Giữa vùng đồng bằng trồng lúa phẳng lặng phía nam tỉnh Buriram cách biên giới dãy núi Dangrek không xa, một ngọn núi lửa cổ đã ngừng phun trào từ hàng trăm nghìn năm trước đột ngột vươn cao gần hai trăm mét khỏi mặt ruộng, nâng đỉnh vành miệng núi lên cao độ từ ba trăm tám mươi ba tới bốn trăm linh hai mét so với mực nước biển. Khi khách hành hương đặt chân tới chân bậc đá phía đông và phóng tầm mắt lên cao, một con đường thần đạo lát đá ong thẳng tắp dài trăm sáu mươi mét viền bảy mươi trụ đá búp sen dẫn lối qua ba tầng cầu rắn thần Naga rồi leo vút qua năm nhịp bậc thang đá dốc đứng để chạm tới ngọn bảo tháp sa thạch hồng rực rỡ in trên nền trời xanh.
Đó là Đền đá Phanom Rung (tên tiếng Thái là Prasat Hin Phanom Rung, ปราสาทหินพนมรุ้ง, bắt nguồn từ tiếng Khmer cổ Vnam Rung có nghĩa là Ngọn Núi Rộng Lớn), kiệt tác kiến trúc đền núi của Ấn Độ giáo thời đế chế Khmer trên đất Thái Lan. Hội tụ vẻ kiều diễm của những mảng chạm khắc sa thạch hồng sánh ngang Đền Banteay Srei với kịch tính không gian leo núi ngoạn mục và sự kiện hồi hương lịch sử bức mi cửa Phra Narai năm 1988, Phanom Rung làm say đắm giới khảo cổ học lẫn hàng vạn du khách mỗi mùa xuân thu khi vầng thái dương rọi tia sáng vàng rực xuyên suốt mười lăm ngưỡng cửa đá thẳng hàng như một sợi chỉ ánh sáng nối trời với đất.
IThần Shiva Trên Đỉnh Kailash, Điệu Múa Vũ Trụ Nataraja Và Mi Cửa Thần Vishnu Nằm Mộng
Toàn bộ quần thể Prasat Hin Phanom Rung được kiến tạo để phụng thờ Thần Shiva theo hệ phái Shaiva (Sùng bái thần Shiva, đặc biệt là nhánh khổ hạnh Pasupata rất được hoàng tộc Khmer sùng mộ). Trong thần thoại Ấn Độ giáo, thần Shiva ngự trị vĩnh hằng trên đỉnh núi thiêng Kailash giữa dãy Himalaya quanh năm mây phủ, nơi ngài ngồi nhập đại định bất động để duy trì trật tự vạn vật hoặc cất bước múa vũ điệu hủy diệt và tái sinh vũ trụ. Đối với người Khmer cổ sinh sống giữa bình nguyên Khorat bằng phẳng, ngọn núi lửa cô lập Khao Phanom Rung vươn cao sừng sững kèm miệng hố núi lửa tự nhiên biến thành hồ nước thiêng giữ mây sương trên đỉnh chính là hiện thân địa lý sống động của núi Kailash giáng hạ xuống trần gian.
Tại tâm điểm tối mật của lòng tháp trung tâm (garbhagriha), xưa kia từng an vị biểu tượng Shivalinga bằng đá mài nhẵn đặt trên bệ Yoni vuông vức biểu trưng cho năng lượng sáng tạo tối hậu của thần Shiva. Ngày nay, dù trụ Linga nguyên bản đã thất lạc qua biến thiên lịch sử, du khách nhìn vào nền đá nội điện vẫn thấy rõ đường máng dẫn nước thiêng Somasutra đục xuyên qua chân tường đá phía bắc: trong các đại lễ tế tự cổ đại, khi các giáo sĩ Bà La Môn tưới nước sông Hằng, sữa tươi, mật ong và bơ tinh khiết lên đỉnh Shivalinga, dòng nước phúc lành ấy sẽ chảy theo rãnh Somasutra ra sân ngoài để tín đồ hứng lấy xoa lên đỉnh đầu cầu phúc.
Ngay trên mặt tiền phía đông của tòa tiền sảnh dẫn vào tháp chính là hai tác phẩm điêu khắc đá sa thạch hồng trứ danh bậc nhất Đông Nam Á, thể hiện sự dung hợp tinh tế giữa thần quyền Shiva và thần Vishnu trong thần học Khmer thế kỷ 12. Phía trên cao là bức lá đề tam giác (pediment) chạm nổi hình tượng Shiva Nataraja (Thần Shiva Vũ Vương) mười cánh tay xòe rộng như nan quạt đang uyển chuyển thực hiện vũ điệu Tandava kiến tạo và chuyển hóa cõi thế giữa dàn nhạc chư thiên gồm thần đầu voi Ganesha cùng các vị thần hộ vệ. Ngay bên dưới bức lá đề ấy, bắc ngang khuôn cửa chính là bức mi cửa Phra Narai (tiếng Thái là Thap Lang Narai Banthomsin), khắc họa Thần Vishnu (mà người Thái và người Khmer gọi là Phra Narai) nằm nghiêng thư thái trên lưng rắn thần vĩnh cửu Ananta Shesha giữa biển sữa vũ trụ vào khoảng lặng giao thời giữa hai kiếp thế giới, có nữ thần Lakshmi ngồi nâng bàn chân chồng và từ rốn thần Vishnu mọc lên một cuống hoa sen nở ra Thần Phạm Thiên Brahma bốn mặt chuẩn bị khai sinh chu kỳ vũ trụ mới.
Trong giáo nghĩa Shaiva cổ điển tại đế chế Angkor, việc người hành hương vượt qua hàng trăm bậc đá dốc từ chân đồi núi lửa lên tới ngọn tháp trung tâm không đơn giản là sự di chuyển cơ học mà là một nghi thức thăng hoa tâm linh qua các tầng giới (tirthayatra). Khởi đầu dưới chân dốc là thế giới phàm trần ồn ã. Khi bước dọc theo con đường rước lễ viền bảy mươi trụ đá búp sen tiến tới nhịp cầu rắn thần Naga năm đầu thứ nhất, người chiêm bái chính thức đặt chân lên chiếc cầu vồng huyền thoại nối hạ giới loài người với thượng giới chư thiên.
Vượt tiếp năm tầng bậc thang đá cao vút lên sân thượng có bốn hồ sen kè đá tẩy trần bốn góc rồi bước qua cổng gopura để đứng dưới vũ điệu Shiva Nataraja, tâm thức người hành lễ được gột rửa từng lớp bụi trần trước khi diện kiến trục sáng tạo Shivalinga trong bóng tối tĩnh mịch của lòng tháp. Ngay cả mười lăm khuôn cửa đá được đục xuyên suốt một đường thẳng tắp từ cổng đông sang cổng tây cũng mang ý nghĩa thần học ánh sáng sâu xa: mỗi khi mặt trời mọc từ chân trời phía đông hoặc lặn ở chân trời phía tây đúng vào bốn kỳ giao mùa trong năm, luồng quang minh của thần Mặt Trời Surya sẽ rọi thẳng qua toàn bộ các lớp tường đá vào tận bệ thờ Shivalinga ở trung tâm, hợp nhất lửa mặt trời với cột trụ vũ trụ của thần Shiva.
Lịch sử xây dựng thời kỳ hoàng kim của Phanom Rung được soi sáng tường tận nhờ mười một tấm bia khắc chữ Phạn và chữ Khmer cổ phát hiện ngay tại di tích, nổi bật nhất là tấm bia ca tụng công đức (prasasti) do người con trai tên Hiranya dựng lên để tôn vinh thân phụ mình là hoàng thân kiêm đại đạo sĩ Narendraditya. Văn bia cho biết Narendraditya thuộc dòng dõi hoàng gia Mahidharapura và là họ hàng thân cận đồng thời là vị tướng lĩnh kiệt xuất từng sát cánh cùng hoàng đế Suryavarman II (trị vì từ 1113 tới khoảng 1150, vị vua xây dựng Angkor Wat) trong các chiến dịch thống nhất lãnh thổ đế chế.
Sau những năm tháng chinh chiến hiển hách, hoàng thân Narendraditya đã cởi bỏ giáp trụ để lui về ngọn núi lửa Phanom Rung quê nhà, thọ giới tu khổ hạnh bậc cao của phái Pasupata Shaiva, mở mang ngọn tháp trung tâm bằng đá sa thạch hồng tráng lệ và tự mình làm bậc đạo sư dẫn dắt tâm linh cho cả vùng cao nguyên phía bắc dãy Dangrek. Chính người con trai Hiranya của ông ở tuổi đôi mươi đã cho đúc một pho tượng vàng tạc chân dung cha mình và khắc văn bia ghi lại gia phả cùng quy chế cúng tế trang nghiêm tại ngôi đền núi này.
Nhiều du khách khi thấy bức mi cửa nổi tiếng nhất của ngôi đền khắc hình thần Vishnu nằm mộng trên rắn thần (Narai Banthomsin) ở ngay lối vào chính phía đông thường nghĩ rằng Phanom Rung là một ngôi đền thờ thần Vishnu giống như Angkor Wat. Trên thực tế, Phanom Rung hoàn toàn là thánh điện thờ Thần Shiva: bức lá đề lớn ở vị trí cao nhất và tôn quý nhất phía trên mi cửa thuộc về thần Shiva Nataraja, toàn bộ văn bia tại đền đều dâng lời tán thán thần Shiva, và nội điện từng đặt Shivalinga. Sự hiện diện trang trọng của bức mi cửa thần Vishnu ngay dưới chân vũ điệu Shiva phản ánh tinh thần dung hòa tôn giáo cao đẹp của nghệ thuật thế kỷ 12 dưới triều vua Suryavarman II (vị vua sùng bái thần Vishnu nhưng hết lòng trọng vọng người anh em họ thờ thần Shiva là Narendraditya).
IIMột Thiên Niên Kỷ Trên Đỉnh Núi Lửa Và Hành Trình Hồi Hương Bức Mi Cửa Phra Narai Năm 1988
Khác với những ngôi đền được xây trọn vẹn dưới một triều vua duy nhất, Prasat Hin Phanom Rung là kết tinh liên tục suốt bốn thế kỷ kiến thiết từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 13. Những dấu tích kiến trúc sớm nhất trên đỉnh núi là hai ngôi tháp gạch nung nhỏ xây từ thế kỷ 10 theo phong cách Koh Ker và Banteay Srei, tiếp nối bằng ngôi điện đá sa thạch và đá ong Prang Noi vào thế kỷ 11. Sang nửa đầu thế kỷ 12, dưới bàn tay kiến tạo của hoàng thân Narendraditya, ngọn bảo tháp trung tâm bằng sa thạch hồng cùng đại lộ rước lễ và ba nhịp cầu rắn Naga mới vươn tới đỉnh cao mỹ thuật cổ điển. Cuối cùng, vào cuối thế kỷ 12 và đầu thế kỷ 13, hoàng đế Phật giáo Jayavarman VII cho dựng thêm tòa đình thay y phục hoàng gia bằng đá ong ở chân cầu thang cùng hai nhà tàng kinh bằng đá ong trong sân trong.
Bước sang nửa sau thế kỷ 20, Phanom Rung ghi dấu công trình giải phẫu trùng tu kéo dài mười bảy năm ròng rã (từ năm 1971 tới năm 1988) của Cục Mỹ thuật Thái Lan, đồng thời đi vào lịch sử văn hóa hiện đại của đất nước Chùa Vàng qua cuộc vận động ngoại giao và học thuật kiên trì đòi lại quốc bảo bị đánh cắp: bức mi cửa Phra Narai. Câu chuyện bức phù điêu đá nặng hàng trăm ký trở về khớp khít vào đúng mạch đá gãy dưới bức lá đề Shiva Nataraja cuối năm 1988 đã trở thành biểu tượng tự hào toàn dân về ý thức gìn giữ di sản tổ tiên tại Thái Lan.
- Thế kỷ 10 tới thế kỷ 11Dựng hai tháp gạch cổ và điện thờ Prang Noi trên đỉnh núi lửaCác tín đồ Ấn Độ giáo đầu tiên chọn đỉnh núi lửa tắt Khao Phanom Rung làm nơi thờ thần Shiva, dựng cụm tháp gạch thế kỷ 10 ở góc đông bắc sân trong và ngôi điện vuông Prang Noi bằng sa thạch kết hợp đá ong vào thế kỷ 11.
- Nửa đầu thế kỷ 12Hoàng thân đạo sĩ Narendraditya kiến tạo bảo tháp sa thạch hồngĐồng hành cùng triều đại vua Suryavarman II, hoàng thân Narendraditya lui về tu hành trên núi Phanom Rung, cho xây dựng bảo tháp trung tâm Prang Prathan, đại lộ cột búp sen, cầu Naga và chạm khắc tuyệt tác Shiva Nataraja cùng mi cửa Phra Narai.
- Cuối thế kỷ 12 tới đầu thế kỷ 13Bổ sung nhà thay lễ phục Phlab Phla và thư viện đá ong thời Jayavarman VIICác hạng mục bằng đá ong mang phong cách Bayon được dựng thêm gồm nhà nghỉ thay lễ phục ở bên phải chân đường thần đạo và nhà tàng kinh Bannalai ở góc đông nam sân nội viện.
- 1935 và đầu thập niên 1960Đăng ký Di tích Quốc gia và biến cố mất cắp mi cửa Phra NaraiNgày 8 tháng 3 năm 1935, Chính phủ Thái Lan xếp hạng Phanom Rung là Di tích quốc gia. Đầu thập niên 1960, khi khu rừng trên núi còn hẻo lánh, kẻ gian đã đục vỡ làm đôi và đánh cắp bức mi cửa Phra Narai đưa trái phép ra nước ngoài trước khi hiện vật xuất hiện tại Viện Nghệ thuật Chicago (Hoa Kỳ) từ năm 1967.
- 1971 tới tháng 5 năm 1988Mười bảy năm trùng tu Anastylosis và khánh thành Công viên Lịch sửCục Mỹ thuật Thái Lan tiến hành tháo dỡ, gia cố móng và lắp ghép phục nguyên toàn bộ ngọn tháp hồng cùng hệ thống cầu Naga suốt 17 năm, chính thức khánh thành Công viên Lịch sử Phanom Rung vào ngày 21 tháng 5 năm 1988 dưới sự chủ trì của Công chúa Maha Chakri Sirindhorn.
- Cuối năm 1988, 2004 và 2019Hồi hương mi cửa Phra Narai về vị trí gốc và đệ trình UNESCOSau quá trình thương lượng kiên trì của Hoàng thân Subhadradis Diskul, Chính phủ và nhân dân Thái Lan, Viện Nghệ thuật Chicago trao trả bức mi cửa Phra Narai về Bangkok ngày 10 tháng 11 năm 1988 và lắp lại hoàn chỉnh lên cửa đông tiền sảnh ngày 7 tháng 12 năm 1988. Ngày 13 tháng 12 năm 2004, quần thể được đưa vào Danh sách Dự kiến UNESCO (hồ sơ số 1919) và ngày 11 tháng 4 năm 2019 được tái cơ cấu thành hồ sơ cụm đền Phanom Rung, Muang Tam và Plai Bat (hồ sơ số 6401).
Cuộc hội ngộ sau gần ba thập niên chia lìa của bức mi cửa Phra Narai. Đầu thập niên 1960, khi các nhà khảo cổ của Cục Mỹ thuật Thái Lan lên khảo sát hiện trạng đổ nát của Phanom Rung trước trùng tu, họ chụp được ảnh những mảnh đá sa thạch hồng của bức mi cửa chạm cảnh thần Vishnu nằm trên rắn Ananta còn nằm ngổn ngang trước tiền sảnh. Ít lâu sau, những tảng đá quý giá nhất biến mất không dấu vết khỏi đỉnh núi. Đầu thập niên 1970, Giáo sư Hoàng thân Subhadradis Diskul phát hiện chính bức phù điêu bị đục gãy ấy đang được trưng bày trang trọng tại Viện Nghệ thuật Chicago dưới tên gọi Sự ra đời của thần Brahma và lập tức lên tiếng công bố chứng cứ ảnh chụp khảo cổ đối chiếu vết đục khớp từng phân.
Khi dự án phục nguyên ngọn bảo tháp hoàn tất vào mùa xuân năm 1988, chỉ riêng khoảng hốc chữ nhật ngay dưới chân bức lá đề Shiva Nataraja ở cửa chính phía đông vẫn để trống như một vết thương chưa lành, thôi thúc giới trí thức, nghệ sĩ, học sinh và kiều bào Thái Lan khắp thế giới đồng lòng gửi thư kiến nghị. Thấu hiểu giá trị thiêng liêng không thể tách rời của tác phẩm đối với nguyên bản kiến trúc và thông qua sự hỗ trợ của Quỹ Elizabeth F. Cheney, Viện Nghệ thuật Chicago đã đồng thuận trao trả hiện vật vào tháng 11 năm 1988. Ngày 7 tháng 12 năm 1988, bức mi cửa đá hồng chính thức được đặt khớp trở lại đúng vị trí nghìn năm của mình giữa niềm xúc động của hàng triệu người dân.
IIIĐại Lộ Cột Búp Sen, Ba Tầng Cầu Rắn Thần Naga Và Tuyệt Tác Điêu Khắc Sa Thạch Hồng
Nếu như Đền đá Khmer Phimai ở tỉnh Nakhon Ratchasima gây ấn tượng bởi bố cục thành quách đồng tâm trải rộng trên đồng bằng phẳng, thì Prasat Hin Phanom Rung lại là bậc thầy về nghệ thuật dàn dựng phối cảnh leo dốc theo chiều thẳng đứng. Toàn bộ công trình trải dài suốt hơn bốn trăm mét men theo sườn đông lên tới đỉnh miệng núi lửa, dẫn dắt bước chân và tầm mắt người hành hương đi qua từng cao độ kế tiếp nhau mà ngọn bảo tháp chính lúc ẩn lúc hiện phía trên đầu bậc đá như chạm vào mây trời.
Chất liệu chủ đạo làm nên vẻ đẹp quyến rũ của Phanom Rung là loại đá sa thạch màu hồng phấn hạt mịn có độ cứng vừa phải và sắc ấm rực lên như ánh ráng chiều mỗi khi gặp nắng sớm hoặc nắng hoàng hôn, kết hợp hài hòa với nền kè và tường vây bằng đá ong màu nâu đỏ khai thác ngay dưới chân vùng đất núi lửa Buriram. Trên từng khuôn cửa giả, gờ chỉ chân tường, cột trụ tròn gờ nổi và vòm mái cuốn, bàn tay nghệ nhân thế kỷ 12 đã chạm trổ hàng nghìn cánh hoa sen, dây lá uốn lượn, rồng Makara nhả rắn Naga cùng những câu chuyện thần thoại sống động tới từng lọn tóc và nếp xiêm y.
Sau ba tầng bậc đá mở đầu ở chân dốc phía đông, bên tay phải có tòa nhà chữ nhật xây bằng đá ong gọi là Phlab Phla (tức Nhà Trắng, nơi đức vua và hoàng tộc dừng kiệu nghỉ chân, tắm gội và thay y phục tế lễ trước khi lên đền). Từ đây mở ra con đường rước lễ lát đá ong dài 160 mét, rộng 9,8 mét, hai bên cắm 70 trụ đá sa thạch chạm chóp búp sen tròn đều tăm tắp gọi là hàng cột Sao Nang Riang.
Cuối đại lộ cột sen là chiếc cầu rắn thần Naga thứ nhất hình chữ thập nâng cao khỏi mặt đất, lan can tạc thân rắn lớn vươn ra năm đầu rắn xòe mang chạm trổ tinh vi theo phong cách Angkor Wat thế kỷ 12 (được giới khảo cổ đánh giá là một trong những cầu Naga đẹp và nguyên vẹn bậc nhất thế giới Khmer). Từ cầu Naga thứ nhất, năm đợt cầu thang đá rộng lớn dẫn vút lên sườn núi lửa, điểm xuyết bốn hồ sen vuông ở sân thượng rồi bước qua cầu Naga thứ hai trước cổng gopura đông và cầu Naga thứ ba ngay trước thềm tiền sảnh tháp chính.
Đỉnh cao nhất của núi lửa được bao bọc bởi vòng hành lang đá chữ nhật rộng khoảng 66 mét nhân 88 mét có bốn cổng gopura chữ thập ở bốn hướng chính. Từ cửa ngoài cổng gopura phía đông xuyên qua các lớp sảnh, tiền đường mandapa, lòng tháp chính tới tận cửa ngoài cổng gopura phía tây là tổng cộng 15 khuôn cửa đá được trổ chuẩn xác tuyệt đối trên cùng một trục thẳng Đông sang Tây.
Mặt bằng tháp chính rộng 8,2 mét mỗi cạnh và vươn cao khoảng 27 mét (nối liền với gian tiền sảnh mandapa dài 10 mét về phía đông qua cổ nối antarala). Trên vòm cửa đông của tiền sảnh hội tụ hai báu vật điêu khắc: bức lá đề thần Shiva Nataraja mười tay múa giữa chư thiên ở bên trên và bức mi cửa Phra Narai nằm trên rắn thần Ananta ở ngay bên dưới, bên trong tiền sảnh và nội điện còn khắc nhiều cảnh tu sĩ khổ hạnh Pasupata và truyền thuyết sử thi Ramayana, Mahabharata.
Trong cùng khoảng sân nội viện quanh tháp chính còn bảo tồn rõ ba lớp thời gian lịch sử: ở phía đông bắc là nền và thân gạch của hai ngôi tháp cổ thế kỷ 10 quay hướng đông, ở góc tây nam là ngôi điện vuông không chóp Prang Noi xây thế kỷ 11 bằng sa thạch bên ngoài và đá ong bên trong, còn ở phía đông nam và đông bắc gần cổng vào là hai tòa tàng kinh các Bannalai xây bằng đá ong dày cuối thế kỷ 12.
Ngay dưới chân sườn phía nam và phía tây của khu đền trên đỉnh núi là những hồ nước rộng hình thành từ chính lòng miệng núi lửa cổ đã tắt, quanh năm tích nước mưa nuôi cây cỏ xanh tươi và hoa súng nở tím ngắt, kết nối thủy mạch với hồ chứa nước khổng lồ Baray Muang Tam nằm trên cánh đồng dưới chân núi cách đó tám cây số.
| Hạng mục | Thông số và đặc điểm kỹ thuật | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Độ cao đỉnh núi Khao Phanom Rung | Cao từ 383 m (thềm đền trên vành miệng núi lửa) tới 402 m ở mỏm đỉnh cao nhất (vươn cao khoảng 200 m so với đồng bằng Buriram) | Cục Mỹ thuật Thái Lan, Hồ sơ Dự kiến UNESCO số 1919 và 6401 |
| Đại lộ thần đạo (Processional Walkway) | Dài 160 m, rộng 9,8 m, lát đá ong và đá sa thạch, viền hai bên bởi 70 trụ đá chạm chóp búp sen (Sao Nang Riang) | Cục Mỹ thuật Thái Lan (Phanom Rung Historical Park) |
| Kích thước nội viện và tháp chính | Hành lang nội viện rộng khoảng 66 m nhân 88 m, bảo tháp sa thạch hồng cao khoảng 27 m kèm tiền sảnh mandapa | Cục Mỹ thuật Thái Lan |
| Hệ thống cửa đón ánh mặt trời | 15 khuôn cửa đá xuyên suốt một đường thẳng chính xác trên trục Đông sang Tây, đón mặt trời chiếu xuyên 4 kỳ mỗi năm | Viện Nghiên cứu Thiên văn Quốc gia Thái Lan (NARIT), Cục Mỹ thuật |
| Danh hiệu và mốc bảo tồn | Di tích quốc gia (08 tháng 3 năm 1935), trùng tu Anastylosis (1971 tới 1988), hồi hương mi cửa (tháng 11 năm 1988), Dự kiến UNESCO (2004, 2019) | Công báo Hoàng gia Thái Lan, UNESCO |
IVThế Đất Và Hướng
Sự lựa chọn ngọn núi lửa cổ Khao Phanom Rung để kiến tạo thánh điện thờ thần Shiva là một trong những ví dụ tiêu biểu bậc nhất tại Đông Nam Á về phép thuận theo địa hình tự nhiên để lập trục thiên văn và vũ trụ học. Dưới đây là phần phân tích thế đất, mạch đá lửa và phương vị chiếu sáng tại Phanom Rung đối chiếu theo nhãn quan hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét về sơn thể và địa mạch hỏa sơn tại tọa độ 14,53194 độ vĩ bắc, 102,94033 độ kinh đông, Phanom Rung ngự ngay trên vành miệng phía bắc đông bắc của một ngọn núi lửa bazan đã tắt hoàn toàn giữa bình nguyên phía nam tỉnh Buriram. Trong phép xem hình thế cổ truyền, giữa một vùng đồng bằng rộng hàng chục dặm không có gò đồi che chắn mà bỗng nổi lên một ngọn độc sơn tròn đầy vươn cao gần hai trăm mét gọi là thế bình dương đột khởi đặc triều sơn, nơi toàn bộ địa khí của cả vùng đồng bằng thu gom quy tụ về đỉnh núi. Độc đáo hơn cả là cấu trúc thủy hỏa ký tế ngay trên đỉnh cao từ ba trăm tám mươi ba tới bốn trăm linh hai mét: lòng núi vốn là mạch đá bazan hỏa sơn cực dương, nhưng hố miệng núi lửa trũng sâu ở sườn nam bên cạnh đền lại hóa thành những hồ nước ngọt tự nhiên mênh mông không cạn gọi là thiên trì trên đỉnh núi, kết hợp cùng bốn hồ sen vuông kè đá trước thềm cầu thang giúp điều hòa trường khí nóng khô của đá sa thạch và giữ sương mây mát lành quấn quýt quanh ngọn bảo tháp mỗi sớm mai.
Xét về phương vị và trục thiên văn mười lăm cửa, toàn bộ đại lộ rước lễ, năm tầng bậc thang và mười lăm khuôn cửa đá của Phanom Rung được đặt theo thế tọa Tây hướng Đông (lệch nhẹ khoảng năm tới sáu độ về phía bắc so với hướng chính Đông địa lý để khớp với góc thiên độ mặt trời mùa xuân và mùa thu). Trước mặt phía đông dưới chân núi lửa là cả một đại minh đường cánh đồng lúa trải dài tới tận chân trời không một vật cản, giúp tầm nhìn từ cầu rắn Naga bao quát trọn vùng hạ giới và đón thẳng vầng thái dương vừa nhô lên khỏi đường chân trời mỗi buổi bình minh.
Chính độ lệch phương vị tinh vi ấy tạo nên kỳ quan thiên văn bốn mùa hiếm có: mỗi năm đúng vào hai đợt mặt trời mọc đầu tháng Tư (từ ngày 3 tới ngày 5 tháng 4) và đầu tháng Chín (từ ngày 8 tới ngày 10 tháng 9), cùng hai đợt mặt trời lặn đầu tháng Ba (từ ngày 5 tới ngày 7 tháng 3) và đầu tháng Mười (từ ngày 5 tới ngày 7 tháng 10), đĩa mặt trời tròn vành vạnh lọt khít vào chính giữa trục mười lăm khuôn cửa đá, phóng một luồng kim quang thẳng tắp xuyên qua bóng tối của tất cả các gian sảnh. Theo quan niệm vũ trụ học Ấn Độ giáo lẫn lý khí phương Đông, khoảnh khắc luồng dương quang đầu tháng Tư rọi thẳng vào tâm nội điện trùng khớp với kỳ chuyển mùa sang năm mới cổ truyền (tháng Chaitra và lễ Songkran), khai mở sinh lực tươi mới cho ruộng đồng và vạn vật khắp miền hạ lưu dưới chân núi thiêng.
VĐại Lễ Đón Ánh Mặt Trời Xuyên Mười Lăm Cửa Và Đời Sống Văn Hóa Vùng Buriram
Hằng năm, khoảnh khắc thiên nhiên và kiến trúc nghìn năm giao hòa tại Phanom Rung đã trở thành một trong những lễ hội văn hóa tâm linh trang trọng và giàu bản sắc nhất của vùng Nam Isan. Dù không còn giáo đoàn Bà La Môn thường trú như thời đế chế Angkor, người dân tỉnh Buriram vẫn thành kính coi ngọn núi lửa Khao Phanom Rung là chốn linh sơn che chở cho mưa thuận gió hòa của toàn vùng. Bảng dưới đây ghi nhận lịch trình bốn kỳ quang học mặt trời và các lễ hội chính diễn ra tại khu đền trong năm.
| Thời gian hằng năm | Hiện tượng và hệ lịch | Tên lễ hội và sự kiện | Nghi thức và hoạt động tại Prasat Hin Phanom Rung |
|---|---|---|---|
| Đầu tháng 4 (thường từ ngày 3 tới ngày 5 tháng 4) | Dương lịch (Kỳ mặt trời mọc xuyên 15 cửa mùa xuân) | Đại lễ hội Phanom Rung (Khuen Khao Phanom Rung Festival) | Từ tờ mờ sáng, hàng nghìn người dân và du khách tập trung tĩnh lặng ở sân phía tây để chiêm ngưỡng tia nắng bình minh đầu tiên xuyên thẳng qua trọn 15 khuôn cửa đá. Tiếp đó là đoàn rước lễ cổ truyền quy mô lớn tái hiện hoàng thân Narendraditya và đoàn tùy tùng dâng lễ vật mười phương thần linh bước lên đại lộ cột búp sen, kèm đêm diễn thực cảnh âm thanh ánh sáng rực rỡ. |
| Ngày 8 tới ngày 10 tháng 9 hằng năm | Dương lịch (Kỳ mặt trời mọc xuyên 15 cửa mùa thu) | Kỳ chiêm ngưỡng bình minh thu phân xuyên trục tháp | Đợt bình minh thứ hai trong năm khi mặt trời quay trở lại đúng góc phương vị cửa đông của đền, thu hút các nhà nhiếp ảnh thiên văn và khách hành hương lên núi đón nắng sớm trong tiết trời trong trẻo cuối mùa mưa. |
| Ngày 5 tới ngày 7 tháng 3 và ngày 5 tới ngày 7 tháng 10 | Dương lịch (Hai kỳ mặt trời lặn xuyên 15 cửa từ hướng Tây) | Kỳ chiêm ngưỡng hoàng hôn xuyên ngược từ cổng Tây sang cổng Đông | Vào buổi chiều tà, du khách đứng ở thềm cầu Naga phía đông nhìn ngược vào lòng đền sẽ thấy vầng mặt trời đỏ rực ở chân trời phía tây rọi luồng sáng vàng cam xuyên thẳng qua 15 khuôn cửa đá ra tới tiền sảnh. |
| Rằm tháng 4 âm lịch và dịp Tết Songkran giữa tháng 4 | Âm lịch và Dương lịch | Lễ hành hương lên núi cầu phúc đầu năm mới | Cư dân các huyện quanh chân núi thuộc tỉnh Buriram mang hoa sen, trầu cau và nhang đèn lên dâng lễ tại miếu thờ thần núi và chiêm bái dấu chân Phật được tôn thờ bên trong điện cổ Prang Noi từ thời hậu kỳ Angkor. |
Cung đường di sản đá hồng và lụa tơ tằm Nam Isan. Chỉ cách chân núi lửa Phanom Rung khoảng tám cây số về phía đông nam dưới cánh đồng bằng phẳng là Đền đá Muang Tam (Prasat Muang Tam, nghĩa là Ngôi Đền Vùng Thấp), một quần thể đền Ấn Độ giáo thế kỷ 10 tới 11 nổi tiếng với bốn hồ nước hình chữ L chạm rắn thần Naga bao bọc quanh năm ngọn tháp gạch cổ và những làng dệt lụa bùn núi lửa (Pha Phu Akkanee, loại lụa nhuộm từ đất giàu khoáng chất quanh chân núi lửa Phanom Rung mang sắc nâu hồng ấm áp đặc trưng).
Sự song hành giữa ngôi đền trên đỉnh núi lửa cao vợi tượng trưng cho thiên giới Kailash và ngôi đền giữa hồ sen dưới chân đồng bằng tượng trưng cho nhân gian trù phú tạo thành một cặp không gian thiêng hoàn chỉnh hiếm thấy, để lại ấn tượng sâu đậm cho bất kỳ ai yêu mến văn hóa cổ đại và kiến trúc đá Đông Nam Á.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Moo 7, Ta Pek Subdistrict, Chaloem Phra Kiat District, Buriram 31110, Thailand (หมู่ที่ 7 ตำบลตาเป๊ก อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดบุรีรัมย์)
- Đường tới
- Đền tọa lạc tại làng Moo 7, xã Ta Pek, huyện Chaloem Phra Kiat, tỉnh Buriram, cách trung tâm thành phố Buriram khoảng 65 km về phía nam và cách thị trấn Nang Rong khoảng 27 km về phía đông nam. Từ Bangkok hoặc Nakhon Ratchasima, quý vị có thể đi xe khách đường dài theo quốc lộ 24 tới bến xe huyện Nang Rong (tỉnh Buriram), từ đó thuê xe songthaew địa phương hoặc taxi vượt quãng đường đồi thoai thoải khoảng 30 phút lên thẳng bãi đỗ xe trên sườn núi Công viên Lịch sử Phanom Rung (nên kết hợp thăm luôn đền Prasat Muang Tam cách chân núi 8 km trong cùng một buổi).
- Toạ độ
- 14.53194, 102.94033
Khu di tích nằm trên đỉnh núi cao nhiều bậc đá cổ dốc và mặt đá ong hơi gồ ghề, vì vậy quý vị nên đi giày bệt đế bám tốt, mang theo mũ che nắng và nước uống, đồng thời mặc trang phục lịch sự kín vai và dài qua gối để thể hiện lòng tôn kính đối với thánh địa cổ. Vào bốn đợt mặt trời mọc hoặc lặn xuyên mười lăm cửa trong năm, khoảng sân nhỏ trước cổng gopura phía tây và cầu Naga phía đông thường rất đông người đứng chờ từ sớm: xin quý vị xếp hàng trật tự theo sự hướng dẫn của nhân viên Công viên Lịch sử, không đặt chân máy ảnh chắn ngang luồng ánh sáng chung và tuyệt đối không đứng hay ngồi tì lên đầu rắn Naga cùng các gờ chạm khắc sa thạch hồng mỏng manh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền đá Phanom Rung (Prasat Hin Phanom Rung), Buriram
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ngọn núi lửa dưới chân đền Phanom Rung còn hoạt động không?
Ngọn núi Khao Phanom Rung (cao khoảng 383 tới 402 mét so với mực nước biển tùy mốc đo từ thềm đền tới mỏm đỉnh cao nhất) là một trong sáu ngọn núi lửa bazan cổ tại tỉnh Buriram đã ngừng hoạt động hoàn toàn từ hàng trăm nghìn năm trước, hoàn toàn an toàn về mặt địa chất. Vết tích núi lửa xưa nay tạo thành địa hình đỉnh núi nhô cao giữa đồng bằng, lớp đất bazan màu mỡ và những hồ nước ngọt tự nhiên tĩnh lặng nằm ngay trong lòng miệng núi lửa cũ cạnh khu đền.
Hiện tượng mặt trời chiếu xuyên thẳng qua 15 khuôn cửa của đền Phanom Rung diễn ra vào những ngày nào?
Theo tính toán của Viện Nghiên cứu Thiên văn Quốc gia Thái Lan (NARIT), mỗi năm hiện tượng này xuất hiện đúng 4 đợt (tùy năm nhuận có thể xê dịch khoảng 1 ngày): hai đợt mặt trời mọc buổi sáng từ ngày 3 tới 5 tháng 4 (dịp Lễ hội lớn Phanom Rung) và từ ngày 8 tới 10 tháng 9, cùng hai đợt mặt trời lặn buổi chiều từ ngày 5 tới 7 tháng 3 và từ ngày 5 tới 7 tháng 10.
Câu chuyện bức mi cửa Phra Narai của đền Phanom Rung bị mất cắp và trở về diễn ra như thế nào?
Bức mi cửa đá sa thạch hồng chạm cảnh thần Vishnu nằm mộng trên rắn thần Ananta (Narai Banthomsin) ở cửa đông tiền sảnh bị đục gãy làm đôi và đánh cắp khỏi đền vào đầu thập niên 1960, sau đó xuất hiện tại Viện Nghệ thuật Chicago (Hoa Kỳ). Sau khi Cục Mỹ thuật Thái Lan hoàn thành đợt trùng tu 17 năm (1971 tới 1988) và nhờ cuộc vận động kiên trì của giới học giả cùng nhân dân Thái Lan, Viện Nghệ thuật Chicago đã hoàn trả hiện vật vào tháng 11 năm 1988 để lắp khớp lại đúng vị trí gốc dưới bức lá đề Shiva Nataraja ngày 7 tháng 12 năm 1988.
Hoàng thân đạo sĩ Narendraditya gắn liền với đền Phanom Rung là nhân vật lịch sử nào?
Theo văn bia tiếng Phạn do người con trai tên Hiranya khắc tại đền, Narendraditya thuộc hoàng tộc Mahidharapura và là họ hàng kiêm danh tướng từng phò tá vua Suryavarman II (vị vua xây dựng Angkor Wat thế kỷ 12). Sau khi lập nhiều chiến công, ông lui về ẩn cư trên đỉnh núi lửa Phanom Rung, xuất gia tu khổ hạnh theo phái Pasupata thờ thần Shiva và trực tiếp chủ trì kiến thiết ngọn bảo tháp sa thạch hồng tráng lệ hiện nay.
Vì sao đền Phanom Rung thờ thần Shiva nhưng lại có tượng dấu chân Phật ở điện Prang Noi?
Nguyên thủy từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 12, Phanom Rung được xây dựng làm thánh điện Ấn Độ giáo thờ thần Shiva (tượng trưng cho đỉnh núi Kailash). Về sau, khi Phật giáo Đại thừa thời vua Jayavarman VII và tiếp đến là Phật giáo Nam tông lan tỏa sâu rộng khắp vùng Đông Bắc Thái Lan sau thời Angkor, cư dân bản địa đã thành kính đặt một phiến đá chạm Dấu chân Đức Phật (Phutthabat) vào trong ngôi điện nhỏ thế kỷ 11 Prang Noi để tiếp tục hương khói lễ bái hòa hiếu mà không hề xâm hại kiến trúc cổ.