Giữa vùng bình nguyên rừng nhiệt đới thấp nằm trên nền đá vôi karst bằng phẳng của bán đảo Yucatán ở miền đông nam Mexico, nơi hoàn toàn không có một dòng sông hay con suối nào chảy trên mặt đất mà mọi sự sống đều nương tựa vào những hố sụt nước ngầm tự nhiên gọi là cenote, đại quảng trường của cổ đô Chichén Itzá mở ra mênh mông dưới bầu trời nắng chói chang. Đứng sừng sững tại đúng tâm điểm giao hội của bốn con đường đá trắng cổ đại (sacbeob) và bốn giếng nước ngầm theo bốn phương trời là Đền Kukulcán, công trình kim tự tháp bậc cấp cân xứng tuyệt đối được người Tây Ban Nha thế kỷ 16 đặt tên là El Castillo (Lâu đài). Với chín tầng đá vôi xám trắng vươn cao ba mươi mét và bốn dải cầu thang dốc đứng chia đều về bốn hướng, ngôi đền không chỉ là trung tâm quyền lực và nghi lễ tối cao của người Maya Itzá mà còn là một cỗ máy thời gian bằng đá chuẩn xác đến từng độ góc của Mặt Trời.
Trong truyền thống vũ trụ học và tín ngưỡng thờ cúng thần linh cùng tổ tiên của vùng Trung Bộ châu Mỹ (Mesoamerica), nếu Quần thể Kim tự tháp Mặt Trời và Mặt Trăng tại Teotihuacan ở cao nguyên miền trung thể hiện quy mô vĩ đại của kỷ nguyên Cổ điển Sớm, thì Đền Kukulcán tại Chichén Itzá là kết tinh rực rỡ nhất của sự giao thoa văn hóa giữa trí tuệ thiên văn toán học Maya vùng đất thấp và nghệ thuật biểu tượng quân sự Toltec từ miền trung Mexico trong thời kỳ Cổ điển Muộn chuyển sang Hậu Cổ điển (từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13). Được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào năm 1988 (mã số 483) và được hàng trăm triệu người trên toàn cầu bình chọn vào danh sách Bảy Kỳ quan Thế giới Mới năm 2007, công trình vẫn tiếp tục làm kinh ngạc giới khoa học hiện đại khi các đợt chụp cắt lớp điện trở suất thế kỷ 21 phát hiện ra hai kim tự tháp cổ hơn nằm lồng bên trong lòng tháp như những con búp bê gỗ, tọa lạc ngay phía trên một hồ nước ngầm thiêng liêng ẩn sâu hai mươi mét dưới lòng đất.
IThần Rắn Lông Vũ Kukulcán, Thần Mưa Chaac Và Nghi Lễ Giao Hòa Giữa Bầu Trời Với Thủy Cung Xibalba
Tên gọi cổ truyền của thành phố Chichén Itzá trong tiếng Maya Yucatec là Chi'ch'èen Itsa', dịch nghĩa từng chữ là Tại miệng giếng của người Itzá (trong đó chi' là miệng hoặc bờ rìa, ch'e'en là giếng nước ngầm tự nhiên, và Itzá là tên tộc người Maya có gốc nghĩa là Phù thủy của Nước). Ngay từ tên gọi ấy đã cho thấy toàn bộ đời sống tâm linh của Chichén Itzá xoay quanh mối liên kết thiêng liêng giữa nguồn nước ngầm nuôi dưỡng cây ngô với bầu trời chuyển vận của các vì tinh tú. Ngôi đại kim tự tháp ở trung tâm quảng trường được cung hiến cho Kukulcán (viết theo chữ Maya cổ là K'uk'ulkan, ghép từ k'uk' là chim quetzal có bộ lông đuôi màu xanh ngọc bích và kan là con rắn), tức Thần Rắn Lông Vũ. Trong hệ thống thần điện Trung Bộ châu Mỹ, Kukulcán chính là hóa thân trong văn hóa Maya của vị thần Quetzalcoatl ở cao nguyên trung tâm Mexico và thần Q'uq'umatz trong sử thi Popol Vuh của người Maya K'iche' tại cao nguyên Guatemala.
Hình tượng Rắn Lông Vũ mang ý nghĩa triết học và vũ trụ luận vô cùng sâu sắc: con rắn bò sát mặt đất và chui vào các hang động tối tăm biểu trưng cho Đất Mẹ, Nước Ngầm và Cõi Âm (Xibalba), trong khi bộ lông vũ xanh biếc của loài chim quetzal bay lượn trên tầng cao biểu trưng cho Bầu Trời, Gió Mùa Mưa và Ánh Sáng Mặt Trời. Kukulcán vì thế là Đấng Trung Gian tối cao nối liền Thượng Giới với Hạ Giới, là vị thần ban tặng lịch pháp, chữ viết, luật lệ trị quốc, nông nghiệp trồng ngô và hơi thở của gió mang mây mưa tới tưới tắm cho bán đảo Yucatán khô hạn. Đồng hành cùng Kukulcán trên khắp các phù điêu mặt tiền đỉnh tháp và bên trong các đền đài phụ cận là Thần Mưa và Sấm Sét Chaac (với chiếc mũi dài uốn cong như vòi voi hay mỏ chim đại bàng cùng đôi răng nanh uốn lượn), vị thần trực tiếp ngự trị dưới đáy các giếng nước cenote để lắng nghe lời cầu nguyện của các vị tiên vương và cộng đồng.
Trong thế giới quan của người Maya cổ đại, thời gian không phải là một đường thẳng trôi đi vô định mà là những vòng tuần hoàn thiêng liêng được điều khiển bởi các vị thần và tổ tiên hoàng tộc đã hóa thần. Bản thân kiến trúc của Đền Kukulcán là một Biểu đồ Vũ trụ bằng đá (Cosmogram): chín tầng bậc đá của kim tự tháp tượng trưng cho Chín Tầng Cõi Âm (Bolon Ti Ku) của thế giới ngầm Xibalba mà linh hồn các vị vua và tổ tiên phải đi qua để tái sinh như Mặt Trời mọc lên vào mỗi bình minh; bốn cầu thang hướng ra bốn phương trời với 365 bậc thang tượng trưng cho chu kỳ vận hành trọn vẹn của Mặt Trời trên trần thế; và ngôi đền trên đỉnh tháp là nơi giao cảm với Mười Ba Tầng Trời (Oxlahun Ti Ku).
Mỗi năm hai lần vào dịp Xuân phân (khoảng ngày 20 hoặc 21 tháng 3, mở đầu mùa gieo hạt chuẩn bị đón mưa) và Thu phân (khoảng ngày 22 hoặc 23 tháng 9, mùa thu hoạch ngô), khi Mặt Trời lặn dần về phía tây nam, góc nghiêng của chín tầng bậc phía tây bắc chặn ánh nắng chiều và đổ bóng xuống lan can đá của cầu thang phía bắc. Bảy hình tam giác ánh sáng nối tiếp nhau hiện lên trên thân lan can, chạy thẳng xuống nối liền với chiếc đầu Rắn Lông Vũ khổng lồ tạc bằng đá há miệng ở chân cầu thang. Trong mắt các tư tế và tín đồ Maya, đó không phải là một hiệu ứng quang học đơn thuần, mà là sự hiển linh thực sự (hierophany) của Thần Kukulcán: vị thần từ thiên thượng giáng thế theo tia nắng mặt trời, trườn dọc theo trục kim tự tháp xuống mặt đất rồi đi vào lòng hồ nước ngầm dưới chân tháp và tiến thẳng về Giếng Thiêng (Cenote Sagrado) ở phía bắc để ban phước lành sinh sôi cho muôn loài.
Tư liệu lịch sử quý giá nhất ghi chép về đức tin và nghi lễ tại Đền Kukulcán là tác phẩm Relación de las cosas de Yucatán (Tường thuật về những sự việc ở Yucatán, viết khoảng năm 1566) của Giám mục dòng Phanxicô Diego de Landa, kết hợp với các cuốn biên niên sử bản địa của người Maya viết bằng chữ Latinh thời thuộc địa là Sách Chilam Balam vùng Chumayel và Tizimín. Diego de Landa ghi nhận rằng người Maya tin tưởng Kukulcán vừa là một vị thần vừa là một vị thủ lĩnh văn hóa lịch sử từng đến cai trị Chichén Itzá trong hòa bình và trật tự, lập nên thể chế đồng cai trị của các dòng tộc (multepal), rồi sau đó trở về phương tây tại Champotón và được tôn phong làm vị thần bảo hộ tối cao của thành phố.
Các cuộc khảo sát bằng phương pháp chụp cắt lớp điện trở suất ba chiều (ERT-3D) do các nhà địa vật lý học thuộc Đại học Quốc gia Tự trị Mexico (UNAM) và Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia (INAH) công bố vào năm 2015 và năm 2016 đã xác nhận một sự thật khảo cổ học phi thường: Đền Kukulcán được xây dựng chồng khít lên hai ngôi kim tự tháp cổ hơn nằm bên trong và toàn bộ khối kiến trúc nặng hàng chục vạn tấn này nằm ngay phía trên một hố sụt nước ngầm (cenote) tự nhiên rộng khoảng 25 mét nhân 30 mét ở độ sâu 20 mét dưới lòng đất. Điều này chứng minh rằng các kiến trúc sư Maya từ thế kỷ 8 đã cố ý chọn đúng điểm giao cắt của các mạch nước ngầm dưới lòng đất để đặt tâm điểm cho ngôi đền thiêng nhất của vương quốc.
Một hiện tượng âm học kỳ thú thường khiến du khách ngỡ ngàng khi đứng trước chân cầu thang phía bắc của Đền Kukulcán là khi một người vỗ mạnh hai bàn tay vào nhau, âm thanh dội lại từ các bậc thang đá vôi không phải là tiếng vang thông thường mà biến thành một chuỗi sóng âm thanh vút cao và ngân rung giống hệt tiếng hót của loài chim thiêng Quetzal (Pharomachrus mocinno). Kỹ sư âm học David Lubman năm 1998 đã đo đạc phổ tần số và chỉ ra rằng mỗi bậc thang cao (khoảng 26 cm) và hẹp (khoảng 27 cm) hoạt động như một bộ cách tử nhiễu xạ âm thanh (diffraction grating), biến xung tiếng vỗ tay thành chuỗi âm thanh giảm dần tần số giống tiếng chim thần của Kukulcán trả lời lời cầu khẩn của con người.
IIHơn Một Thiên Niên Kỷ Từ Vương Đô Maya Cổ Điển Đến Ba Tầng Kim Tự Tháp Lồng Nhau Và Cuộc Khai Quật Hiện Đại
Lịch sử của Chichén Itzá và Đền Kukulcán trải dài qua nhiều thế kỷ biến động của vùng bán đảo Yucatán. Nhờ nguồn nước ngọt vĩnh cửu từ hai hố sụt lớn là Giếng Thiêng (Cenote Sagrado) ở phía bắc và Giếng Xtoloc ở trung tâm, khu vực này đã bắt đầu phát triển thành một đô thị lớn từ cuối thời kỳ Cổ điển Muộn (khoảng năm 600 đến năm 900 sau Công nguyên) với các công trình mang phong cách kiến trúc Puuc tinh xảo ở khu vực phía nam (như Đền Ba Thượng Đế, Tu viện Nữ tu Las Monjas và Đài thiên văn El Caracol). Khi các vương quốc Maya cổ điển ở vùng rừng nhiệt đới phía nam (như Palenque, Tikal, Copán) lần lượt suy tàn vào thế kỷ 9 do hạn hán và chiến tranh, Chichén Itzá ở miền bắc Yucatán lại vươn lên thành siêu cường hàng hải và thương mại thống trị toàn bộ bán đảo từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 12.
Chính trong giai đoạn chuyển tiếp từ khoảng năm 900 đến năm 1150, khu vực Quảng trường Lớn phía bắc (Gran Nivelación) được quy hoạch lại hoàn toàn với sự xuất hiện của phong cách kiến trúc lai ghép Maya và Toltec: những hàng cột chiến binh ngàn cột, Sân Bóng Đá Lớn (Gran Juego de Pelota), Đền Các Chiến Binh (Templo de los Guerreros) và đứng ở trung tâm tối thượng là Đền Kukulcán. Trải qua ba thế hệ mở rộng vương quyền, các vị vua và tư tế Chichén Itzá đã ba lần xây dựng ngôi đền này theo truyền thống Trung Bộ châu Mỹ cổ đại: không bao giờ phá hủy ngôi đền của tổ tiên đi trước, mà xây bọc một kim tự tháp mới lớn hơn trùm lên bên ngoài ngôi đền cũ để tích tụ linh khí qua các triều đại.
- Khoảng năm 550 tới năm 800 SCNHình thành đô thị cổ Chichén Itzá và xây dựng Kim tự tháp Thứ nhất (cấu trúc trong cùng)Các cộng đồng Maya định cư quanh giếng nước Xtoloc và Giếng Thiêng; trong giai đoạn từ năm 550 đến năm 800, ngôi kim tự tháp đầu tiên cao khoảng 10 mét mang phong cách Maya thuần túy được xây dựng ngay phía trên hang nước ngầm trung tâm.
- Khoảng năm 850 tới năm 1000 SCNKiến tạo Kim tự tháp Thứ hai (Subestructura) với Ngai Báo Đốm Đỏ nạm ngọc bíchMột kim tự tháp thứ hai cao 17 mét gồm chín tầng bậc và một cầu thang phía bắc được xây trùm lên ngôi đền đầu tiên; trong phòng đền trên đỉnh đặt bức tượng Chac Mool và chiếc Ngai Báo Đốm Đỏ sơn chu sa gắn 73 đĩa ngọc bích xanh làm đốm da và răng bằng vỏ ốc trắng.
- Khoảng năm 1000 tới năm 1150 SCNHoàn thiện Đại kim tự tháp Đền Kukulcán (El Castillo) chín tầng cao 30 mét như hiện nayVào thời kỳ cực thịnh của nhà nước Maya Itzá, đại kim tự tháp ngoài cùng cao 30 mét với bốn cầu thang 365 bậc và định hướng thiên văn chuẩn xác theo ngày xuân phân và thu phân được hoàn thành ở tâm điểm Đại quảng trường.
- Thế kỷ 13 tới thế kỷ 16Chuyển dịch trung tâm chính trị sang Mayapán nhưng vẫn giữ vị thế Thánh địa Hành hươngVào thế kỷ 13, quyền lực chính trị ở bắc Yucatán chuyển dần sang thành phố có tường thành Mayapán, nhưng Đền Kukulcán và Giếng Thiêng tại Chichén Itzá vẫn tiếp tục là trung tâm hành hương tôn giáo lớn của người Maya cho tới khi người Tây Ban Nha của Francisco de Montejo đặt chân tới năm 1531.
- Năm 1924 tới năm 1937Trùng tu khảo cổ học của Viện INAH và phát hiện hầm ngầm bên trong Kim tự tháp Thứ haiTừ năm 1926 đến thập niên 1930, các nhà khảo cổ Mexico do José Reygadas Vértiz và Eduardo Martínez Cantón chủ trì đã phục dựng toàn diện mặt Bắc và mặt Tây của Đền Kukulcán; năm 1931 đến 1937, họ đào đường hầm khảo cổ từ chân cầu thang phía bắc vào trong lòng tháp và tìm thấy tượng Chac Mool cùng Ngai Báo Đốm Đỏ nguyên vẹn.
- Năm 1988, năm 2007 và năm 2015 tới 2016UNESCO ghi danh Di sản Thế giới, Bảy Kỳ quan Thế giới Mới và phát hiện hang nước ngầm dưới đáy thápNăm 1988 UNESCO công nhận Chichén Itzá là Di sản Thế giới (mã số 483); ngày 7 tháng 7 năm 2007 công trình được bầu chọn vào Bảy Kỳ quan Thế giới Mới; năm 2015 và 2016 các nhà vật lý địa cầu UNAM dùng kỹ thuật cắt lớp điện trở 3D phát hiện hang nước ngầm cenote và ngôi kim tự tháp thứ nhất ở độ sâu trong cùng.
Cuộc thám sát lòng kim tự tháp những năm 1930 và kho báu Ngai Báo Đốm Đỏ. Vào năm 1931, dưới sự chỉ đạo của Cục Di tích Tiền Tây Ban Nha Mexico (tiền thân của viện INAH), nhà khảo cổ học Eduardo Martínez Cantón và kỹ sư José Erosa Peniche đã quyết định đào một đường hầm thăm dò ngay tại chân cầu thang phía bắc của Đền Kukulcán. Chỉ vài mét sau lớp vỏ đá bên ngoài, họ bắt gặp những bậc thang đá vôi còn nguyên vẹn của một ngôi kim tự tháp cổ hơn nằm hoàn toàn bên trong lòng El Castillo. Men theo 61 bậc thang dốc đứng của ngôi đền ngầm này lên tới đỉnh ở độ cao 17 mét, vào năm 1935 và 1936, đoàn khảo cổ bước vào hai gian phòng thờ đã được các tư tế Maya cổ đại lấp kín cẩn thận từ gần một thiên niên kỷ trước. Tại gian tiền sảnh, họ tìm thấy một bức tượng Chac Mool bằng đá vôi trắng (nhân vật thần linh nửa nằm nửa ngồi, hai tay giữ đĩa đựng lễ vật trên bụng, mắt và móng tay khảm xà cừ) và một chiếc đĩa khảm ngọc lam tuyệt đẹp. Bước tiếp vào gian nội điện phía trong, họ sững sờ trước chiếc Ngai Báo Đốm Đỏ (Trono del Jaguar Rojo) được chạm khắc từ một khối đá nguyên, toàn thân sơn màu đỏ son thần thánh (chu sa mercuric sulfide), đôi mắt và 73 đốm hoa trên bộ lông báo được khảm bằng những đĩa ngọc bích xanh biếc (jadeite) đánh bóng, còn hàm răng nanh sắc nhọn được làm từ đá lửa trắng. Khám phá này đã bác bỏ hoàn toàn giả thuyết cũ cho rằng các kim tự tháp Maya chỉ là những khối đất đá đặc, đồng thời mở đường cho việc phát hiện lăng mộ vua Pakal tại Đền Bia Minh Văn ở Palenque mười sáu năm sau đó.
IIIToán Học Lịch Pháp 365 Ngày Và 52 Năm Trong Đá Vôi, Sân Bóng Đá Lớn Cùng Con Đường Tới Giếng Thiêng
Đền Kukulcán là một kỳ quan của sự chính xác hình học. Khối chân đế hình vuông của kim tự tháp có mỗi cạnh dài 55,3 mét, vươn lên qua 9 tầng bậc đá vôi (cuerpos escalonados) xây theo biến thể talud-tablero vát nghiêng với các ô khung chữ nhật chạm chìm tới độ cao 24 mét. Trên mặt phẳng đỉnh tháp có đặt một ngôi đền đá hai gian cao thêm 6 mét (tổng chiều cao toàn bộ công trình đạt đúng 30 mét), trên diềm mái của ngôi đền đỉnh tháp chạm khắc những chiếc mặt nạ Thần Mưa Chaac và các hình khiên tròn chiến binh. Hai mặt Bắc và Tây của kim tự tháp đã được các nhà khảo cổ học Mexico phục dựng hoàn chỉnh từng viên đá vào thập niên 1920 và 1930, trong khi hai mặt Đông và Nam được giữ nguyên hiện trạng khảo cổ nhiều hơn để du khách thấy rõ cấu trúc lõi đá vôi bên trong và sự đối sánh giữa trước và sau trùng tu.
Điều làm nên giá trị độc nhất vô nhị của Đền Kukulcán là mọi con số kiến trúc trên thân tháp đều mã hóa chính xác hai bộ lịch thiêng của nền văn minh Maya: lịch mặt trời nông nghiệp Haab (365 ngày) và lịch nghi lễ Tzolkin (260 ngày) cùng chu kỳ giao hội Vòng Lịch (Calendar Round, 52 năm). Cụ thể, mỗi một trong bốn cầu thang ở bốn mặt Đông, Tây, Nam, Bắc có đúng 91 bậc đá; nhân 91 bậc với 4 cầu thang được 364 bậc, cộng thêm 1 bậc thềm chung của ngôi đền trên đỉnh tháp là tròn 365 bậc, tương ứng với 365 ngày của một năm mặt trời Haab. Chín tầng bậc lớn của kim tự tháp bị các cầu thang cắt đôi ở mỗi mặt tạo thành 18 phân đoạn tầng (9 nhân 2 bằng 18), tương ứng chính xác với 18 tháng (mỗi tháng 20 ngày) trong lịch Haab. Hơn thế nữa, trên bề mặt đứng của chín tầng bậc ở mỗi mặt tháp được trang trí đúng 52 ô bảng đá chạm chìm, tượng trưng cho 52 năm mặt trời của một Vòng Lịch Maya (khi lịch 365 ngày và lịch 260 ngày quay trở lại trùng khít điểm xuất phát sau đúng 18.980 ngày).
Mặc dù cả bốn mặt của kim tự tháp đều có cầu thang 91 bậc rộng khoảng 10 mét nghiêng góc 45 độ, nhưng chỉ riêng Cầu thang Phía Bắc (hướng thẳng về Giếng Thiêng) mới là lối lên nghi lễ chính thức của nhà vua và đại tư tế: dưới chân hai dải lan can đá của cầu thang này đặt hai chiếc đầu Rắn Lông Vũ Kukulcán khổng lồ tạc bằng đá vôi nguyên khối với hàm răng mở rộng và lưỡi rắn thè dài. Trên đỉnh tháp, cổng chính phía bắc dẫn vào gian đền thờ có hai cột đá tròn chạm nổi hình thần Kukulcán với đuôi rắn uốn cong lên trên làm đầu trụ đỡ lấy dầm cửa bằng gỗ sapodilla (chicozapote) cứng như sắt.
Nằm lồng hoàn toàn bên trong khối đá của El Castillo là ngôi kim tự tháp chín tầng cổ hơn từ thế kỷ 9 cao 17 mét và rộng 32 mét ở đáy. Ngôi đền trên đỉnh kim tự tháp trong này vẫn giữ nguyên vẹn dải phù điêu chạm hình các con báo đốm bước đi xen kẽ với khiên tròn, cùng hai bảo vật khảo cổ nổi tiếng nhất Yucatán được phát hiện năm 1935 tới 1936 là tượng thần Chac Mool trắng và chiếc Ngai Báo Đốm Đỏ khảm 73 đĩa ngọc bích xanh.
Từ quảng trường phía trước Cầu thang Bắc của Đền Kukulcán, một con đường đắp cao lát vữa đá vôi trắng (Sacbé số 1) rộng 10 mét và dài khoảng 300 mét chạy thẳng tắp về hướng bắc tới miệng Giếng Thiêng (Cenote Sagrado hay Cenote Chenkú). Đây là một hố sụt đá vôi tròn tự nhiên có đường kính khoảng 60 mét, vách đá dựng đứng cao 22 mét từ miệng giếng xuống mặt nước xanh thẫm và sâu thêm gần 14 mét nước cùng bùn cổ. Các cuộc nạo vét khảo cổ học từ đầu thế kỷ 20 đến nay đã tìm thấy dưới đáy giếng hàng vạn hiện vật lễ tế dâng Thần Mưa Chaac gồm vàng chạm nổi từ Panama và Colombia, ngọc bích, chuông đồng, nhựa hương copal nguyên khối, dao đá vỏ chai và hài cốt hiến tế.
Nằm ở phía tây bắc của Đền Kukulcán là Sân Bóng Đá Nghi Lễ lớn nhất từng được xây dựng trong toàn bộ thế giới cổ đại Trung Bộ châu Mỹ, với chiều dài tổng thể 168 mét và chiều rộng 70 mét. Hai bức tường đá thẳng đứng chạy song song dài 95 mét và cao 8 mét có gắn hai vòng tròn đá chạm hình đôi rắn lông vũ quấn lấy nhau ở độ cao hơn 6 mét so với mặt sân. Chân tường hai bên chạm khắc sáu bức phù điêu dài mô tả các đội cầu thủ Maya trong nghi lễ hiến tế để tái hiện cuộc chiến giữa các vị thần Anh em Sinh đôi Anh hùng với chư thần cõi âm trong sử thi Popol Vuh.
Ở phía đông của Đền Kukulcán là Đền Các Chiến Binh, một kim tự tháp bốn tầng bậc có ngôi đền lớn trên đỉnh với cổng vào đặt tượng Chac Mool nhìn thẳng về hướng Đền Kukulcán giữa hai cột đá hình Rắn Lông Vũ. Bao quanh chân và phía nam ngôi đền là Nhóm Ngàn Cột (Grupo de las Mil Columnas) gồm hàng trăm trụ đá vuông và tròn chạm nổi hình các chiến binh vũ trang, xưa kia từng đỡ lấy một hệ thống mái vòm hội trường khổng lồ cho các buổi hội họp của giới quý tộc và thương nhân.
Cách Đền Kukulcán khoảng 400 mét về phía nam là tòa tháp tròn El Caracol (gọi là Con Ốc vì cầu thang xoắn ốc bên trong lòng tháp) xây trên hai tầng bệ đá lớn. Trên đỉnh tháp tròn có các khe cửa sổ nhỏ được các nhà thiên văn học Maya thiết kế chính xác để ngắm đường đi của Sao Kim (hành tinh gắn liền với thần Kukulcán và chu kỳ 584 ngày), điểm Mặt Trời lặn ngày xuân phân và điểm cực nam, cực bắc của Mặt Trăng.
| Hạng mục kiến trúc | Thông số kỹ thuật và ý nghĩa lịch pháp | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Kích thước tổng thể Đền Kukulcán | Đáy vuông 55,3 m x 55,3 m; 9 tầng bậc cao 24 m cộng đền đỉnh cao 6 m (tổng cao 30 m) | Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH) và UNESCO (Ref. 483) |
| Mã hóa Lịch Mặt Trời Haab (365 ngày) | 4 cầu thang x 91 bậc = 364 bậc + 1 bậc thềm đỉnh = 365 bậc; 9 tầng chia đôi = 18 tháng Haab | Khảo cổ học thiên văn Mesoamerica (Anthony Aveni và Ivan Sprajc) |
| Mã hóa Chu kỳ Vòng Lịch (52 năm) | Mỗi mặt của 9 tầng bậc có đúng 52 ô bảng đá chạm chìm (tablero), khớp chu kỳ 52 năm | Hồ sơ kiến trúc Zona Arqueológica de Chichén Itzá (INAH) |
| Cấu trúc 3 kim tự tháp lồng nhau | Tháp 1 (cao ~10 m, năm 550 tới 800); Tháp 2 (cao 17 m, năm 850 tới 1000); Tháp 3 ngoài cùng (cao 30 m) | Đo cắt lớp điện trở 3D của UNAM và INAH (công bố năm 2015 tới 2016) |
| Giếng Thiêng (Cenote Sagrado) | Đường kính 60 m, vách cao 22 m tới mặt nước, sâu 14 m, nối với đền qua đường Sacbé dài 300 m | Bảo tàng Peabody (Đại học Harvard) và Cục Khảo cổ học dưới nước INAH |
IVThế Đất Và Hướng
Người Maya cổ đại không áp dụng thuật phong thủy la bàn Đông Á mà quy hoạch toàn bộ thánh đô Chichén Itzá theo mô hình Quincunx (Ngũ phương Vũ trụ học Trung Bộ châu Mỹ: bốn hướng trời cộng với tâm điểm trục thế giới ở chính giữa) kết hợp với thiên văn học đường chân trời và mạng lưới thủy văn đá vôi ngầm. Phần dưới đây đối chiếu địa thế của Đền Kukulcán qua lăng kính hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét trên bản đồ địa lý tự nhiên của bán đảo Yucatán tại tọa độ 20,6829 độ vĩ bắc, 88,5686 độ kinh tây (ở độ cao trung bình chỉ khoảng 27 mét so với mực nước biển), vùng đất Chichén Itzá là một bình nguyên đá vôi phẳng lì (địa cuộc bình dương), nơi cổ nhân dạy rằng Bình dương dĩ thủy vi long (ở vùng đồng bằng phẳng thì lấy mạch nước làm long mạch). Nhờ các nghiên cứu địa vật lý hiện đại của Đại học UNAM (2015) và dự án thám sát hang động Gran Acuífero Maya, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng Đền Kukulcán nằm tại giao điểm chính xác của một chữ thập tạo bởi bốn giếng nước ngầm tự nhiên (cenote) ở bốn phương: phía Bắc là Giếng Thiêng (Cenote Sagrado), phía Nam là Giếng Xtoloc, phía Đông là Giếng Kanjuyum và phía Tây là Giếng Holtún. Đặc biệt hơn nữa, ngay bên dưới tâm điểm móng của Đền Kukulcán ở độ sâu 20 mét là một hang hồ nước ngầm tự nhiên thứ năm có dòng chảy ngầm thông suốt với các giếng xung quanh. Đọc theo nhãn quan hình thế cổ truyền, hồ nước ngầm dưới đáy tháp chính là Chân huyệt tụ thủy giữ nguyên khí của đất trời, còn khối kim tự tháp đá vôi chín tầng vươn cao 30 mét bên trên đóng vai trò như một ngọn Trấn sơn nhân tạo (Axis Mundi) khóa chặt long mạch thủy cung và thu nạp dương khí từ bầu trời.
Về tọa hướng thiên văn và phương vị, trục chính của Đền Kukulcán không đặt thẳng theo hướng Bắc Nam địa lý mà được xoay lệch một góc 21 độ về phía Đông so với hướng Bắc thực (tức mặt chính có tượng đầu rắn nhìn về hướng Bắc Đông Bắc ở góc phương vị khoảng 21 độ, và mặt tiền phía tây nhìn về hướng Tây Tây Nam ở góc phương vị khoảng 291 độ). Góc xoay 21 độ cực kỳ tinh vi này được các nhà thiên văn học Maya tính toán để thực hiện đồng thời hai mục tiêu thiên văn theo vĩ độ 20,68 độ bắc của Chichén Itzá: thứ nhất, vào đúng chiều ngày Mặt Trời đi qua Thiên đỉnh tại Yucatán (ngày 23 hoặc 24 tháng 5 mở đầu mùa mưa nông nghiệp và ngày 19 tháng 7) cũng như ngày Hạ chí, Mặt Trời lặn xuống đường chân trời phía Tây Tây Bắc khớp thẳng góc với cầu thang phía tây của kim tự tháp; thứ hai, góc xoay 21 độ kết hợp với góc nghiêng của chín tầng bậc tạo ra đúng độ cắt bóng để vào mỗi buổi chiều ngày Xuân phân (20 hoặc 21 tháng 3) và Thu phân (22 hoặc 23 tháng 9), bảy hình tam giác ánh sáng hiện lên hoàn hảo dọc theo lan can cầu thang phía bắc, nối liền bầu trời với mặt đất và mạch nước ngầm.
VHiện Tượng Bóng Rắn Lông Vũ Ngày Xuân Phân, Thu Phân Và Ngày Mặt Trời Qua Thiên Đỉnh Tại Chichén Itzá
Ngày nay, khu di tích khảo cổ Chichén Itzá (do Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia Mexico INAH phối hợp với chính quyền bang Yucatán quản lý) là tâm điểm của các sự kiện quan sát thiên văn cổ đại và bảo tồn văn hóa bản địa của cộng đồng người Maya đương đại. Bảng dưới đây tổng hợp các thời điểm lễ tiết và hiện tượng thiên văn quan trọng nhất diễn ra quanh Đền Kukulcán trong năm.
| Thời gian trong năm | Hệ lịch đối chiếu | Sự kiện và hiện tượng thiên văn | Diễn biến tại Đền Kukulcán và Khu di tích Chichén Itzá |
|---|---|---|---|
| Ngày 20 hoặc 21 tháng Ba hằng năm (khoảng 15 giờ tới 17 giờ chiều) | Lịch Mặt Trời (Xuân phân thiên văn) và Lịch nông nghiệp Haab | Lễ hội Xuân phân và sự xuất hiện của Rắn Lông Vũ Kukulcán (Equinoccio de Primavera) | Khi Mặt Trời buổi chiều hạ thấp ở phía tây nam, bóng của 9 tầng góc tây bắc đổ lên thành lan can cầu thang phía bắc tạo thành 7 tam giác ánh sáng uốn lượn từ đỉnh xuống đầu rắn đá dưới đất; hàng vạn du khách và người dân bản địa mặc đồ trắng tụ hội chiêm ngưỡng sự kiện mở đầu mùa gieo hạt cổ truyền. |
| Ngày 23 tới ngày 25 tháng Năm và ngày 18 tới ngày 20 tháng Bảy | Lịch thiên văn vùng nhiệt đới và Lịch Maya cổ | Mặt Trời đi qua Thiên đỉnh tại vĩ độ Chichén Itzá (Paso Cenital del Sol) | Vào đúng giữa trưa mặt trời tại vĩ độ 20,68 độ bắc, Mặt Trời đứng thẳng góc 90 độ ngay trên đỉnh Đền Kukulcán khiến các mặt tường thẳng đứng không đổ bóng, và lúc hoàng hôn đĩa Mặt Trời lặn thẳng theo trục cầu thang phía tây của kim tự tháp; vào chiều tối cuối tháng 5 còn xuất hiện hiệu ứng bóng rắn của Mặt Trời thiên đỉnh. |
| Ngày 20 tới ngày 22 tháng Sáu hằng năm (bình minh) | Lịch Mặt Trời (Hạ chí) | Hiện tượng nửa sáng nửa tối của Đền Kukulcán vào bình minh ngày Hạ chí (Solsticio de Verano) | Vào lúc Mặt Trời mọc ở điểm cực bắc trên đường chân trời phía đông bắc vào sáng ngày Hạ chí, ánh nắng chiếu sượt song song với hai mặt Bắc và Đông của kim tự tháp trong khi hai mặt Nam và Tây chìm hoàn toàn trong bóng râm, chia Đền Kukulcán thành hai nửa sáng và tối tuyệt đối theo đường chéo. |
| Ngày 22 hoặc 23 tháng Chín hằng năm (buổi chiều) | Lịch Mặt Trời (Thu phân thiên văn) | Hiện tượng Rắn Lông Vũ giáng thế ngày Thu phân (Equinoccio de Otoño) | Lặp lại chính xác hiện tượng 7 tam giác ánh sáng trên lan can cầu thang phía bắc giống ngày Xuân phân (nhưng ít mây hơn vào cuối mùa mưa), đánh dấu thời điểm thu hoạch mùa màng và tạ ơn thần Kukulcán cùng Thần Mưa Chaac của người Maya. |
| Các buổi tối quanh năm (trình chiếu nghệ thuật) | Dương lịch | Chương trình đêm của người Maya (Noches de Kukulcán) | Hành trình đi bộ ban đêm qua Đại quảng trường và màn trình chiếu ánh sáng ba chiều (video mapping) lên mặt tiền Đền Kukulcán tái hiện lịch sử vũ trụ học trong sử thi Popol Vuh, các con số lịch pháp Maya và hình tượng Rắn Lông Vũ phát sáng. |
Tiếng nói còn sống của cộng đồng người Maya Yucatec hôm nay. Điều làm cho chuyến hành hương tới Chichén Itzá trở nên đặc biệt xúc động là nền văn minh Maya chưa bao giờ biến mất: ngay tại các thị trấn Pisté, Tinum và Valladolid bao quanh khu khảo cổ, hàng trăm nghìn hậu duệ người Maya vẫn đang nói tiếng mẹ đẻ Maayat'aan (tiếng Maya Yucatec) hằng ngày, vẫn canh tác nương ngô milpa và cử hành nghi lễ cầu mưa Ch'a' Cháak truyền thống.
Đứng trước Đền Kukulcán khi bóng chiều đổ dài trên nền đá vôi trắng của bán đảo Yucatán, người lữ khách nhận ra rằng từng viên đá của ngôi kim tự tháp nghìn năm tuổi này không chỉ thuộc về quá khứ, mà vẫn đang trò chuyện từng phút giây với Mặt Trời, với mạch nước ngầm dưới lòng đất và với nhịp đập vĩnh hằng của vũ trụ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu khảo cổ Chichén Itzá, Quốc lộ Liên bang 180, thị trấn Pisté, huyện Tinum, bang Yucatán, Mexico
- Đường tới
- Khu khảo cổ Chichén Itzá tọa lạc tại thị trấn Pisté (thuộc huyện Tinum, bang Yucatán), cách thành phố Mérida khoảng 120 km về phía đông, cách thành phố thuộc địa Valladolid khoảng 45 km về phía tây và cách thành phố biển Cancún khoảng 200 km về phía tây theo đường cao tốc Liên bang 180D. Ngày nay, phương tiện hiện đại và thuận tiện nhất là tuyến Tàu hỏa Maya (Tren Maya) kết nối trực tiếp từ Sân bay Quốc tế Cancún, Playa del Carmen, Tulum, Valladolid và Mérida tới thẳng Ga Chichén Itzá (từ ga tàu có xe buýt trung chuyển chạy khoảng 10 phút tới cổng chính khu di tích). Ngoài ra, xe buýt hạng nhất của hãng ADO khởi hành hằng ngày từ bến xe trung tâm Mérida (mất khoảng 1 giờ 45 phút), Valladolid (45 phút) và Cancún (khoảng 3 giờ) đỗ ngay tại sảnh đón tiếp của khu khảo cổ.
- Toạ độ
- 20.6829, -88.5686
Khu khảo cổ Chichén Itzá nằm giữa vùng rừng thấp nhiệt đới bán đảo Yucatán có khí hậu nóng ẩm quanh năm (nhiệt độ buổi trưa từ tháng 4 đến tháng 8 thường vượt quá 35 độ C và quảng trường trung tâm hoàn toàn không có bóng râm), vì vậy quý vị nên đến ngay từ giờ mở cửa lúc 8 giờ sáng, đội mũ rộng vành, mang kính râm, giày đi bộ êm chân và nước uống (lưu ý cổng kiểm soát không cho mang chai nhựa dùng một lần và chân máy ảnh chuyên nghiệp vào khu di tích). Nhằm bảo vệ cấu trúc đá cổ và đảm bảo an toàn tuyệt đối cho di sản, từ năm 2006 Viện INAH đã cấm hoàn toàn việc trèo lên các bậc thang của Đền Kukulcán cũng như mọi đền đài khác trong khu vực; hành vi vượt rào trèo lên kim tự tháp là vi phạm pháp luật liên bang Mexico và bị xử phạt rất nặng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Kukulcán (El Castillo) tại Chichén Itzá, Yucatán
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Đền Kukulcán tại Chichén Itzá được gọi là cuốn lịch mặt trời khổng lồ bằng đá?
Đền Kukulcán được thiết kế sao cho mọi bộ phận kiến trúc đều mã hóa chính xác các chu kỳ lịch pháp của nền văn minh Maya: công trình có 4 cầu thang ở bốn mặt, mỗi cầu thang có đúng 91 bậc đá (4 nhân 91 bằng 364 bậc), cộng thêm 1 bậc thềm chung của ngôi đền trên đỉnh là tròn 365 bậc, ứng với 365 ngày của năm mặt trời Haab. Chín tầng bậc của kim tự tháp bị các cầu thang chia đôi thành 18 phần ứng với 18 tháng của lịch Haab, và trên mỗi mặt tháp có đúng 52 ô bảng đá chạm chìm ứng với chu kỳ 52 năm của một Vòng Lịch Maya.
Hiện tượng bóng Rắn Lông Vũ trên cầu thang Đền Kukulcán diễn ra vào ngày nào và như thế nào?
Vào hai dịp Xuân phân (khoảng ngày 20 hoặc 21 tháng 3) và Thu phân (khoảng ngày 22 hoặc 23 tháng 9) hằng năm, từ khoảng 3 giờ chiều đến lúc Mặt Trời lặn, ánh nắng chiều chiếu xiên qua 9 tầng bậc ở góc tây bắc của kim tự tháp và đổ bóng lên dải lan can đá bên cạnh cầu thang phía bắc. Bóng của 9 góc tầng tạo thành 7 hình tam giác ánh sáng nối tiếp nhau chạy dài từ đỉnh tháp xuống nối liền với chiếc đầu Rắn Lông Vũ bằng đá ở chân cầu thang, tạo nên hình ảnh vị thần Kukulcán đang trườn từ bầu trời xuống mặt đất.
Có những gì ẩn giấu bên trong lòng và bên dưới mặt đất của kim tự tháp Đền Kukulcán?
Bên trong lòng Đền Kukulcán hiện tại (cao 30 mét, xây khoảng thế kỷ 10 tới 12) có hai ngôi kim tự tháp cổ hơn nằm lồng vào nhau: một kim tự tháp thứ hai cao 17 mét từ khoảng năm 850 tới 1000 (bên trong phòng đền đỉnh tháp vẫn giữ nguyên tượng Chac Mool và chiếc Ngai Báo Đốm Đỏ nạm 73 đĩa ngọc bích được phát hiện năm 1935 tới 1936), và trong cùng là một kim tự tháp thứ nhất cao khoảng 10 mét từ năm 550 tới 800. Hơn nữa, năm 2015 các nhà khoa học Đại học UNAM đã phát hiện ngay bên dưới móng kim tự tháp ở độ sâu 20 mét là một hang hồ nước ngầm tự nhiên (cenote).
Giếng Thiêng (Cenote Sagrado) nằm ở đâu và có vai trò gì đối với Đền Kukulcán?
Giếng Thiêng (Cenote Sagrado) nằm cách Đền Kukulcán khoảng 300 mét về phía bắc và được nối trực tiếp với quảng trường trước cầu thang phía bắc của đền bằng một con đường đá trắng đắp cao (Sacbé số 1). Đây là một hố sụt đá vôi tự nhiên đường kính 60 mét, được người Maya tôn sùng là cửa ngõ đi vào thủy cung Xibalba và nơi ngự trị của Thần Mưa Chaac; dưới đáy giếng các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng vạn lễ vật bằng ngọc bích, vàng, đồng và nhựa trầm hương copal.
Du khách hiện nay có được phép trèo lên đỉnh Đền Kukulcán không và vì sao tiếng vỗ tay trước đền lại phát ra tiếng chim hót?
Từ năm 2006, Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH) đã cấm hoàn toàn việc trèo lên Đền Kukulcán để bảo vệ các bậc đá vôi cổ khỏi sự bào mòn và đảm bảo an toàn cho du khách. Tuy nhiên, khi đứng dưới mặt đất trước chân cầu thang phía bắc và vỗ mạnh hai bàn tay, quý vị sẽ nghe thấy âm thanh phản xạ từ 91 bậc thang đá biến đổi thành tiếng hót ngân cao giống hệt tiếng chim thiêng Quetzal (loài chim biểu trưng cho thần Kukulcán) do hiệu ứng nhiễu xạ sóng âm trên các bậc đá.