Rời những dãy phố sầm uất ven bờ Mê Kông để rẽ về phía nam chân đồi Phousi, dưới bóng những rặng cọ thốt nốt cao vút trong sân gạch rêu phong của phường Visoun, du khách chợt bắt gặp một ngọn tháp đá vữa xám trầm khác hẳn mọi ngọn tháp nhọn hình búp sen hay búp chuối quen thuộc trên đất Lào. Phía trên ba tầng bệ vuông bề thế có đắp cánh sen, bầu tháp tròn đầy như nửa quả dưa hấu khổng lồ úp xuống, nâng lấy chóp nhọn thanh mảnh chạm vào nền trời xanh thẳm.
Ngọn bảo tháp kỳ lạ ấy mang tên chữ là That Pathum (Đại Liên Hoa Tháp) nhưng người dân cố đô suốt năm trăm năm qua vẫn gọi trìu mến là That Mak Mo (Tháp Dưa Hấu), nằm ngay trong khuôn viên Chùa Wat Visounnarath (gọi tắt là Wat Visoun). Khởi dựng từ năm 1512 tới 1513, đây là ngôi chùa có lịch sử tu học liên tục cổ xưa nhất còn tồn tại ở Luang Prabang và là thánh địa đầu tiên tại cố đô từng dựng đại điện tôn trí quốc bảo Phật Phra Bang của Phật giáo Nam tông xứ Triệu Voi.
INgôi Đại Tự Cổ Nhất Kinh Thành Và Mái Nhà Đầu Tiên Của Bảo Tượng Phra Bang
Đầu thế kỷ 16 đánh dấu thời kỳ phục hưng rực rỡ của văn chương và Phật giáo vương quốc Lan Xang dưới triều vua Wisunarat (Visounnarath, trị vì từ 1500 tới 1520). Trước đó hơn một thế kỷ rưỡi, khi vua Fa Ngum rước pho bảo tượng vàng Phra Bang từ đế chế Khmer ngược lên đất Lào vào năm 1359, đoàn rước từng phải dừng lại tại thành Viêng Kham gần Viêng Chăn vì có điềm báo chưa thuận duyên đưa tượng lên kinh đô phía bắc. Phải đợi tới thời vua Wisunarat, nhà vua mới long trọng rước được bảo tượng Phra Bang về tới kinh thành Xieng Dong Xieng Thong (tức Luang Prabang ngày nay) và phát nguyện xây dựng một ngôi đại tự nguy nga mang chính vương hiệu của mình từ năm 1512 tới 1513 để làm điện thờ quốc bảo.
Như vậy, xét về niên đại khởi lập trong số các tự viện còn duy trì sinh hoạt tại cố đô, chùa Wat Visounnarath ra đời sớm hơn gần nửa thế kỷ so với Chùa Wat Xieng Thong (dựng năm 1560) và sớm hơn gần ba thế kỷ so với Chùa Wat Mai Suwannaphumaham. Bảo tượng Phra Bang đã ngự tại chùa Wat Visounnarath qua hai đợt lịch sử dài lâu (từ năm 1513 tới năm 1707 trước khi dời về Viêng Chăn rồi Xiêm La, và một lần nữa từ năm 1867 tới năm 1894 sau khi trở về Luang Prabang), chính thức biến tên gọi bảo tượng thành danh xưng thiêng liêng của cả kinh đô.
Ngay bên góc đông bắc sân chùa, ngọn bảo tháp That Pathum (Tháp Bông Sen Lớn, dân gian gọi là That Mak Mo tức Tháp Dưa Hấu) do chính Hoàng hậu của vua Wisunarat đứng ra hưng công xây dựng vào đầu thế kỷ 16 mang ý nghĩa vũ trụ luận đặc sắc của Phật giáo Thượng tọa bộ. Vòm tháp tròn bán cầu phỏng theo kiểu bảo tháp Dagoba cổ điển của đảo quốc Tích Lan (Sri Lanka, quê hương truyền thừa kinh điển Pāli sang vương quốc Lanna và Lan Xang thế kỷ 15 và 16), biểu trưng cho vòm trời và quả trứng vũ trụ bao trùm kho tàng Pháp bảo. Lòng tháp từng được niêm phong hàng trăm pho tượng Phật nhỏ bằng vàng, bạc, đồng, ngọc lưu ly và thạch anh trong vắt do vương thất cúng dường để trấn giữ phúc mạch cho toàn cõi Lan Xang.
Theo biên niên sử Lào và hồ sơ khảo cổ của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), vào tháng 6 năm 1887, toán quân Cờ Đen khi tràn vào cướp phá Luang Prabang đã phóng hỏa thiêu rụi hoàn toàn tòa chính điện gỗ tếch khổng lồ cao hơn ba mươi mét thời vua Wisunarat (vốn được sử cũ ca ngợi là tòa nhà gỗ vĩ đại nhất xứ Bắc Lào chống bằng những thân cột gỗ tếch hai người ôm không xuể). Không dừng lại ở đó, những kẻ cướp bóc còn đục thủng vòm Tháp Dưa Hấu để vơ vét các bảo tượng vàng bạc bên trong. Sau biến cố đau thương ấy, quốc vương Sakkarin (Khamsouk, trị vì từ 1895 tới 1904) đã cho xây dựng lại tòa Sim bằng tường gạch vữa kiên cố từ năm 1896 tới 1898, còn những pho tượng Phật quý giá thu hồi được từ lòng tháp vỡ về sau được đưa về bảo quản cẩn mật tại Bảo tàng Cung điện Hoàng gia.
Khi nhìn hàng song cửa sổ tròn tiện khấc đều đặn ở hai vách bên tòa chính điện chùa Wat Visounnarath, nhiều người lầm tưởng đây là kiểu con tiện gỗ châu Âu thời Pháp thuộc cuối thế kỷ 19. Trên thực tế, kỹ thuật làm chấn song con tiện tròn xếp khít nhau này là sự kế thừa có chủ ý truyền thống cửa sổ con tiện đá thời Khmer cổ từng hiện diện rực rỡ tại quần thể Đền Wat Phou Champasak ở Nam Lào và các đền đài Angkor, được các nghệ nhân phục dựng năm 1898 chuyển hóa sang chất liệu gạch vữa và gỗ để tưởng niệm quy thức cổ kính thời vua Wisunarat.
IIHơn Năm Trăm Năm Qua Biến Cố Binh Hỏa Và Công Cuộc Phục Dựng Di Sản
Từ đại công trường gỗ tếch thời thịnh trị thế kỷ 16 tới ngôi cổ tự trầm mặc mang dấu ấn bảo tồn khảo cổ đầu thế kỷ 20, lịch sử chùa Wat Visounnarath gắn chặt với số phận thăng trầm của quốc bảo Phra Bang và cố đô Luang Prabang.
- 1503 tới 1514Dựng bảo tháp That Pathum (Tháp Dưa Hấu) và khởi lập tự việnDưới triều vua Wisunarat (1500 tới 1520), tòa đại điện gỗ tếch chùa Wat Visounnarath hoàn thành năm 1512 tới 1513 để tôn trí tượng Phật Phra Bang, song hành cùng ngọn bảo tháp vòm bán cầu That Mak Mo do Hoàng hậu bảo trợ.
- 1867 tới 1894Bảo tượng Phra Bang lần thứ hai trở về ngự tại chùaSau thời gian dài lưu lạc xuống Viêng Chăn và Bangkok, bảo tượng Phra Bang được rước trở lại Luang Prabang và tiếp tục an vị tại Wat Visounnarath gần ba thập niên.
- 1887Biến cố binh hỏa thiêu rụi chính điện gỗ thế kỷ 16Tháng 6 năm 1887, quân Cờ Đen đốt cháy tòa Sim gỗ tếch nguyên thủy và đào phá bầu Tháp Dưa Hấu lấy đi nhiều tượng Phật quý bằng vàng và pha lê.
- 1896 tới 1898Vua Sakkarin tái thiết tòa chính điện bằng gạch vữaTriều đình Luang Prabang dựng lại tòa Sim mới vững chãi bằng gạch tô vữa với mái ngói dốc cao và hệ cửa sổ chấn song con tiện tròn cổ điển.
- 1914 và 1932Gia cố và phục nguyên Tháp Dưa Hấu That Mak MoSau khi bầu tháp bị sụt lở một phần do mưa bão năm 1914, học giả Henri Marchal thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp phối hợp cùng triều đình Lào phục dựng hoàn chỉnh năm 1932 và đưa các tượng cổ còn lại về lưu giữ an toàn.
- 1995Công nhận Di sản Thế giới UNESCOChùa Wat Visounnarath và Tháp Dưa Hấu được xếp hạng di tích trọng điểm trong quần thể Di sản Thế giới Thị trấn Luang Prabang (mã số 479).
Về kho tàng tượng Phật đứng Gọi Mưa trong lòng chính điện. Dù tòa Sim gỗ đầu thế kỷ 16 đã mất trong lửa đạn năm 1887, nhân dân và chư tăng địa phương vẫn liều mình cứu thoát được hàng chục pho tượng Phật bằng gỗ mít và gỗ tếch thếp vàng cao lớn có niên đại từ thế kỷ 15 tới thế kỷ 17. Đặc sắc nhất hiện vẫn trưng bày dọc vách nội điện chùa Wat Visounnarath là dãy tượng Đức Phật đứng thẳng, hai cánh tay buông xuôi ép sát dọc thân mình (tư thế Pang Ham Yath hay dân gian Lào gọi là Tượng Phật Gọi Mưa), biểu tượng cho lời cầu nguyện mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nếp dọc thung lũng sông Mê Kông.
IIIVòm Tháp Dưa Hấu Độc Bản Và Chính Điện Chấn Song Con Tiện Khác Lạ
Bước qua cổng chùa trên đường Wisunalat, bố cục không gian của Wat Visounnarath mở ra khoáng đạt với bãi cỏ xanh và những gốc cọ thốt nốt cổ thụ, đặt hai công trình chủ đạo sóng đôi nhau: phía tây nam là tòa Chính điện Sim xây gạch cao lớn với bộ mái hai tầng dốc vút không xòe thấp sát đất như kiểu Xieng Thong, còn phía đông bắc là ngọn bảo tháp đá vữa That Mak Mo trầm mặc nhuốm màu rêu xám thời gian.
Nếu như đa số chùa Lào thiên về nét mềm mại uyển chuyển của gỗ chạm và kính màu lấp lánh, thì Wat Visounnarath lại gây ấn tượng mạnh bằng vẻ trang nghiêm, đĩnh đạc như một bảo tàng điêu khắc Phật giáo cổ xưa giữa lòng phố thị.
Cao khoảng hơn 30 mét tính từ chân đế tới đỉnh chóp, bảo tháp đặt trên ba tầng bệ vuông giật cấp tượng trưng cho Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới trong tam giới Phật giáo, bốn góc đắp hình cánh sen và tháp góc nhỏ. Trên cổ bệ vuông nhô lên bầu tháp hình bán cầu tròn trịa gợi dáng quả dưa hấu bổ đôi mang đậm phong cách bảo tháp Sanchi Ấn Độ và Anuradhapura Tích Lan, trên đỉnh gắn chóp búp hoa sen kim loại.
Thân điện xây tường gạch dày chịu lực thay cho vách gỗ truyền thống, phía trước có sảnh hiên đỡ bằng hàng cột cao trang trí đầu cột hoa sen thếp vàng. Hai bức tường dọc hai bên mở những ô cửa sổ chữ nhật lớn lắp chấn song con tiện tròn tiện khấc liên hoàn, vừa dẫn ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ chiếu vào các pho tượng cổ, vừa tái hiện ngôn ngữ kiến trúc Khmer cổ đại trên đất Lào.
Ngự chính giữa hậu cung tòa Sim là pho đại tượng Phật Thích Ca ngồi kiết già đắp vữa thếp vàng có kích thước thuộc hàng lớn nhất tại Luang Prabang. Quanh chân bệ và dọc hành lang nội thất quy tụ hàng chục pho tượng Phật đứng bằng gỗ cổ thếp vàng trong ấn Gọi Mưa cùng các bia đá khắc chữ Lào cổ và cối đá nghiền thuốc của chư tăng xưa.
Phía sau chính điện là dãy tăng xá (kuti) yên tĩnh nơi chư tăng và chú tiểu sinh hoạt tu học, giữ cho ngọn đèn Thiền môn tại mảnh đất Visoun không bao giờ tắt suốt hơn năm thế kỷ qua.
| Hạng mục tiêu biểu | Niên đại và chất liệu | Đặc trưng nhận diện |
|---|---|---|
| Tháp Dưa Hấu (That Mak Mo) | Khởi dựng khoảng 1503 tới 1514, trùng tu năm 1914 và 1932 bằng gạch tô vữa | Ngọn bảo tháp vòm bán cầu kiểu Tích Lan duy nhất tại Lào, từng cất giữ hàng trăm tượng vàng và pha lê |
| Chính điện (Sim) | Xây lại năm 1896 tới 1898 bằng gạch vữa trên nền Sim gỗ tếch năm 1513 | Mái hai tầng dốc cao thanh thoát, nổi bật với dãy cửa sổ chấn song con tiện tròn cổ điển |
| Dãy tượng Phật đứng Gọi Mưa | Gỗ mít và gỗ tếch sơn mài thếp vàng thế kỷ 15 tới thế kỷ 17 | Tư thế đứng buông thẳng hai tay sát thân (Pang Ham Yath) cầu mưa thuận gió hòa |
| Kho bảo vật lòng tháp cũ | Tượng Phật bằng vàng, bạc, đồng và ngọc lưu ly thế kỷ 15 tới thế kỷ 16 | Phần lớn hiện được lưu giữ và trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Cung điện Hoàng gia Luang Prabang |
IVThế Đất Và Hướng
Các bậc cao tăng và kiến trúc sư triều vua Wisunarat đầu thế kỷ 16 quy hoạch chùa Wat Visounnarath dựa trên trật tự mạn đà la Phật giáo Nam tông (lấy bảo tháp That Pathum làm biểu tượng vũ trụ đặt cạnh giới đường Sim) chứ không vận dụng thuật phong thủy la kinh Trung Hoa. Dẫu vậy, đặt quần thể tự viện vào bản đồ sông núi thực địa của thung lũng Luang Prabang, người đọc vẫn nhận ra một thế đất tự nhiên vô cùng kín đáo và bền vững. Dưới đây là phần đối chiếu theo phép hình thế cổ truyền của thư viện.
Khảo sát tại tọa độ 19,8870 độ vĩ bắc, 102,1383 độ kinh đông, chùa Wat Visounnarath tọa lạc trên vùng thềm đất rộng và bằng phẳng ở sườn phía nam của ngọn đồi trung tâm Phousi, cách bờ tây dòng sông Nam Khan chỉ khoảng 250 mét. Khác với dải phố hẹp kẹp sát bờ sông Mê Kông ở phía bắc, khu đất bản Visoun mở ra một cánh đồng thung lũng thoáng đãng nơi dòng Nam Khan từ vùng núi phía đông nam uốn một vòng cong mềm mại ôm lấy mạn đông và đông bắc của khu phố trước khi chảy lên hợp lưu với sông Mê Kông. Ngay phía bắc tây bắc của chùa, khối núi đá Phousi cao 100 mét đứng sừng sững như bức huyền vũ (núi chẩm đầu) che khuất gió bắc, giúp khu vực phía nam đồi luôn ấm áp, khuất gió và có quỹ đất đủ rộng để vua Wisunarat từng dựng nên tòa đại điện gỗ tếch đồ sộ nhất vương quốc.
Xét về hướng trục kiến trúc trong khuôn viên, tòa chính điện Sim quay mặt tiền chính về hướng Đông Bắc (nhìn xéo qua khoảng sân rộng nơi bảo tháp That Mak Mo tọa lạc ở tọa độ 19,8874 độ vĩ bắc, 102,1387 độ kinh đông, đồng thời hướng về phía đường cong ôm vào của dòng sông Nam Khan). Trong phép xem hình thế cổ truyền, bố cục lưng nương bóng núi thiêng trung tâm, mặt hướng về phía khúc sông uốn cong ôm lấy đất (thủy nhiễu thanh long) và đặt bảo tháp tròn bán cầu ở phương đón khí tạo thế cân bằng âm dương vững chãi, giúp mạch hương khói nơi ngôi cổ tự đầu tiên của cố đô được truyền giữ liên tục hơn năm trăm năm dẫu từng đi qua binh lửa.
VLễ Rưới Nước Tượng Phật Gọi Mưa Và Nếp Chùa Cổ Phường Visoun
Nằm giữa khu dân cư cổ truyền bản Visoun và bản Aham (nơi xưa kia vốn đặt bàn thờ hai vị thần hộ mệnh đất nước Pu No và Na No ngay sát bên cạnh), chùa Wat Visounnarath gắn bó mật thiết với nhịp sống tâm linh mộc mạc của người dân địa phương suốt mười hai tháng trong năm.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên đại lễ | Nghi thức truyền thống tại chùa Wat Visounnarath |
|---|---|---|---|
| Từ ngày 13 tới 16 tháng 4 hàng năm | Lịch mặt trời truyền thống Đông Nam Á (tháng Năm lịch Lào) | Tết cổ truyền Lào (Boun Pi Mai) và Lễ tắm tượng Phật Gọi Mưa | Cư dân phường Visoun rước các pho tượng Phật cổ (đặc biệt là tượng Phật đứng trong tư thế Gọi Mưa) ra máng nước chạm rồng ngoài sân chính điện, rưới nước hoa đại thơm ngát để cầu một mùa mưa mới hiền hòa, ruộng nương tươi tốt và gia đạo bình an. |
| Rằm tháng 6 âm lịch Lào (khoảng tháng 5 dương lịch) | Âm lịch Phật giáo Nam tông | Đại lễ Phật Đản Tam Hợp (Visakha Bucha) | Đêm trăng tròn kỷ niệm ngày Đản sinh, Thành đạo và Nhập Niết Bàn của Đức Phật Thích Ca, chư tăng cùng thiện nam tín nữ cầm nến sáng và hoa sen đi nhiễu ba vòng theo chiều kim đồng hồ (nghi thức Wien Thien) quanh Tháp Dưa Hấu That Mak Mo. |
| Rằm tháng 11 âm lịch Lào (khoảng tháng 10 dương lịch) | Âm lịch Phật giáo Nam tông | Lễ Mãn hạ và Hội đèn nến (Boun Ok Phansa) | Người dân dâng lễ vật cúng dường chư tăng kết thúc mùa an cư, thắp nến dọc bậc thềm đá bao quanh chân Tháp Dưa Hấu và rước thuyền đèn ra bờ sông Nam Khan gần đó. |
Đối với du khách và bà con người Việt tại Luang Prabang (nơi có nhiều gia đình người Việt sinh sống, buôn bán quanh khu vực phía nam đồi Phousi và dọc bờ sông Nam Khan), sân chùa Wat Visounnarath rộng thoáng rợp bóng thốt nốt là chốn vãn cảnh lễ Phật rất đỗi thanh bình. Giữa buổi trưa vắng khách đoàn, đứng lặng trước dãy tượng gỗ Phật Gọi Mưa năm trăm tuổi hay đi dạo một vòng quanh vòm Tháp Dưa Hấu rêu phong, lòng người dễ tìm thấy cảm giác lắng dịu sâu xa của nếp chùa cổ Đông Dương xưa.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Wisunalat, bản Visoun, phía nam đồi Phousi, thành phố Luang Prabang
- Đường tới
- Chùa nằm trên đường Wisunalat thuộc bản Visoun, ngay phía nam đồi Phousi và cách bờ sông Nam Khan khoảng 250 mét. Từ Bảo tàng Cung điện Hoàng gia hoặc chợ đêm ở trung tâm phố cổ Luang Prabang, quý vị đi bộ vòng qua sườn đông nam đồi Phousi khoảng 10 tới 12 phút (chừng 850 mét) là tới cổng chính của chùa.
- Toạ độ
- 19.887, 102.1383
Khi tới viếng chùa Wat Visounnarath và chiêm bái Tháp Dưa Hấu, quý vị vui lòng mặc trang phục lịch sự che kín vai và dài qua gối, bỏ mũ nón và tháo giày dép trước khi bước vào bên trong tòa chính điện Sim. Các pho tượng Phật đứng bằng gỗ thếp vàng dọc tường nội điện đều là hiện vật cổ có tuổi đời hàng trăm năm nên quý vị tuyệt đối không chạm tay vào tượng, không leo trèo lên các tầng bệ đá rêu phong của bảo tháp That Mak Mo và giữ trật tự khi chư tăng đang tụng kinh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Wat Visounnarath (Tháp Dưa Hấu), Luang Prabang
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao bảo tháp trong sân chùa Wat Visounnarath lại có tên gọi là Tháp Dưa Hấu?
Bảo tháp có tên chữ trang trọng là That Pathum (Đại Liên Hoa Tháp), nhưng vì phần thân vòm phía trên bệ vuông được xây tròn đầy như hình bán cầu giống hệt nửa quả dưa hấu úp ngược nên người dân Lào gọi thân mật là That Mak Mo (Tháp Dưa Hấu). Kiểu vòm bán cầu này chịu ảnh hưởng từ bảo tháp Dagoba cổ của Tích Lan (Sri Lanka) truyền sang xứ Lan Xang đầu thế kỷ 16.
Chùa Wat Visounnarath có mối liên hệ lịch sử như thế nào với quốc bảo Phật Phra Bang?
Vua Wisunarat khởi dựng chùa Wat Visounnarath từ năm 1512 tới 1513 với mục đích chính là làm nơi tôn trí bảo tượng vàng Phra Bang vừa được rước từ vùng Viêng Chăn lên kinh đô phía bắc. Bảo tượng đã ngự tại ngôi chùa này từ năm 1513 tới năm 1707 và một lần nữa từ năm 1867 tới năm 1894 trước khi chuyển sang chùa Wat Mai.
Tòa chính điện hiện nay của chùa Wat Visounnarath có phải kiến trúc gốc từ năm 1513 không?
Không phải nguyên bản gỗ năm 1513. Tòa đại điện gỗ tếch khổng lồ thời vua Wisunarat đã bị quân Cờ Đen thiêu hủy vào tháng 6 năm 1887. Tòa chính điện hiện hữu được vua Sakkarin cho tái thiết bằng gạch vữa kiên cố từ năm 1896 tới năm 1898 ngay trên nền móng cũ, nổi bật với dãy cửa sổ chấn song con tiện tròn gợi nhớ kiến trúc đá Khmer cổ tại Wat Phou.
Các bảo vật cổ từng cất giấu trong lòng Tháp Dưa Hấu hiện nay đang ở đâu?
Khi bảo tháp bị kẻ cướp đục phá năm 1887 và sau đợt trùng tu khảo cổ năm 1914 cùng năm 1932 do Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp thực hiện, hàng trăm pho tượng Phật nhỏ bằng vàng, bạc, đồng, pha lê và ngọc quý còn sót lại trong lòng tháp đã được thu hồi và đưa về bảo quản an toàn tại Bảo tàng Cung điện Hoàng gia Luang Prabang.
Những pho tượng Phật đứng buông thẳng hai tay bên trong chùa mang ý nghĩa gì?
Đó là các pho tượng Phật đứng bằng gỗ sơn mài thếp vàng thế kỷ 15 tới thế kỷ 17 trong tư thế Pang Ham Yath, được người Lào tôn kính gọi là tượng Phật Gọi Mưa. Đôi tay buông thẳng dọc thân mình biểu trưng cho lời cầu chúc nguồn nước dồi dào, mùa màng no ấm cho cư dân trồng lúa ven sông Mê Kông và luôn được rước ra tắm nước thơm mỗi dịp Tết Boun Pi Mai.