Có một bức ảnh đã trở thành biểu tượng bất hủ của đất nước Mexico trên khắp năm châu: giữa thung lũng cao nguyên Puebla xanh mướt vào một buổi sáng mùa thu trong vắt, một ngôi nhà thờ sơn màu vàng nghệ rực rỡ với đôi tháp chuông trắng và mái vòm lợp ngói sứ Talavera tỏa sáng trên đỉnh một ngọn đồi phủ đầy cây cỏ, trong khi ngay phía sau lưng nhà thờ trên nền trời xanh thẫm, ngọn núi lửa khổng lồ Popocatépetl cao hơn năm nghìn bốn trăm mét đang phủ tuyết trắng xóa và nhả một cột khói mảnh lên tầng mây. Điều khiến mọi lữ khách lần đầu đặt chân tới đây đều sững sờ khi bước lên con dốc lát đá dẫn lên nhà thờ là: ngọn đồi cao sáu mươi sáu mét dưới chân họ hoàn toàn không phải là một ngọn đồi tự nhiên, mà là Đại kim tự tháp Cholula (tên tiếng Nahuatl là Tlachihualtepetl, nghĩa là Ngọn Núi Do Bàn Tay Con Người Đắp Nên), công trình kim tự tháp có thể tích lớn nhất từng được xây dựng trên Trái Đất.
Tại Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh Đại kim tự tháp Cholula (tiếng Tây Ban Nha: Santuario de Nuestra Señora de los Remedios, nằm ở ranh giới hai đô thị cổ San Pedro Cholula và San Andrés Cholula thuộc bang Puebla), lịch sử ba nghìn năm của vùng Trung Bộ châu Mỹ không bị xóa bỏ mà xếp chồng lên nhau thành những lớp địa tầng sống động. Bên dưới lòng đất là bốn đại kim tự tháp tiền Tây Ban Nha lồng vào nhau gắn liền với tín ngưỡng thờ Thần Mưa và tổ tiên bản địa cùng tám cây số đường hầm khảo cổ xuyên qua hàng triệu viên gạch bùn phơi khô (adobe); còn trên đỉnh cao nhất là ngôi đền thánh Công giáo khởi dựng từ năm 1594 để tôn kính Đức Trinh Nữ Maria Cứu Giúp (Nuestra Señora de los Remedios), nơi suốt hơn bốn thế kỷ qua các cộng đồng cư dân bản địa Nahua và giáo dân Puebla vẫn cùng nhau rước kiệu, đốt pháo bông và cử hành phiên chợ đổi hàng cổ truyền dưới chân ngọn núi thánh.
IĐức Mẹ Cứu Giúp (Nuestra Señora de los Remedios) Trên Đỉnh Núi Thánh Tlachihualtepetl Của Thần Mưa Chiconahui Quiahuitl
Đỉnh cao tâm linh của công trình hiện nay là lòng sùng kính Đức Mẹ Cứu Giúp (tiếng Tây Ban Nha: Nuestra Señora de los Remedios), một trong những tước hiệu Đức Trinh Nữ Maria lâu đời và gần gũi nhất trong đời sống đạo của người Công giáo Tây Ban Nha và Mexico từ thế kỷ 16. Ngự tại khám thờ bằng gỗ thếp vàng và đá cẩm thạch ngay phía trên bàn thờ chính của đền thánh là pho tượng Đức Mẹ Remedios cổ kính cao khoảng 27 cm, được các tu sĩ Dòng Phanxicô (Orden de Frailes Menores) đưa từ Tây Ban Nha tới vùng đất Cholula vào giữa thế kỷ 16. Pho tượng khắc họa Đức Trinh Nữ Maria trong trang phục hoàng hậu đội triều thiên vàng, tay trái bế Chúa Hài Đồng Giêsu và tay phải cầm quyền trượng từ mẫu, đứng trên vầng trăng khuyết giữa ánh hào quang bạc.
Trước khi ngôi đền thánh Công giáo được dựng lên vào năm 1594, trong suốt gần hai thiên niên kỷ thời tiền Tây Ban Nha, thành phố cổ Cholula (tên đầy đủ trong tiếng Nahuatl là Tollan-Chollollan-Tlachihualtepetl) là trung tâm hành hương tôn giáo lớn nhất của toàn bộ cao nguyên miền trung Mexico, được người Tây Ban Nha thế kỷ 16 ví như thành Roma hay thánh địa Mecca của Tân Thế Giới. Trong khi ngôi Đền Lớn ở quảng trường trung tâm thị trấn Cholula (nơi nay là Tu viện San Gabriel) được cung hiến cho thần Rắn Lông Vũ Quetzalcoatl (vị thần bảo trợ của giới quý tộc và thương nhân), thì bản thân khối Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl được xây dựng ngay phía trên một mạch nước suối tự nhiên lại được dâng kính cho Chiconahui Quiahuitl (dịch nghĩa từ tiếng Nahuatl là Thần Chín Mưa, lấy theo tên ngày lễ hội chính của vị thần trong lịch thiêng 260 ngày), tức hóa thân của Thần Mưa, Sấm Sét và Nước Ngầm (Tlaloc) ngự trị trong lòng núi.
Sự hiện diện của Đền thờ Đức Mẹ Remedios ngay trên đỉnh Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl là một hình mẫu kinh điển về quá trình Hội nhập Văn hóa và Chuyển hóa Không gian Thiêng (Inculturation / Christianization of Sacred Space) tại châu Mỹ Latinh. Trong thế giới quan của cư dân bản địa Nahua và Olmeca-Xicalanca tại thung lũng Puebla, ngọn kim tự tháp Tlachihualtepetl chính là một Altepetl (Ngọn Núi Nước Thiêng): lòng núi giữ mạch nước ngầm nuôi sống đồng ruộng, còn đỉnh núi là nơi mây mù tụ lại để sinh ra những cơn mưa đầu mùa vào tháng Năm và đầu tháng Chín.
Khi các tu sĩ Dòng Phanxicô đặt Thánh Giá trên đỉnh kim tự tháp vào năm 1535 và sau đó xây dựng Đền thờ Đức Mẹ Remedios năm 1594 với ngày đại lễ bổn mạng cử hành vào đúng ngày 8 tháng 9 hằng năm (Lễ Sinh Nhật Đức Trinh Nữ Maria theo lịch Phụng vụ Công giáo, đồng thời trùng khớp với kỳ lễ hội cầu mưa thu hoạch cổ truyền vào cuối mùa mưa ở cao nguyên Mexico), người dân bản địa đã đón nhận Đức Mẹ Remedios với trọn vẹn lòng sùng kính mẫu tử. Đối với hàng triệu tín hữu Cholula qua bốn thế kỷ, Đức Mẹ trên đỉnh núi vừa là Mẹ Thiên Chúa đầy lòng thương xót chữa lành mọi tật bệnh tâm hồn và thể xác (Remedios nghĩa là Phương Thuốc Cứu Chữa), vừa là Đấng Bảo Trợ mùa màng che chở thung lũng khỏi hạn hán và những đợt phun trào tro bụi của núi lửa Popocatépetl ngay trước mặt.
Lịch sử thiêng liêng của cả Đại kim tự tháp lẫn ngôi đền thờ được ghi chép đặc biệt sinh động trong văn kiện bản địa thế kỷ 16 là Bản thảo Lịch sử Toltec-Chichimeca (Historia Tolteca-Chichimeca, khoảng năm 1545 tới 1565) và bản đồ Tự sự về Cholula (Relación de Cholula, năm 1581) của thị trưởng Tây Ban Nha Gabriel de Rojas. Trong bản đồ vẽ tay bằng màu năm 1581 của Gabriel de Rojas, Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl được vẽ như một ngọn đồi tròn có con đường xoắn ốc đi lên đỉnh, trên đỉnh đồi đã có một cây Thánh Giá lớn bằng gỗ cùng tiếng kèn đồng phụng vụ, và bên dưới ghi chú rõ tên bản địa là Tlachihualtepetl (Ngọn núi làm bằng tay người).
Theo biên niên sử của nhà sử học Dòng Phanxicô Fray Juan de Torquemada trong bộ Monarquía Indiana (xuất bản năm 1615) và sử liệu của Bernal Díaz del Castillo (người trực tiếp đi cùng Hernán Cortés vào Cholula tháng 10 năm 1519), khi người Tây Ban Nha tiến vào Cholula năm 1519, Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl thực ra đã ngừng được xây bồi đắp thêm từ khoảng thế kỷ 8 hoặc thế kỷ 9 và bề mặt gạch bùn bên ngoài đã phủ đầy đất rừng cùng cây bụi giống hệt một ngọn đồi tự nhiên (trong khi người dân Cholula lúc ấy đã chuyển sang thờ phụng tại ngôi kim tự tháp Quetzalcoatl mới xây bên cạnh). Nhờ lớp đất cây rừng bao phủ tự nhiên ấy, khối Đại kim tự tháp 4,45 triệu mét khối đã thoát khỏi việc bị san phẳng hoàn toàn trong thế kỷ 16, để rồi đến năm 1594 ngôi đền thờ đầu tiên kính Đức Mẹ Remedios được chính thức khởi dựng trên đỉnh đồi và tồn tại song hành cùng di sản khảo cổ bên dưới cho tới ngày nay.
Nhiều du khách khi nghe câu nói truyền miệng nổi tiếng rằng thành phố Cholula có 365 ngôi nhà thờ, mỗi ngày trong năm một nhà thờ thường nghĩ rằng người Tây Ban Nha đã phá hủy đúng 365 ngôi đền kim tự tháp cổ để xây 365 nhà thờ trên đỉnh. Trên thực tế, các cuộc thống kê kiến trúc hiện đại tại hai đô thị San Pedro và San Andrés Cholula xác nhận có khoảng 37 đến 45 nhà thờ và nhà nguyện lịch sử (nhưng nếu tính tổng số các mái vòm cúpulas, tháp chuông và các bàn thờ nhà nguyện gia đình thì con số vượt quá hàng trăm). Hình tượng 365 ngôi đền và nhà thờ thực chất bắt nguồn từ ghi chép của Hernán Cortés năm 1519 rằng ông đã đếm thấy hơn bốn trăm ngọn tháp đền tại thánh đô Cholula, phản ánh việc toàn bộ quy hoạch khu phố (barrios / calpullis) của Cholula cả trước và sau thời thuộc địa đều được phân chia để luân phiên phụng vụ suốt 365 ngày của lịch năm.
IIHai Nghìn Năm Đắp Núi Gạch Bùn Tlachihualtepetl, Ngôi Đền Năm 1594 Và Cuộc Đào Hầm Khảo Cổ Năm 1931
Lịch sử của Đại kim tự tháp Cholula là một thiên sử thi kiến trúc kéo dài hơn một nghìn năm không ngừng nghỉ. Khởi đầu vào khoảng thế kỷ 3 hoặc thế kỷ 2 trước Công nguyên (cuối thời kỳ Tiền Cổ điển), những cư dân đầu tiên bên dòng suối thiêng ở Cholula đã xây dựng ngôi kim tự tháp đầu tiên mang tên La Conejera (Cấu trúc Thứ nhất) có mặt đáy khoảng 113 mét nhân 107 mét và cao 17 mét, chịu ảnh hưởng rõ rệt từ kiến trúc của Teotihuacan. Sang thế kỷ 2 đến thế kỷ 4 sau Công nguyên, thế hệ tiếp theo không phá bỏ ngôi đền cũ mà xây trùm lên bên ngoài Kim tự tháp Chín Bậc (Cấu trúc Thứ hai, Pirámide de los Nueve Cuerpos) rộng 190 mét mỗi cạnh và cao 34 mét, có toàn bộ bốn mặt là những bậc thang đá liên tục để hàng ngàn người có thể đi lên đỉnh cùng một lúc từ mọi hướng.
Sau giai đoạn mở rộng thứ ba (Kim tự tháp Đầu Lâu Sơn Vẽ, Cấu trúc Thứ ba khoảng năm 350 đến 500 SCN), vào khoảng năm 500 đến năm 800 sau Công nguyên, người dân Cholula đã hoàn tất lớp vỏ ngoài cùng vĩ đại nhất là Cấu trúc Thứ tư (Tlachihualtepetl hoàn chỉnh): một khối núi nhân tạo bằng hàng chục triệu viên gạch bùn phơi nắng (adobe) có cạnh đáy dài tới 450 mét nhân 450 mét (diện tích mặt đáy rộng hơn 20 héc-ta, gấp bốn lần diện tích đáy của Đại kim tự tháp Khufu ở Giza, Ai Cập) và vươn cao 66 mét. Khi tộc người Olmeca-Xicalanca và sau đó là người Toltec-Chichimeca thay nhau làm chủ Cholula từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 12, họ ngừng ốp đá mặt ngoài của Đại kim tự tháp để cỏ cây mọc phủ xanh như một ngọn núi tự nhiên thực thụ, trước khi các tu sĩ Phanxicô dựng Thánh Giá năm 1535, xây Đền thờ Đức Mẹ Remedios năm 1594 và kiến trúc sư Ignacio Marquina bắt đầu đào hệ thống đường hầm khảo cổ vào năm 1931.
- Thế kỷ 3 TCN tới thế kỷ 2 SCNKhởi dựng Kim tự tháp Thứ nhất (La Conejera) và vẽ Bích họa Người Uống Rượu PulqueCư dân cổ Cholula xây dựng ngôi kim tự tháp đầu tiên cao 17 mét theo thức talud-tablero và trang trí bức tường dài 56 mét ở sân phía tây nam bằng Bích họa Người Uống Rượu (Mural de los Bebedores) gồm hơn 100 nhân vật cử hành lễ hội rượu ngô và pulque.
- Khoảng năm 200 tới năm 800 SCNBồi đắp Kim tự tháp Chín Bậc (Cấu trúc 2), Cấu trúc 3 và hoàn tất Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl (Cấu trúc 4)Trải qua ba đại công trình xây lồng chồng lên nhau bằng gạch bùn adobe và đá vôi, Đại kim tự tháp đạt kích thước cực đại 450 mét nhân 450 mét ở đáy với thể tích 4,45 triệu mét khối, trở thành kim tự tháp lớn nhất lịch sử nhân loại.
- Tháng 10 năm 1519 và năm 1535Cuộc tiến quân của Hernán Cortés vào Cholula (1519) và Dòng Phanxicô dựng Thánh Giá trên đỉnh đồi (1535)Tháng 10 năm 1519 diễn ra biến cố lịch sử tại Cholula trên đường Cortés tiến về Tenochtitlan; năm 1535 các tu sĩ Phanxicô dựng một cây Thánh Giá gỗ lớn trên đỉnh ngọn đồi Tlachihualtepetl để thánh hóa không gian nghi lễ cổ.
- Năm 1594 tới thế kỷ 18Khởi dựng Đền thờ Đức Mẹ Remedios (Santuario de Nuestra Señora de los Remedios) trên đỉnh kim tự thápNăm 1594, cư dân bản địa và giáo sĩ tại Cholula xây dựng ngôi nhà nguyện đầu tiên kính Đức Mẹ Remedios ngay trên mặt phẳng đỉnh Đại kim tự tháp, sau đó mở rộng thành thánh đường có mái vòm và tháp chuông trong thế kỷ 17 và 18.
- Ngày 3 tháng 10 năm 1864 tới năm 1874Tái thiết Đền thờ Đức Mẹ Remedios sau trận động đất lớn năm 1864Sau khi trận động đất mạnh ngày 3 tháng 10 năm 1864 làm sập phần lớn vòm và tháp cũ, người dân Cholula đã xây dựng lại ngôi đền thánh lớn hơn theo phong cách Tân Cổ điển kết hợp Baroque với đôi tháp chuông và mái vòm ốp gạch sứ Talavera hoàn thành năm 1874.
- Năm 1931 tới thập niên 1970Kiến trúc sư Ignacio Marquina đào 8 km đường hầm khảo cổ và phát lộ Sân Các Bàn ThờĐể nghiên cứu các kim tự tháp bên trong mà không làm tổn hại đến Đền thờ Đức Mẹ Remedios đang hoạt động bên trên, từ năm 1931 kiến trúc sư Ignacio Marquina đã đào hơn 8 km đường hầm xuyên qua lòng tháp và khai quật Sân Các Bàn Thờ ở sườn phía nam (từ năm 1966).
Giải pháp khảo cổ học độc nhất vô nhị năm 1931 của Ignacio Marquina để giữ trọn cả Kim tự tháp lẫn Nhà thờ. Vào năm 1931, khi Chính phủ Mexico giao cho kiến trúc sư và nhà khảo cổ học lỗi lạc Ignacio Marquina (1888 tới 1981) nhiệm vụ nghiên cứu ngọn đồi Tlachihualtepetl ở Cholula, ông đã đứng trước một bài toán chưa từng có trong lịch sử bảo tồn: nếu bóc bỏ lớp đất và gạch bùn ở bên ngoài để làm lộ ra ngôi kim tự tháp cổ bên trong như cách làm ở Teotihuacan hay Chichén Itzá, thì ngôi Đền thờ Đức Mẹ Remedios gần ba trăm năm tuổi ở trên đỉnh đồi (vốn là trung tâm hành hương thiêng liêng nhất của hàng vạn người dân Cholula) sẽ bị sập đổ hoàn toàn.
Ignacio Marquina đã đưa ra một quyết định thiên tài: giữ nguyên vẹn hoàn toàn ngôi nhà thờ Công giáo trên đỉnh đồi, và thay vì đào từ trên xuống hay bóc vỏ bên ngoài, ông áp dụng kỹ thuật hầm mỏ để đào hai đường hầm chính chạy dọc theo trục Bắc Nam và Đông Tây xuyên thẳng vào lõi gạch bùn adobe của kim tự tháp. Nhờ tính chất kết dính cực kỳ vững chắc của hàng triệu viên gạch bùn phơi khô đắp khít vào nhau từ hai nghìn năm trước, các đường hầm khảo cổ (tổng chiều dài lên tới hơn 8 cây số, được chiếu sáng điện và mở khoảng 800 mét cho du khách đi bộ xuyên qua lòng kim tự tháp) hoàn toàn không cần cột chống đỡ mà tự tạo thành vòm chịu lực, dẫn du khách đi bộ ngay bên dưới móng của Đền thờ Đức Mẹ Remedios để chạm tay vào những bậc thang đá vôi của Kim tự tháp Chín Bậc thế kỷ 2 và chiêm ngưỡng Bích họa Người Uống Rượu Pulque dài 56 mét được nhà khảo cổ Ponciano Salazar Ortegón phát hiện vào năm 1969.
IIIThánh Đường Vàng Gạch Sứ Talavera Trên Đỉnh Đồi Và Bốn Tầng Kim Tự Tháp Lồng Nhau Cùng Sân Các Bàn Thờ
Tổng thể kiến trúc của di tích Cholula được chia thành hai tầng không gian đối lập mà hòa quyện: Tầng Thượng trên đỉnh đồi cao 66 mét là quần thể kiến trúc Đền thờ Đức Mẹ Remedios mang phong cách Baroque thuộc địa vùng Puebla kết hợp Tân Cổ điển thế kỷ 19, và Tầng Hạ bên trong lòng đồi cùng dưới chân đồi phía nam, phía tây là quần thể khảo cổ học của Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl.
Để lên tới Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh kim tự tháp, khách hành hương đi bộ men theo một con đường dốc lát đá cuội có bậc thang uốn lượn bên sườn phía tây, đi qua cánh cổng vòm đá trắng để bước vào Sân Thượng (Atrio) rộng lớn được bao bọc bởi dải tường hoa có các chóp nhọn màu vàng trắng nhìn thẳng ra toàn cảnh 360 độ của thung lũng Puebla và bốn ngọn núi lửa lớn (Popocatépetl, Iztaccíhuatl, La Malinche và Pico de Orizaba). Ngôi đền thánh có mặt bằng hình chữ thập Latinh gồm một gian dọc chính chia thành bốn nhịp vòm, mặt tiền chính hướng về phía tây được tô điểm bằng hai tháp chuông đôi cân đối với các thức cột Doric và Ionic màu trắng nổi bật trên nền tường màu vàng hoàng yến đặc trưng của vùng Cholula.
Điểm nhấn rực rỡ nhất của Đền thờ Đức Mẹ Remedios là ngọn mái vòm bát giác (Cúpula) vươn lên ngay trên giao điểm cánh ngang, được lợp kín bên ngoài bằng những viên gạch gốm tráng men Talavera truyền thống của vùng Puebla với các sắc màu vàng, xanh coban và trắng lấp lánh dưới nắng mặt trời. Bên trong lòng nhà thờ, vòm trần và bốn góc vòm (pechinas) được trang trí bằng các bức bích họa vẽ các vị Tiến sĩ Hội Thánh và các nhân đức đối thần xen giữa những đường phào chỉ vữa đắp nổi mạ vàng lá lộng lẫy từ đợt trùng tu năm 1864 đến 1874.
Tại trung tâm cung thánh là bàn thờ chính bằng đá cẩm thạch và gỗ thếp vàng mang phong cách Tân Cổ điển, bao bọc lấy khám kính tôn trí pho tượng Đức Mẹ Remedios cao 27 cm từ thế kỷ 16. Phía sau bàn thờ chính là phòng Khám thờ Đức Mẹ (Camarín de la Virgen) trang nghiêm, nơi lưu giữ bộ sưu tập áo choàng thêu chỉ vàng bạc do các hội huynh đệ của các khu phố (barrios) tại Cholula dâng tặng và hàng trăm tấm tranh tạ ơn (ex-votos / retablos) vẽ cảnh Đức Mẹ cứu giúp người dân qua khỏi bệnh tật, thiên tai và tai nạn.
Từ cổng vào phía bắc dưới chân đồi, du khách bước thẳng vào đường hầm khảo cổ chạy xuyên qua lõi gạch bùn adobe của Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl. Dọc theo gần 800 mét hành lang ngầm được chiếu sáng, du khách được nhìn thấy tận mắt mặt cắt của 4 giai đoạn xây dựng kim tự tháp chồng lên nhau: đặc biệt ấn tượng là các bậc thang đá nguyên vẹn của Kim tự tháp Chín Bậc (Cấu trúc Thứ hai, thế kỷ 2 đến thế kỷ 4 SCN) và những mảng tường vát talud-tablero chạm khắc hình côn trùng của Kim tự tháp Đầu Lâu nằm sâu hàng chục mét dưới nền nhà thờ.
Ở chân phía nam của Đại kim tự tháp là Sân Các Bàn Thờ (Patio de los Altares), một quảng trường nghi lễ rộng lớn dài hơn 70 mét từng là trung tâm cử hành các đại lễ tôn giáo công cộng của Cholula cổ đại. Quảng trường được bao bọc ở ba phía Bắc, Đông và Tây bởi các bệ đền bậc cấp xây theo thức Talud-Tablero có viền khung vẽ hình những con rắn thần và đường diềm hình học màu đỏ, đen, vàng. Tại đây bảo tồn ba bàn thờ đá nguyên khối lớn (Altar 1, 2 và 3), trong đó Bàn thờ số 1 là một tấm bia đá dựng đứng cao gần 4 mét chạm khắc đường viền xoắn ốc biểu trưng cho gió và mây mưa.
Được phát hiện năm 1969 bởi nhà khảo cổ Ponciano Salazar Ortegón ở phía tây Sân Các Bàn Thờ bên dưới nền các giai đoạn xây dựng sau, Bích họa Người Uống Rượu là bức tranh tường thời cổ đại dài nhất từng được tìm thấy tại Mexico (dài 56 mét, cao 2,35 mét, niên đại khoảng năm 200 SCN). Bức bích họa vẽ bằng màu khoáng chất đỏ, vàng đất, đen và trắng mô tả sống động 110 nhân vật nam nữ trong tư thế ngồi đối diện nhau đang nâng những chiếc bát bầu và vò gốm lớn để uống rượu pulque thiêng (lên men từ nhựa cây thùa maguey) trong một nghi lễ hiến tế và thông công với tổ tiên.
Ngay tại khu vực khai quật lộ thiên ở sườn phía đông nam của Đại kim tự tháp, du khách có thể quan sát một vết đứt gãy địa chất tự nhiên cắt đôi các bậc thang đá của kim tự tháp cổ làm hai nửa lệch nhau hàng mét: đây là bằng chứng khảo cổ học trực quan về một trận đại động đất cổ đại đã từng làm rung chuyển thung lũng Puebla vào khoảng cuối thời kỳ Cổ điển.
| Hạng mục kiến trúc | Thông số kỹ thuật và lịch sử | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl (Cấu trúc 4) | Đáy vuông 450 m x 450 m (rộng >20 ha), cao 66 m, thể tích 4,45 triệu m³ (lớn nhất thế giới) | Viện Nhân chủng học và Lịch sử Quốc gia Mexico (INAH) và Guinness World Records |
| Kim tự tháp Chín Bậc (Cấu trúc 2 bên trong) | Đáy 190 m x 190 m, cao 34 m; 9 tầng bậc cầu thang liên tục trên cả bốn mặt tháp (thế kỷ 2 tới 4 SCN) | Ignacio Marquina, Arquitectura Prehispánica (INAH, 1951) |
| Bích họa Người Uống Rượu (Mural de los Bebedores) | Dài 56 m, cao 2,35 m (khoảng năm 200 SCN); vẽ 110 nhân vật cử hành đại lễ rượu pulque thiêng | Báo cáo khai quật của Ponciano Salazar Ortegón (INAH, 1969 tới 1971) |
| Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh tháp | Khởi dựng năm 1594; tái thiết năm 1864 tới 1874 với đôi tháp chuông và mái vòm gạch sứ Talavera | Tổng giáo phận Puebla và Hồ sơ Di tích Lịch sử San Pedro Cholula |
| Hệ thống Đường hầm Khảo cổ trong lòng tháp | Tổng chiều dài hơn 8 km đào xuyên qua gạch bùn adobe từ năm 1931 (mở khoảng 800 m đón khách) | Ban Quản lý Khu khảo cổ Cholula (INAH Puebla) |
IVThế Đất Và Hướng
Trong cả vũ trụ quan tiền Tây Ban Nha lẫn quy hoạch thánh đường Công giáo thế kỷ 16, Đại kim tự tháp Cholula và Đền thờ Đức Mẹ Remedios đều được kiến tạo như một Ngọn Núi Vũ Trụ (Altepetl / Cosmic Mountain) đối thoại trực tiếp với các đỉnh núi lửa khổng lồ bao quanh thung lũng Puebla và điểm Mặt Trời lặn ngày Hạ chí. Phần dưới đây phân tích địa thế sơn thủy và phương vị của công trình theo phép xem hình thế cổ truyền của thư viện.
Xét trên bản đồ địa hình thung lũng Puebla-Tlaxcala tại tọa độ 19,0575 độ vĩ bắc, 98,3019 độ kinh tây (ở độ cao nền khoảng 2.150 mét trên mực nước biển, đỉnh nhà thờ đạt hơn 2.216 mét), địa cuộc của Cholula là một bồn địa cao nguyên màu mỡ được bao bọc ở bốn phương bởi bốn ngọn đại sơn núi lửa hùng vĩ bậc nhất Bắc Mỹ: ở phía Tây và Tây Nam là đôi núi lửa huyền thoại Popocatépetl (cao 5.426 mét) và Iztaccíhuatl (Nàng Công Chúa Ngủ Trong Rừng, cao 5.230 mét) thuộc dãy Sierra Nevada; ở phía Đông Bắc là ngọn núi La Malinche (Matlalcueye, cao 4.461 mét); và ở phía Đông xa xa là đỉnh núi cao nhất Mexico Pico de Orizaba (Citlaltépetl, cao 5.636 mét). Đọc theo phép hình thế cổ truyền, bốn ngọn đại sơn bốn phía tạo thành thế Tứ Tượng Trấn Sơn vây quanh lòng chảo Puebla, còn khối Đại kim tự tháp Tlachihualtepetl cao 66 mét đứng ở trung tâm đồng bằng chính là tòa Ấn Tinh / Châu Sơn hội tụ toàn bộ linh khí và mạch nước ngầm chảy từ băng tuyết của hai đỉnh Popocatépetl và Iztaccíhuatl đổ xuống dòng sông Atoyac ở phía đông.
Ngay dưới chân phía đông của Đại kim tự tháp xưa kia từng có một mạch nước suối tự nhiên (manantial) tuôn chảy không ngừng: chính mạch nước ngầm này là Huyệt nhãn tụ thủy khiến người cổ đại chọn đúng vị trí đó để đắp nên ngọn núi nhân tạo thờ Thần Mưa Chiconahui Quiahuitl. Về tọa hướng kiến trúc và thiên văn, các mặt của Đại kim tự tháp Cholula không đặt theo hướng Bắc Nam thuần túy mà được xoay lệch khoảng 24 đến 26 độ về phía Bắc so với hướng Tây thực (tức trục chính của kim tự tháp chạy từ Tây Bắc sang Đông Nam, mặt tiền cầu thang chính nhìn về hướng Tây Bắc ở góc phương vị khoảng 296 độ). Góc xoay 26 độ này mang ý nghĩa thiên văn tuyệt đối: mặt tiền phía Tây Bắc của Đại kim tự tháp nhìn thẳng vào đúng điểm trên đường chân trời phía trên dãy núi Sierra Nevada nơi Mặt Trời lặn vào ngày Hạ chí (21 tháng 6 dương lịch), trong khi chiều ngược lại hướng Đông Nam nhìn thẳng vào điểm Mặt Trời mọc vào ngày Đông chí (21 tháng 12). Khi người Tây Ban Nha xây dựng Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh kim tự tháp vào năm 1594, họ đã giữ nguyên trục định hướng cổ đại này: mặt tiền hai tháp chuông của nhà thờ mở về hướng Tây Bắc, còn Cung thánh đặt tượng Đức Mẹ tọa ở hướng Đông Nam để đón ánh bình minh chiếu rọi qua cửa sổ mái vòm Talavera vào mỗi buổi sáng.
VĐại Lễ Đức Mẹ Remedios Ngày 8 Tháng Chín, Phiên Chợ Đổi Hàng Nghìn Năm Tuổi (El Trueque) Và Đêm Rước Đuốc Altepeilhuitl
Hiếm có nơi nào tại Mexico bảo tồn được sự hòa quyện liên tục giữa phụng vụ Công giáo và truyền thống nghi lễ bản địa nghìn năm tuổi như các kỳ đại lễ quanh Đền thờ Đức Mẹ Remedios tại Cholula. Bảng dưới đây tổng hợp các kỳ lễ tiết quan trọng nhất diễn ra trên đỉnh kim tự tháp và tại quảng trường dưới chân đồi suốt năm.
| Thời gian trong năm | Hệ lịch đối chiếu | Tên đại lễ và nghi thức | Diễn biến tại Đền thờ Đức Mẹ Remedios và Đại kim tự tháp Cholula |
|---|---|---|---|
| Ngày 1 tới ngày 8 tháng Chín hằng năm (cao điểm đêm 7 và ngày 8 tháng 9) | Lịch Phụng vụ Công giáo (Lễ Sinh Nhật Đức Mẹ) và Lịch nông nghiệp cổ | Đại lễ Bổn mạng Đức Mẹ Remedios (Fiesta Grande de Nuestra Señora de los Remedios) và Đốt hình nhân Panzones | Hàng trăm nghìn khách hành hương từ khắp các làng mạc Puebla và Tlaxcala mang hoa, nến và lễ vật leo lên đỉnh kim tự tháp dự Thánh lễ suốt ngày đêm; vào chiều ngày 8 tháng 9 trên sân thượng nhà thờ diễn ra nghi thức truyền thống Đốt các hình nhân bụng phệ bằng bìa và pháo bông (Quema de Panzones) của các hội trưởng lễ (mayordomos) tượng trưng cho sự no ấm của mùa thu hoạch ngô. |
| Ngày 8 tháng Chín hằng năm | Truyền thống thương mại tiền Tây Ban Nha | Phiên Chợ Đổi Hàng Nghìn Năm Tuổi (El Trueque Milenario de Cholula) | Ngay tại Quảng trường Concordia dưới chân Đại kim tự tháp vào đúng ngày lễ Đức Mẹ Remedios, hàng nghìn người nông dân và nghệ nhân bản địa từ các vùng núi Puebla mang nông sản, trái cây, nồi đất, giỏ mây và thảo dược đến trao đổi trực tiếp hàng lấy hàng (tuyệt đối không dùng tiền mặt), duy trì nguyên vẹn truyền thống chợ đổi hàng tại thánh địa Cholula từ thời cổ đại. |
| Thứ Bảy và Chúa nhật trước ngày 1 tháng Chín | Dương lịch và truyền thống các khu phố (barrios) | Đêm Rước Đuốc Lên Núi (Procesión de los Faroles) và Lễ hội Người Nghèo | Từ tối Thứ Bảy, mười khu phố truyền thống (barrios) của San Pedro Cholula cùng hàng vạn tín hữu cầm lồng đèn giấy rực rỡ và đuốc sáng vừa hát thánh ca vừa rước các tượng thánh bổn mạng khu phố đi vòng quanh chân kim tự tháp rồi tiến lên Đền thờ Đức Mẹ Remedios để hát khúc chúc mừng Las Mañanitas lúc nửa đêm. |
| Tháng Năm tới tháng Sáu hằng năm (quanh Lễ Chúa Ba Ngôi) | Lịch Phụng vụ Công giáo | Lễ Rước Đức Mẹ Hạ Sơn và Hồi Sơn (Bajada y Subida de la Virgen de los Remedios) | Pho tượng Đức Mẹ Remedios được rước trang trọng từ Đền thánh trên đỉnh kim tự tháp xuống Nhà thờ giáo xứ San Pedro và đi thăm các khu phố dưới đồng bằng để cầu mưa đầu mùa cho ruộng đồng, trước khi được rước trở lại đỉnh đồi trên những tấm thảm mùn cưa nhuộm màu (alfombras) dài hàng cây số. |
| Ngày 20 hoặc 21 tháng Ba hằng năm | Lịch Mặt Trời (Xuân phân) | Lễ hội Xuân Phân và Trình diễn Nghi lễ Quetzalcoatl tại Sân Các Bàn Thờ | Tại Sân Các Bàn Thờ dưới chân phía nam Đại kim tự tháp diễn ra các hoạt động đón ánh nắng ngày Xuân phân và chương trình biểu diễn nghệ thuật vũ đạo bản địa tái hiện huyền sử Quetzalcoatl của thánh đô Cholula. |
Từ đỉnh đồi Đức Mẹ Remedios nhìn sang Nhà thờ chính tòa Puebla và ngọn núi lửa Popocatépetl. Chuyến hành hương đến Đền thờ Đức Mẹ Remedios tại Cholula thường được kết nối liền mạch với việc viếng thăm Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội ở trung tâm thành phố Puebla chỉ cách đó mười cây số về phía đông, cùng hai nhà thờ kiệt tác Baroque bản địa của người dân San Andrés Cholula là Santa María Tonantzintla và San Francisco Acatepec nằm cách chân kim tự tháp vài cây số về phía nam.
Đứng trên sân thượng Đền thờ Đức Mẹ Remedios khi tiếng chuông chiều ngân vang hòa cùng làn khói hương trầm copal bay lên trước đỉnh núi lửa Popocatépetl hùng vĩ, người lữ khách cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp bao dung của tâm thức Mexico: nơi bệ đá hai nghìn năm của tổ tiên bản địa nâng đỡ ngôi đền của Mẹ Từ Bi giữa bầu trời cao nguyên.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đỉnh đồi Đại Kim tự tháp Tlachihualtepetl, Calle 14 Poniente s/n, San Andrés Cholula và San Pedro Cholula, bang Puebla, Mexico
- Đường tới
- Đại kim tự tháp Cholula và Đền thờ Đức Mẹ Remedios nằm ngay tại ranh giới giữa hai thị trấn San Pedro Cholula và San Andrés Cholula, chỉ cách trung tâm lịch sử thành phố Puebla khoảng 10 km đến 12 km về phía tây. Từ trung tâm thành phố Puebla (ví dụ từ khu vực Paseo Bravo ở đường 11 Sur và đại lộ Juárez, hoặc từ Bến xe buýt trung tâm CAPU), du khách có thể đi xe buýt tuyến Puebla - Cholula (hãng Directos a Cholula hoặc Estrella Roja) khởi hành mỗi 10 đến 15 phút và dừng ngay gần quảng trường trung tâm Cholula cùng chân kim tự tháp sau khoảng 30 phút; hoặc đi taxi / Uber từ quảng trường Zócalo của Puebla tới thẳng chân đường dốc lên Đền thờ Đức Mẹ trong khoảng 20 đến 25 phút.
- Toạ độ
- 19.0575, -98.3019
Khu di tích tại Cholula gồm hai phần có quy chế tham quan riêng biệt: Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh đồi là cơ sở thờ tự Công giáo đang hoạt động nên mở cửa hoàn toàn miễn phí mỗi ngày cho tín hữu và du khách lên cầu nguyện, ngắm cảnh (con đường dốc lát đá lên đỉnh đồi dài khoảng 400 mét và khá dốc, quý vị cần đi giày êm chân, đội mũ chống nắng và ăn mặc lịch sự kín đáo khi bước vào trong lòng nhà thờ). Trong khi đó, Khu khảo cổ Đại kim tự tháp Cholula, Bảo tàng Khu di tích và Sân Các Bàn Thờ ở dưới chân đồi thuộc quyền quản lý có bán vé của Viện INAH (lưu ý sau đại dịch, một số đoạn đường hầm hẹp bên trong lòng tháp có thể đóng mở luân phiên để kiểm soát thông gió, nhưng khu vực Bảo tàng trưng bày mô hình cắt lớp 4 tầng kim tự tháp và khu khai quật lộ thiên Sân Các Bàn Thờ ở sườn nam luôn mở cửa đón khách). Để chụp được bức ảnh kinh điển có Đền thờ Đức Mẹ nằm ngay trước ngọn núi lửa Popocatépetl, thời điểm đẹp nhất là buổi sáng sớm từ 7 giờ đến 9 giờ 30 từ phía đông bắc trước khi mây mù che khuất đỉnh núi lửa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh Đại kim tự tháp Cholula, Puebla
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Đại kim tự tháp Cholula nhìn giống một ngọn đồi tự nhiên và lại là kim tự tháp lớn nhất thế giới?
Đại kim tự tháp Cholula (tên bản địa Nahuatl là Tlachihualtepetl, nghĩa là Ngọn núi do tay người đắp nên) được xây dựng bồi đắp qua 4 giai đoạn lớn từ thế kỷ 3 trước Công nguyên đến thế kỷ 9 sau Công nguyên bằng hàng chục triệu viên gạch bùn phơi khô (adobe). Với mặt đáy hình vuông rộng tới 450 mét nhân 450 mét và chiều cao 66 mét, công trình có tổng thể tích đạt 4,45 triệu mét khối, được Sách Kỷ lục Guinness công nhận là kim tự tháp có thể tích lớn nhất thế giới (lớn gần gấp đôi thể tích 2,58 triệu mét khối của Đại kim tự tháp Khufu ở Ai Cập). Do ngừng ốp đá từ thế kỷ 9 nên lớp gạch bùn bên ngoài đã phủ đầy đất và cây cối như một ngọn đồi tự nhiên.
Đền thờ Đức Mẹ Remedios trên đỉnh Đại kim tự tháp được xây dựng từ năm nào và vì sao không bị dỡ bỏ khi khai quật?
Đền thờ Đức Mẹ Cứu Giúp (Santuario de Nuestra Señora de los Remedios) được các tu sĩ Dòng Phanxicô và người dân Cholula khởi dựng trên đỉnh Đại kim tự tháp vào năm 1594 (nơi trước đó năm 1535 đã dựng một cây Thánh Giá lớn) và được tái thiết với đôi tháp chuông cùng mái vòm gạch sứ Talavera sau trận động đất năm 1864. Khi bắt đầu khảo cổ năm 1931, kiến trúc sư Ignacio Marquina quyết định giữ nguyên vẹn hoàn toàn ngôi đền thánh lịch sử đang hoạt động này và dùng phương pháp đào 8 km đường hầm ngầm bên dưới để nghiên cứu các lớp kim tự tháp cổ bên trong.
Bích họa Người Uống Rượu (Mural de los Bebedores) nằm ở đâu và có ý nghĩa gì?
Bích họa Người Uống Rượu được nhà khảo cổ Ponciano Salazar Ortegón phát hiện năm 1969 bên dưới nền khu vực phía tây Sân Các Bàn Thờ của Đại kim tự tháp Cholula. Có niên đại khoảng năm 200 sau Công nguyên và dài tới 56 mét (bức tranh tường thời tiền Tây Ban Nha dài nhất tại Mexico), bức bích họa mô tả 110 nhân vật đang nâng bát uống rượu pulque thiêng (lên men từ nhựa cây thùa maguey) trong một đại lễ tôn giáo cầu mùa màng và thông công với tổ tiên.
Ngọn núi lửa phủ tuyết nằm ngay phía sau Đền thờ Đức Mẹ Remedios trong các bức ảnh nổi tiếng tên là gì?
Ngọn núi lửa hùng vĩ thường xuất hiện ngay phía sau đôi tháp chuông vàng của Đền thờ Đức Mẹ Remedios (khi nhìn từ hướng đông bắc sang hướng tây nam) là núi lửa Popocatépetl (cao 5.426 mét, trong tiếng Nahuatl nghĩa là Ngọn Núi Bốc Khói), nằm cạnh ngọn núi lửa tắt Iztaccíhuatl (cao 5.230 mét, nghĩa là Người Phụ Nữ Trắng). Đây là hai ngọn núi cao thứ hai và thứ ba của toàn đất nước Mexico.
Phiên chợ Đổi hàng (El Trueque) dưới chân Đại kim tự tháp Cholula diễn ra vào ngày nào?
Vào đúng ngày 8 tháng 9 hằng năm, nhân dịp Đại lễ Bổn mạng Đức Mẹ Remedios, tại Quảng trường Concordia dưới chân Đại kim tự tháp Cholula diễn ra Phiên chợ Đổi hàng nghìn năm tuổi (El Trueque Milenario): hàng nghìn nông dân và thợ thủ công bản địa từ khắp các vùng núi Puebla mang nông sản, trái cây, gốm sứ, giỏ mây và phô mai đến trao đổi trực tiếp hàng lấy hàng mà không dùng tiền tệ, giữ gìn nguyên vẹn truyền thống thương mại cổ xưa của thánh đô Cholula.