vị đang đi thuyền dọc dòng sông Mê Kông đỏ nặng phù sa, tản bộ dưới hàng cọ bên dòng Nam Khan hay ngước nhìn từ sân Cung điện Hoàng gia giữa phố cổ, ánh mắt bao giờ cũng hội tụ về một ngọn bảo tháp thon nhọn dát vàng rực sáng trên đỉnh ngọn đồi xanh thẫm nhô cao đúng một trăm mét giữa lòng bán đảo. Lần bước theo hàng trăm bậc đá uốn lượn dưới vòm hoa đại trắng thơm ngát lúc chiều tà, khi đặt chân lên sân thượng hẹp trên mỏm đá đỉnh đồi, toàn cảnh cố đô Luang Prabang mở ra trọn vẹn bốn phương với những mái chùa đỏ thẫm ẩn mình giữa rừng cây nhiệt đới và hai con sông ôm vòng dưới chân núi.
Đó là Tháp Phousi (tên chính thức của ngọn tháp trên đỉnh là That Chomsi, ngự trên ngọn đồi thiêng Phousi hay Phou Si). Vượt lên vai trò một đài ngắm cảnh nổi tiếng khắp Bắc Lào, toàn bộ quả đồi đá vôi và ngọn bảo tháp khởi dựng năm 1804 này chính là cột mốc tâm linh định vị trục vũ trụ của Phật giáo Nam tông tại kinh đô cổ xưa xứ Triệu Voi.
IHuyền Thoại Núi Thiêng Và Trụ Tâm Vũ Trụ Tu Di Giữa Kinh Đô Cổ
Tên gọi Phousi (Phou Si) trong tiếng Lào ghép từ chữ Phou (ngọn núi) và chữ Si (bắt nguồn từ Sri trong tiếng Phạn và tiếng Pāli, nghĩa là cát tường, linh thiêng và rạng rỡ). Một truyền thuyết dân gian cổ khác của xứ Muang Sua lại giải thích tên đồi là Phou Risi (Núi Tiên Ông, tức núi của chư vị ẩn sĩ Rishi): thuở hồng hoang trước khi lập quốc, hai vị đạo sĩ tu tiên đã giáng xuống ngọn đồi đá vôi nổi lên giữa thung lũng hợp lưu sông nước này để chọn mạch đất lành hoạch định kinh thành, đồng thời chỉ định các mỏm đá trên đồi làm nơi trú ngụ của thần rắn Naga bảo hộ sông suối. Sử thi Lào Phra Lak Phra Lam còn kể rằng khỉ thần Hanuman trong lúc bay đi tìm thuốc thần cứu hoàng tử đã nhấc bổng một chỏm núi từ dãy Himalaya đặt xuống giữa kinh thành, tạo thành ngọn đồi Phousi ngày nay.
Tới năm 1804, quốc vương Anurat (Anourout, trị vì từ 1792 tới 1817, vị vua đồng thời khởi dựng Chùa Wat Mai Suwannaphumaham ngay dưới chân sườn tây ngọn đồi) đã cho san phẳng mỏm đá cao nhất để dựng ngọn bảo tháp vàng That Chomsi. Từ thời khắc ấy, toàn bộ quả đồi tự nhiên chính thức được Phật hóa trọn vẹn thành núi Tu Di (Sineru hay Meru) giữa trung tâm vương quốc.
Trong quy hoạch đô thị Phật giáo Nam tông Đông Nam Á cổ đại, kinh thành của bậc Pháp Vương (Dhammaraja) luôn được kiến tạo như hình ảnh phản chiếu cõi trời Đao Lợi (Tavatimsa) xuống mặt đất. Tại Luang Prabang, ngọn tháp That Chomsi trên đỉnh đồi Phousi chính là tâm điểm mạn đà la: dưới sườn tây bắc là Cung điện Hoàng gia và chùa Wat Mai, dưới sườn nam là cổ tự Chùa Wat Visounnarath, còn vươn dọc theo sống đất về mũi đông bắc là ngôi chùa đăng cơ Chùa Wat Xieng Thong. Hằng ngày, tiếng trống đại lễ (Kong Phousi) đặt tại nhà trống sát chân bảo tháp trên đỉnh đồi vang vọng khắp bốn phương để báo giờ tụng kinh, giờ ngọ trai của chư tăng và cảnh báo biến cố cho toàn kinh thành.
Theo khảo cứu của Oriental Architecture và hồ sơ Di sản Thế giới UNESCO số 479, trước khi vua Anurat dựng tháp That Chomsi vào năm 1804, sườn đồi Phousi vốn đã có những am miếu nhỏ thờ thần bản địa Phi canh giữ hang sâu thông xuống lòng sông Nam Khan. Việc nhà vua đặt bảo tháp Phật giáo lên đỉnh cao nhất đồng thời cho tạc tượng Phật cùng Tôn giả Ca Chiên Diên ngay trong lòng hang đá ở sườn đông (chùa hang Wat Tham Phousi) đã dung hợp ôn hòa tín ngưỡng thờ thần núi thần nước cổ xưa của người Lào vào dòng chảy chánh pháp Phật giáo.
Nhiều du khách chỉ leo thẳng cầu thang phía đối diện Cung điện Hoàng gia lên ngắm hoàng hôn tại tháp That Chomsi rồi đi xuống theo lối cũ nên tưởng trên đồi Phousi chỉ có duy nhất một ngọn tháp nhỏ. Thực chất, Phousi là một quần thể hành hương liên hoàn trên núi gồm chùa cổ Wat Pa Huak lưng chừng sườn bắc với bích họa thế kỷ 19, động Phật Wat Tham Phousi ở sườn đông, tảng đá tự nhiên in Dấu chân Phật khổng lồ (Phra Bat) ở sườn đông nam và hàng chục pho tượng Phật theo bảy tư thế ứng với bảy ngày sinh trong tuần của truyền thống Phật giáo Lào.
IIHơn Hai Thế Kỷ Canh Giữ Bầu Trời Cố Đô Luang Prabang
Từ chỏm núi thiêng trong truyền thuyết lập quốc Muang Sua tới biểu tượng thị giác của Di sản Thế giới hiện đại, đồi và tháp Phousi đã chứng kiến trọn vẹn các chặng biến thiên lịch sử của cố đô Luang Prabang.
- Thời tiền Lan XangNúi thiêng của hai vị ẩn sĩ và thần rắn NagaĐồi đá vôi trung tâm bán đảo được cư dân cổ tôn thờ làm nơi ngự của thần hộ mệnh sơn hà và thần nước cai quản mạch hang ngầm thông ra hai sông.
- 1804Vua Anurat khởi dựng bảo tháp That Chomsi trên đỉnh đồiQuốc vương Anurat cho xây dựng ngọn bảo tháp cao 24 mét trên chỏm cao nhất của đồi Phousi để chấn hưng Phật pháp và định vị trung tâm tâm linh của Vương quốc Luang Prabang.
- 1861Dựng chùa Wat Pa Huak bên lối bậc thang sườn bắcDưới triều vua Chantharath, ngôi chùa gỗ chạm khắc tinh xảo kèm bích họa lịch sử bên bờ Mê Kông được dựng ở lưng chừng đồi trên tuyến bậc thang dẫn lên đỉnh tháp.
- 1914Trùng tu lớn bảo tháp và hệ thống bậc thang đáTriều đình vua Sisavang Vong phối hợp cùng cơ quan bảo tồn tiến hành gia cố bệ gạch đá trên vách núi, thếp vàng lại bầu tháp và bốn cây lọng báu ở bốn góc.
- Giữa thế kỷ 20Tôn tạo các cụm tượng Phật dọc sườn đông namBổ sung các pho tượng Phật thiền định, Phật nhập Niết Bàn và hoàn thiện lối bậc thang uốn khúc từ phía đường ven sông Nam Khan đi qua động Tham Phousi.
- 1995Trở thành trục cảnh quan trung tâm Di sản Thế giới UNESCOĐồi Phousi và bảo tháp That Chomsi được UNESCO bảo vệ nghiêm ngặt về tầm nhìn kiến trúc, cấm mọi công trình hiện đại trong phố cổ xây vượt quá chiều cao chân núi.
Về chiếc trống báo hiệu giao thừa Kong Phousi trên đỉnh núi. Sát bên bảo tháp That Chomsi có một gian điện thờ nhỏ mở cửa nhìn xuống phố cổ, nơi lưu giữ chiếc trống da trâu lớn gọi là Kong Phousi. Trong lịch sử vương triều Luang Prabang, ngoài nhiệm vụ gióng trống cầm canh mỗi ba tiếng đồng hồ và báo ngày lễ rằm, chiếc trống này giữ vai trò báo động khẩn cấp mỗi khi có hỏa hoạn trong khu phố gỗ hoặc có biến binh ngoài bến sông, đồng thời ngân vang hồi trống khai xuân thiêng liêng nhất vào thời khắc chuyển giao năm mới Boun Pi Mai.
IIIBảo Tháp Búp Sen Vàng Bốn Lọng Báu, Động Phật Và Hai Tuyến Bậc Thang Cổ
Toàn bộ ngọn đồi Phousi là một khối đá vôi pha diệp thạch vươn dài theo trục tây nam sang đông bắc, đỉnh cao nhất đạt khoảng 100 mét so với mặt phố cổ bên dưới. Công trình kiến trúc chủ đạo trên đỉnh là bảo tháp That Chomsi cao chừng 24 mét, đặt trực tiếp lên khối đá gốc đã được kè phẳng thành ba tầng bệ chữ nhật xây gạch tô vữa xám trắng vững chãi.
Từ cổ bệ giật cấp nhiều lớp nhô lên thân tháp hình búp sen bốn cạnh thon dần lên cao, phủ lớp sơn thếp vàng rực rỡ phản chiếu ánh mặt trời từ lúc bình minh ở hướng đông sông Nam Khan cho tới lúc hoàng hôn buông xuống dòng Mê Kông ở hướng tây. Điểm duyên dáng bậc nhất của That Chomsi là trên đỉnh bầu tháp vươn cao cây lọng báu bảy tầng chạm lộng bằng kim loại mạ vàng (chatra), được hộ vệ cân xứng ở bốn góc hàng rào sắt mạ vàng bởi bốn cây lọng tháp uốn hoa văn ren mảnh mai rung nhẹ trong gió núi.
Ngọn bảo tháp búp sen vàng cao 24 mét xây năm 1804 trên nền bệ chữ nhật ba cấp, bốn góc bậc thềm có tháp búp sen nhỏ bằng đá vữa. Ngay sát chân tháp là gian điện nhỏ sơn trắng lợp ngói truyền thống thờ tượng Đức Phật ngồi thiền và đặt trống cổ Kong Phousi.
Khởi đầu ngay đối diện cổng Bảo tàng Cung điện Hoàng gia trên đường Sisavangvong, 328 bậc đá xây tay vịn rắn thần Naga uốn lượn dưới vòm cây hoa đại cổ thụ. Ở lưng chừng dốc là ngôi chùa Wat Pa Huak (dựng năm 1861) có vách cửa chạm gỗ thếp vàng và các mảng bích họa cổ vẽ cảnh thuyền buôn, sứ thần ngoại quốc dọc sông Mê Kông thế kỷ 19.
Đi lên từ phía đường Kingkitsarath gần bờ sông Nam Khan theo các khúc cua chữ chi. Lưng chừng sườn đông là hang đá vôi tự nhiên Wat Tham Phousi ăn sâu vào lòng núi, bên trong tôn trí pho tượng Tôn giả Ca Chiên Diên (Phra Sangkachai, vị đại đệ tử có thân hình phúc hậu biểu trưng cho trí tuệ và phúc lộc viên mãn trong Phật giáo Nam tông, thường bị du khách quen truyền thống Bắc tông nhầm là Phật Di Lặc) cùng nhiều tượng Phật cổ.
Cách động Tham Phousi không xa về phía chân đồi đông nam là hốc đá tự nhiên in vết lõm dài hơn một mét rưỡi được tín đồ tôn kính là Dấu chân Đức Phật (Phra Bat Phousi). Quanh sườn núi còn an vị cụm tượng Phật đồng thếp vàng thể hiện bảy ấn tướng khác nhau ứng với ngày sinh từ Chủ nhật tới Thứ bảy để người hành hương dâng hoa đúng bản mệnh ngày sinh của mình.
| Hạng mục trên đồi Phousi | Vị trí và quy mô | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Bảo tháp That Chomsi | Đỉnh đồi cao 100 mét, thân và chóp tháp cao khoảng 24 mét | Dựng năm 1804 thời vua Anurat, bệ vuông ba cấp và bầu tháp vàng bốn lọng chạm lộng |
| Lối bậc thang Tây Bắc | 328 bậc đá từ đường Sisavangvong đối diện Cung điện Hoàng gia | Đường lên ngắn và thẳng hơn, đi ngang qua cổ tự Wat Pa Huak có bích họa năm 1861 |
| Động Phật Wat Tham Phousi | Lưng chừng sườn đông trên tuyến cầu thang 355 bậc phía sông Nam Khan | Hang đá vôi tự nhiên thờ tượng Tôn giả Phra Sangkachai và chư Phật hộ trì bình an |
| Dấu chân Phật (Phra Bat) | Sườn đông nam chân đồi hướng về phía sông Nam Khan | Vết in thiêng trên vách đá tự nhiên gắn liền truyền thuyết Đức Phật du hóa xứ Lào |
IVThế Đất Và Hướng
Trong tư duy quy hoạch bản địa của vương quốc Lan Xang và Luang Prabang, đồi Phousi và bảo tháp That Chomsi được tôn tạo theo mô hình vũ trụ luận núi Tu Di của Phật giáo Ấn Độ kết hợp tín ngưỡng thờ thần rắn Naga giữ mạch sông núi. Tuy vậy, nếu đọc địa mạo toàn vùng thung lũng Luang Prabang bằng nhãn quan hình thế sơn thủy cổ truyền Á Đông, không có điểm đứng nào thể hiện rõ cấu trúc long mạch của cố đô bằng chính đỉnh tháp That Chomsi này. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu của thư viện.
Đứng trên nền bảo tháp That Chomsi tại tọa độ 19,8904 độ vĩ bắc, 102,1369 độ kinh đông, quý vị đang đặt chân lên đúng chủ sơn trung tâm (tức đốt xương sống rồng long cốt nhô cao nhất) của toàn bộ bán đảo Luang Prabang. Khối đồi đá vôi cao 100 mét này chạy dài theo đúng phương Tây Nam sang Đông Bắc, chia đôi dải đất kinh thành thành hai thềm minh đường cân xứng: phía tây bắc là thềm đất đặt Cung điện Hoàng gia và chùa Wat Mai hướng ra dòng sông Mê Kông rộng lớn đang chảy từ đông bắc xuống tây nam, còn phía đông nam là thềm đất đặt chùa Wat Visounnarath hướng ra dòng sông Nam Khan đang uốn lượn chảy từ đông nam lên bắc để hội thủy cùng sông Mê Kông tại mũi Xieng Thong. Trong phép xem hình thế cổ truyền, thế đất một dải núi độc lập nổi vọt lên giữa lòng chảo có hai dòng sông ôm khít hai sườn rồi giao hội ở phía mũi gọi là cục diện song thủy giáp long (hai dòng nước kẹp giữ mình rồng), giúp sinh khí toàn thung lũng không bị gió thổi tán loạn.
Xét về trục định hướng của công trình trên đỉnh núi, phần bệ chữ nhật và thân bảo tháp That Chomsi được xoay theo chính phương của sống đồi Tây Nam và Đông Bắc, trong khi hai mặt phẳng rộng mở về hướng Tây Bắc (nhìn thẳng xuống nóc Cung điện Hoàng gia cùng dãy núi Chomphet bên kia sông Mê Kông) và hướng Đông Nam (nhìn xuống thung lũng Nam Khan cùng trùng điệp núi xanh bao bọc bốn bề như những lớp cánh sen khổng lồ). Việc vua Anurat đặt ngọn tháp kim loại thếp vàng cao 24 mét ngay trên đỉnh chỏm đá đóng vai trò như một cây văn bút tháp kiêm trụ trấn tâm, gom tụ mây lành bốn phương và giữ vững trật tự hài hòa tuyệt mỹ giữa núi, sông, vương cung và chùa tháp của cố đô suốt hơn hai trăm năm qua.
VHồi Trống Giao Thừa Trên Đỉnh Núi Và Lễ Dâng Hoa Đầu Năm Mới
Với cư dân Luang Prabang, một năm mới chưa thực sự trọn vẹn nếu chưa leo hết ba trăm bậc đá lên đỉnh Phousi để cài nhành hoa đại trắng vào chân bảo tháp vàng That Chomsi và gióng ba tiếng trống cầu may mắn.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên nghi lễ | Sinh hoạt tâm linh trên đồi và tháp Phousi |
|---|---|---|---|
| Giữa tháng 4 dương lịch hàng năm | Lịch mặt trời truyền thống Đông Nam Á (Tết Boun Pi Mai) | Lễ gióng trống khai xuân và dâng tháp hoa Baci trên đỉnh Phousi | Người dân cố đô mang theo những cốc lá chuối kết hoa cúc vạn thọ, hoa đại trắng (Dok Champa), nến sáp và nhang thơm leo lên đỉnh đồi đảnh lễ bảo tháp That Chomsi, tưới nước thơm lên các tượng Phật trong động Tham Phousi và lắng nghe hồi trống Kong Phousi báo tin năm mới. |
| Các ngày rằm Phật giáo lớn (tháng 3, tháng 6, tháng 8 và tháng 11 âm lịch Lào) | Âm lịch Phật giáo Nam tông | Lễ nhiễu tháp Wien Thien trên đỉnh đồi | Vào chiều tối ngày rằm Makha Bucha, Visakha Bucha hay Ok Phansa, tín đồ bản địa leo lên đỉnh núi thắp nến đi nhiễu ba vòng quanh chân bảo tháp vàng giữa làn gió lộng nhìn xuống phố cổ lung linh ánh đèn. |
| Quanh năm theo ngày sinh trong tuần | Phong tục Phật giáo Nam tông Lào | Lễ cầu an theo tượng Phật ngày sinh (Phraacham Wan Keut) | Người hành hương tra cứu thứ trong tuần của ngày mình chào đời để tìm đúng pho tượng Phật mang ấn tướng tương ứng tại cụm tượng sườn đông nam đồi Phousi, dâng hoa tươi và cầu nguyện bình an. |
Đối với du khách và cộng đồng người Việt tại Luang Prabang, hành trình đi lên từ lối cầu thang phía sông Nam Khan qua động Tham Phousi rồi bước xuống theo lối 328 bậc phía Cung điện Hoàng gia là trải nghiệm hành hương đầu xuân rất được yêu mến. Tục leo núi lễ Phật hái lộc thanh tịnh trên đỉnh cao giữa mây trời khiến nhiều người Việt liên tưởng gần gũi tới nếp trẩy hội chùa trên non cao quê nhà, càng thêm trân quý vẻ hiền hòa tĩnh tại của miền đất Phật bên dòng Mê Kông.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đỉnh đồi Phousi, giữa đường Sisavangvong và đường Kingkitsarath, trung tâm thành phố Luang Prabang
- Đường tới
- Đồi Phousi nằm ngay chính giữa trung tâm phố cổ Luang Prabang với hai cổng lên chính: cổng phía tây bắc nằm trên đường Sisavangvong ngay đối diện Bảo tàng Cung điện Hoàng gia (leo 328 bậc đá), và cổng phía đông nam mở ra đường Kingkitsarath gần sông Nam Khan (leo 355 bậc đi qua động Tham Phousi). Quý vị nên đi lên từ cổng phía đông nam để chiêm bái Dấu chân Phật cùng động Phật trước, lên đỉnh ngắm toàn cảnh cố đô rồi đi xuống theo cầu thang 328 bậc phía Cung điện Hoàng gia.
- Toạ độ
- 19.8904, 102.1369
Đồi Phousi và bảo tháp That Chomsi là thánh địa tôn giáo trang nghiêm của người dân cố đô bên cạnh giá trị vãn cảnh từ trên cao, vì vậy quý vị cần mặc trang phục kín đáo (che vai và dài quá gối), cởi mũ nón và giày dép khi bước vào gian điện nhỏ cạnh tháp hoặc vào bên trong động Phật Tham Phousi. Vào lúc hoàng hôn khoảng sân thượng quanh chân tháp thường khá đông người, xin quý vị giữ trật tự, nói nhỏ nhẹ, không ngồi lên lan can hay bệ thờ Phật và nên mang theo đèn pin nhỏ nếu đi bộ xuống bậc thang đá lúc trời chập choạng tối.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Phousi trên đồi trung tâm Luang Prabang
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ngọn tháp vàng trên đỉnh đồi Phousi có tên gọi chính thức là gì và xây dựng năm nào?
Ngọn bảo tháp vàng trên đỉnh đồi mang tên chính thức là That Chomsi, cao khoảng 24 mét, được vua Anurat (Anourout) của Vương quốc Luang Prabang cho khởi dựng vào năm 1804 ngay trên mỏm đá cao nhất (100 mét) ở trung tâm bán đảo cố đô.
Đi lên đỉnh Tháp Phousi phải leo bao nhiêu bậc thang và nên đi lối nào?
Đồi Phousi có hai lối cầu thang đá chính: lối phía tây bắc đối diện Bảo tàng Cung điện Hoàng gia gồm 328 bậc lên thẳng và ngắn hơn, còn lối phía đông nam từ phía sông Nam Khan gồm 355 bậc thoải dần qua các khúc cua. Hành trình trọn vẹn nhất là leo lên theo lối 355 bậc để thăm Dấu chân Phật và động Tham Phousi rồi đi xuống bằng lối 328 bậc ngang qua chùa cổ Wat Pa Huak.
Pho tượng bụng tròn mỉm cười trong động Phật Tham Phousi là vị nào?
Trong truyền thống Phật giáo Nam tông Lào, pho tượng vị tăng sĩ thân hình đẫy đà phúc hậu trong động Tham Phousi chính là Tôn giả Ca Chiên Diên (Phra Sangkachai hay Kaccayana), vị đại đệ tử nổi tiếng bậc nhất về tài biện tài thuyết pháp và mang lại phúc lộc sung túc, chứ không phải tượng Bố Đại Hòa thượng (Phật Di Lặc) như trong chùa Bắc tông Đông Á.
Vì sao ở Luang Prabang không có tòa nhà cao tầng nào che khuất tầm nhìn từ Tháp Phousi?
Kể từ khi cố đô Luang Prabang được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới năm 1995, quy chế bảo tồn đô thị di sản quy định nghiêm ngặt chiều cao tối đa của mọi công trình xây dựng trong vùng lõi và vùng đệm, bảo đảm không một tòa nhà hiện đại nào được phép vươn cao lấn át trục tâm linh núi Tu Di của đồi Phousi và các mái chùa cổ.
Tục lễ tượng Phật theo ngày sinh trong tuần trên sườn đồi Phousi có ý nghĩa gì?
Trong văn hóa Phật giáo Lào và Thái Lan, mỗi ngày từ Chủ nhật tới Thứ bảy đều gắn với một tư thế ấn tướng riêng trong cuộc đời Đức Phật (như ấn Gọi Mưa, ấn Ngăn Họ Hàng Tranh Chấp, ấn Thiền Định, ấn Nhập Niết Bàn hay Đức Phật được rắn thần Mucalinda che mưa). Dọc sườn đông nam đồi Phousi có đủ bảy pho tượng tương ứng để người hành hương dâng hoa cầu bình an theo đúng thứ ngày sinh của mình.