Ở cực nam của tỉnh bang Alberta, nơi những thảo nguyên cỏ ngắn vàng rực trải dài tưởng chừng vô tận tới tận đường biên giới vĩ tuyến 49 giáp tiểu bang Montana (Hoa Kỳ), mặt đất phẳng lặng bỗng nhiên sụt xuống một hẻm núi sâu thẳm. Dưới đáy hẻm núi ấy, dòng sông Milk River (Kinoséísihtai) uốn lượn xanh đục giữa hai bức trường thành vách đá sa thạch màu vàng mật ong, nơi gió lốc và nước băng tan từ hàng vạn năm trước đã đẽo gọt nên hàng trăm cột đá hình nấm kỳ vĩ gọi là Hoodoo cùng những khe núi hẹp tĩnh mịch. Khi tiến lại gần những bức vách sa thạch phẳng phiu dưới bóng râm của các gờ đá, du khách sẽ nhận ra hàng nghìn đường nét chạm khắc chìm và những vệt sơn khoáng đất đỏ son miêu tả các chiến binh cầm khiên tròn, chim sấm sét, đàn bò rừng, ngựa chiến và những lều da hình chóp. Quý vị đang bước vào Khu di sản chạm khắc đá thiêng Áísínai'pi (tên tiếng Anh là Writing-on-Stone).
Trong ngôn ngữ của Liên minh Bộ tộc Blackfoot (tự xưng là Niitsítapi, nghĩa là Những Con Người Đích Thực), danh xưng Áísínai'pi có nghĩa là Nơi được vẽ hình hay Nơi được viết chữ. Suốt hơn bốn thiên niên kỷ (từ khoảng năm 2500 trước Công nguyên tới nay), thung lũng sông Milk River và tầm nhìn hướng thẳng về ba ngọn núi thiêng Sweetgrass Hills (Kátoyissiksi) ở phía nam đã là một đại thánh đường thiên nhiên ngoài trời thuộc truyền thống Tín ngưỡng Bản địa và Thờ cúng Tổ tiên vùng Bắc Mỹ. Được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào ngày 6 tháng 7 năm 2019 (mã số 1597), Áísínai'pi quy tụ bộ sưu tập nghệ thuật chạm khắc và hội họa trên đá lớn nhất vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, đồng thời vẫn là nơi các bô lão và người dân Blackfoot ngày nay trở về dâng lễ vật, cầu nguyện và lắng nghe tiếng nói của tổ tiên trong tiếng gió thổi qua các hẻm đá.
IVũ Trụ Quan Niitsítapi (Blackfoot), Các Linh Hồn Cư Ngụ Trong Đá Và Nghi Lễ Cầu Nguyện Tìm Thị Kiến
Để thấu hiểu giá trị tâm linh của Áísínai'pi (Writing-on-Stone), trước hết cần bước vào vũ trụ quan thiêng liêng của Liên minh Bộ tộc Blackfoot (Blackfoot Confederacy hay Niitsítapi). Liên minh cổ xưa này gồm bốn quốc gia bản địa có chung ngôn ngữ Algonquian, huyết thống và nghi lễ tôn giáo, từng làm chủ một lãnh thổ truyền thống mênh mông (gọi là Niitsítapiispahtsi) trải rộng từ sông Bắc Saskatchewan ở tỉnh bang Alberta tới sông Yellowstone ở tiểu bang Montana và từ dãy núi Rocky tới tỉnh bang Saskatchewan: bộ tộc Siksika (Blackfoot chính danh), bộ tộc Kainai (Blood Tribe), bộ tộc Piikani (Bắc Peigan tại Alberta) và bộ tộc Aamskapi Piikani (Nam Peigan hay Blackfeet tại Montana).
Trong tín ngưỡng truyền thống của người Niitsítapi, vũ trụ không có sự ngăn cách giữa thế giới vật chất và thế giới tâm linh. Toàn bộ vạn vật đều được sinh thành và thấm đẫm sinh lực của Đấng Tạo Hóa (Ihtsipáítapiiyo'pa, nghĩa đen là Nguồn Cội Của Sự Sống, thường được biểu hiện qua Naato'si tức quyền năng Mặt Trời Thiêng Liêng). Quyền năng ấy hiện diện sống động trong ba cõi giới: các Đấng Trên Cao (Sspomitapi gồm Mặt Trời, Mặt Trăng, Sao Mai và Chim Sấm Sét Ksistsikóómi), các Đấng Mặt Đất (Ksahkomitapi gồm Đất Mẹ, các ngọn núi, những tảng đá thiêng, thảo mộc như cỏ ngọt sweetgrass, đàn bò rừng iini và các loài thú) cùng các Đấng Dưới Nước (Soyiitapi cư ngụ trong các dòng sông và hồ sâu). Tại Áísínai'pi, cả ba cõi giới này giao hòa tại một điểm duy nhất: bầu trời thảo nguyên bao la ở trên đầu, dòng sông Milk River chảy ở dưới chân và những cột đá sa thạch Hoodoo sừng sững nối liền đất với trời.
Theo giáo huấn truyền khẩu từ bao đời của các vị Bô lão (Elders) người Blackfoot, thung lũng Áísínai'pi là một không gian đặc biệt nơi bức màn ngăn cách giữa con người và thế giới linh hồn của tổ tiên cùng các vị thần trở nên mỏng nhất. Người Blackfoot tin rằng các linh hồn tổ tiên và những thực thể quyền năng cư ngụ ngay bên trong các cột đá Hoodoo hình người, các hang hốc và các bức vách đá sa thạch dọc sông Milk River. Thậm chí, trong quan niệm cổ truyền của người bản địa, nhiều hình vẽ trên vách đá tại Áísínai'pi không đơn thuần là tác phẩm do bàn tay con người tự ý sáng tác, mà là những thông điệp sống động do chính các linh hồn khắc lên đá (có những nét hình được tin là thay đổi theo thời gian như lời tiên tri cho những ai biết kính cẩn đọc hiểu), hoặc do các pháp sư và chiến binh khắc lại để ghi dấu giao ước sau khi nhận được linh ảnh từ thần linh.
Chính vì vậy, nghi thức tâm linh cốt lõi nhất gắn liền với Áísínai'pi suốt hàng nghìn năm là Nghi lễ Cầu nguyện tìm Thị kiến (Vision Quest, trong tiếng Blackfoot gọi là Ikaniskatsi hay đi ngủ trên nơi cao để cầu mộng thiêng). Khi một thanh niên hoặc một người trưởng thành chuẩn bị bước vào một thử thách sinh tử, họ sẽ thực hiện nghi lễ thanh tẩy trong lều xông hơi đá nóng (sweat lodge), rồi một mình leo lên những mỏm đá cao hoặc các hốc đá vắng vẻ tại Áísínai'pi, nhìn về phía ba ngọn núi thiêng Sweetgrass Hills (Kátoyissiksi). Tại đó, họ nhịn ăn, nhịn uống và thức cầu nguyện liên tục suốt bốn ngày bốn đêm cho tới khi một vị linh hồn bảo hộ (thường mang hình dáng chim đại bàng, chim sấm sét, gấu, chó sói hay bò rừng) xuất hiện trong giấc mộng, truyền dạy cho họ một bài ca thiêng, cách vẽ mặt, các vật phẩm trong túi thuốc hộ mệnh (medicine bundle) và hoa văn vẽ trên chiếc khiên da bò. Khi hoàn tất nghi lễ hoặc khi trở về bình an sau một trận chiến đúng như lời linh mộng báo trước, họ quay lại vách đá Áísínai'pi để khắc hình chiếc khiên và câu chuyện của mình lên đá như một lời tạ ơn vĩnh cửu gửi tới các vị thần và tổ tiên.
Trong thần thoại sáng thế và sử thi của người Niitsítapi, thung lũng Áísínai'pi gắn bó máu thịt với hai ngọn núi linh thiêng nằm ngay sát đó là dãy Sweetgrass Hills (Kátoyissiksi, nằm cách Áísínai'pi khoảng hai mươi lăm kilômét về phía nam bên kia biên giới Montana) và ngọn đồi Poverty Rock (Ksisiskan). Truyền thuyết cổ kể rằng thuở hồng hoang, người anh hùng thần thoại Katoyis (sinh ra từ một cục máu đông của bò rừng do một cặp vợ chồng già nhặt được) đã đi khắp mặt đất để tiêu diệt những loài quái vật hung dữ đang đàn áp loài người. Sau khi hoàn thành sứ mệnh cứu độ nhân gian, Katoyis cùng với người sáng tạo văn hóa là Napi (Old Man) đã chọn vùng đồi núi và hẻm đá quanh dòng sông Milk River này làm nơi nghỉ ngơi và để lại dấu ấn thần quyền của mình.
Khi những nhà thám hiểm, người buôn lông thú và lực lượng Cảnh sát Cưỡi ngựa Tây Bắc (North-West Mounted Police) của Canada đặt chân tới vùng này vào nửa sau thế kỷ 19, họ đã ghi nhận trong nhật ký rằng các đoàn người Blackfoot mỗi khi đi ngang qua thung lũng sông Milk River đều giữ sự tôn kính tuyệt đối: họ hạ giọng nói khẽ, không dám chỉ trỏ bừa bãi vào các cột đá Hoodoo, đặt những lễ vật quý giá (như thuốc lá bản địa, hạt chuỗi cườm, mũi tên đá, vải đỏ và cỏ ngọt) vào các khe đá, và chỉ những vị bô lão hoặc người giữ túi thuốc thiêng mới được phép tiến sát một số vách đá linh thiêng nhất để cầu đảo.
Nhiều du khách lần đầu đến tham quan Công viên Tỉnh bang Writing-on-Stone thường lầm tưởng rằng các hình khắc trên đá ở đây là một dạng chữ tượng hình cổ dùng để ghi chép văn bản hành chính giống như chữ tượng hình Ai Cập, hoặc ngược lại, coi đó chỉ là những hình vẽ trang trí ngẫu hứng của người tiền sử. Cả hai cách hiểu ấy đều chưa chạm tới bản chất của di sản: nghệ thuật đá tại Áísínai'pi là hệ thống ký ức tâm linh và biên niên sử bằng hình ảnh (kết hợp giữa truyền thống nghi lễ linh mộng và truyền thống tự sự lịch sử), nơi mỗi đường nét khắc vào đá là một hành vi cầu nguyện, một bản giao ước thiêng liêng với các linh hồn bảo hộ hoặc một bản ghi công trạng danh dự của các chiến binh và bộ tộc. Do vách đá sa thạch rất mềm và dễ vỡ, du khách tuyệt đối không được chạm tay, không khắc tên đè lên đá và không tự ý nhặt hay xê dịch các lễ vật (như dải vải màu, túi thuốc lá) mà người bản địa để lại tại các khe núi.
IIBiên Niên Sử 85 Triệu Năm Địa Chất Và 4.500 Năm Dấu Chân Tổ Tiên Trên Đại Bình Nguyên
Lịch sử của Khu di sản chạm khắc đá thiêng Áísínai'pi (Writing-on-Stone) là sự giao thoa kỳ diệu giữa hàng chục triệu năm kiến tạo địa chất của vùng Bắc Mỹ với bốn thiên niên kỷ hiện diện liên tục của các nền văn hóa bản địa và hành trình bảo tồn di sản thế giới trong thế kỷ 21.
- 85 triệu tới 12.000 năm trướcHình thành tầng đá sa thạch Milk River và hẻm núi băng hàKhoảng 85 triệu năm trước (kỷ Phấn Trắng muộn), cát trầm tích ven bờ biển nội địa cổ đại tích tụ thành tầng đá sa thạch Milk River; đến cuối kỷ Băng hà khoảng 12.000 năm trước, dòng nước băng tan khổng lồ khoét sâu thung lũng sông Milk River và tạo nên các cột đá Hoodoo.
- Khoảng 2500 tới 1800 TCNNhững dấu chân cư trú và nghi lễ đầu tiên của tổ tiên bản địaCác cuộc khai quật khảo cổ dưới chân vách đá tìm thấy xương bò rừng, mũi lao đá và bếp lửa có niên đại từ 3.500 tới 4.500 năm trước, đánh dấu khởi đầu của truyền thống hành hương và khắc đá tâm linh.
- Thế kỷ 1 tới khoảng năm 1730Thời kỳ cực thịnh của Truyền thống Nghệ thuật Đá Nghi lễ (Ceremonial Tradition)Tổ tiên người Niitsítapi khắc và vẽ hàng trăm hình tượng chiến binh mang khiên tròn lớn che kín thân mình, các vị thần có sừng, chim sấm sét và động vật linh thiêng gắn liền với nghi lễ cầu mộng tìm thị kiến.
- Khoảng 1730 tới cuối thế kỷ 19Sự xuất hiện của ngựa chiến và Truyền thống Nghệ thuật Đá Tự sự (Biographic Tradition)Khi loài ngựa (ponokámita) và vũ khí kim loại du nhập vào Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, các bức khắc đá chuyển sang ghi lại sinh động những trận chiến lịch sử, kỵ binh cưỡi ngựa, súng hỏa mai và trại lều tipi, tiêu biểu là Bức chạm khắc Trận Chiến lớn (khoảng năm 1866).
- 1877 và 1887 tới 1918Hiệp ước số 7 (Treaty 7) và Đồn Cảnh sát Cưỡi ngựa Tây Bắc tại Writing-on-StoneSau Hiệp ước số 7 năm 1877, đường biên giới và quy định giấy thông hành tạm thời hạn chế người Blackfoot lui tới thánh địa; năm 1887, Cảnh sát Cưỡi ngựa Tây Bắc (NWMP) lập đồn biên phòng ngay trong khe núi Police Coulee và đặt tên tiếng Anh cho vùng đất là Writing-on-Stone.
- 22/1/1957 và năm 1977Thành lập Công viên Tỉnh bang Writing-on-Stone và Khu Bảo tồn Khảo cổ Đặc biệtChính quyền tỉnh bang Alberta thành lập Công viên Tỉnh bang Writing-on-Stone năm 1957 và đến năm 1977 thiết lập Khu Bảo tồn Khảo cổ nghiêm ngặt nhằm bảo vệ các vách đá khỏi sự xâm hại.
- 2004 tới 6/7/2019Công nhận Di tích Lịch sử Quốc gia Áísínai'pi và Di sản Thế giới UNESCO (mã số 1597)Với sự đồng quản lý của các bô lão bốn bộ tộc Blackfoot, Áísínai'pi được công nhận là Di tích Lịch sử Quốc gia Canada năm 2004, khánh thành Trung tâm Du khách năm 2007 và chính thức ghi danh Di sản Thế giới UNESCO vào ngày 6 tháng 7 năm 2019.
Một bước ngoặt có ý nghĩa văn hóa đặc biệt trong lịch sử hiện đại của Áísínai'pi là sự phục hồi quyền đồng chủ quản và tiếng nói tâm linh của người Blackfoot từ cuối thế kỷ 20 sang thế kỷ 21. Trong nhiều thập kỷ sau Hiệp ước số 7 (1877), việc phân định các khu bảo tồn (reserves) ở Alberta và Montana cùng chính sách đồng hóa đã từng làm gián đoạn các cuộc hành hương truyền thống của người bản địa tới sông Milk River. Tuy nhiên, từ thập niên 1990 và 2000, Ban Quản lý Công viên Tỉnh bang Alberta đã hợp tác chặt chẽ với Hội đồng Bô lão của cả bốn bộ tộc Siksika, Kainai, Piikani và Aamskapi Piikani để khôi phục tên gốc Áísínai'pi, tuyển dụng các hướng dẫn viên di sản là người Blackfoot và bảo đảm mọi kế hoạch bảo tồn đều tôn trọng nghi thức tâm linh bản địa.
Hồ sơ đề cử lên UNESCO được chuẩn bị ròng rã hơn một thập kỷ với sự tham gia trực tiếp của các vị bô lão thuộc Hội Sừng Thiêng (Horn Society) và Hội Bồ Câu (Pigeon Society) của người Blackfoot. Khi Ủy ban Di sản Thế giới thông qua quyết định ghi danh Writing-on-Stone / Áísínai'pi vào ngày 6 tháng 7 năm 2019 theo Tiêu chí (iii), thế giới không chỉ tôn vinh một quần thể khảo cổ học ngoài trời mà còn chính thức công nhận một cảnh quan văn hóa tâm linh đang sống (living associative cultural landscape) của các dân tộc bản địa Bắc Mỹ.
IIIGiải Phẫu Địa Cảnh Đá Sa Thạch Hoodoo Và Hơn 150 Điểm Chạm Khắc, Tranh Vẽ Trên Đá
Khác với những thánh đường xây bằng gạch đá nhân tạo, cấu trúc không gian của Áísínai'pi (Writing-on-Stone) là một tác phẩm điêu khắc vĩ đại của thiên nhiên kết hợp với bàn tay chạm khắc của hàng trăm thế hệ con người trên diện tích vùng lõi 1.106 hecta (gồm ba khu vực thành phần: khu thung lũng chính Áísínai'pi dọc sông Milk River, khe núi Haffner Coulee và đồi thiêng Poverty Rock).
Chất liệu tạo nên những bức tường thành của thánh địa là đá sa thạch thuộc hệ tầng Milk River (Milk River Formation sandstone). Loại đá trầm tích màu vàng kem này có kết cấu hạt cát mịn khá mềm ở bên trong, nhưng khi tiếp xúc lâu ngày với nắng gió khô hạn của vùng bán hoang mạc phương Nam, bề mặt ngoài của đá kết tụ một lớp vỏ khoáng chất sắt và mangan sẫm màu có độ cứng cao hơn gọi là lớp gỉ đá sa mạc (desert varnish / patina). Trên đỉnh các cột đá lại có một lớp đá sa thạch gắn kết bằng sắt cứng rắn đóng vai trò như chiếc mũ che mưa, bảo vệ phần thân cột mềm hơn ở bên dưới khỏi bị nước mưa cuốn trôi, từ đó tạo nên những cột đá hình nấm Hoodoo cao từ năm tới hai mươi mét mang dáng dấp kỳ ảo như những pho tượng thần khổng lồ đứng canh gác bên bờ sông.
Chính cấu tạo hai lớp màu sắc của đá sa thạch Milk River đã tạo nên điều kiện lý tưởng cho nghệ thuật chạm khắc đá: khi các nghệ nhân và chiến binh bản địa dùng mũi đá nhọn, xương cứng, sừng hươu (và từ thế kỷ 18 là mũi dao sắt) để cạo hoặc đục xuyên qua lớp vỏ khoáng sẫm màu bên ngoài, lớp đá cát màu vàng sáng bên trong sẽ lộ ra, tạo nên sự tương phản sắc nét cho các bức hình chạm khắc đá (petroglyphs). Bên cạnh đó, tại các hốc đá khuất mưa nắng, họ dùng bột khoáng đất đỏ son (red ochre / sắt oxit) và đất vàng trộn với mỡ bò rừng hoặc tủy xương để vẽ nên các bức tranh vẽ trên vách đá (pictographs).
| Khu vực / Cụm di sản tiêu biểu | Đặc điểm kỹ thuật và Niên đại | Ý nghĩa biểu tượng và Giá trị tâm linh học thuật |
|---|---|---|
| Các bức khắc Chiến binh mang khiên tròn (Shield-Bearing Warriors) | Chạm khắc đá (Petroglyphs), thời kỳ Tiền tiếp xúc (trước năm 1730) | Hình tượng đặc trưng nhất của Truyền thống Nghi lễ: các nhân vật có thân mình được che phủ bởi chiếc khiên tròn lớn vẽ hoa văn linh mộng, đầu đội sừng hoặc lông vũ, tay cầm giáo hoặc chùy |
| Hình tượng Chim Sấm Sét (Thunderbird) và Thần có sừng | Chạm khắc sâu và vẽ sơn đất đỏ (Ochre pictographs) | Biểu hiện các thực thể siêu nhiên Sspomitapi trên bầu trời với đôi cánh dang rộng và đường sét chạy từ mắt hoặc tim, nơi người cầu đạo xin quyền năng che chở |
| Bức chạm khắc Trận Chiến Lịch sử (The Battle Scene Panel) | Chạm khắc nét mảnh bằng công cụ kim loại, khoảng năm 1866 | Tác phẩm tự sự lớn và chi tiết nhất vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ, khắc họa hàng chục chiến binh, ngựa chiến, súng trường, đường đạn và khu trại gồm hơn ba mươi lều tipi phòng thủ |
| Đường mòn Cột đá Hoodoo (Hoodoo Trail) và các hẻm núi Coulee | Địa hình sa thạch 85 triệu năm tuổi dọc bờ bắc sông Milk River | Quần thể các cột đá hình nấm, vòm đá tự nhiên và hẻm núi hẹp (như Police Coulee, Rocky Coulee) được người Blackfoot tôn kính là nơi cư ngụ của các linh hồn tổ tiên |
| Khu bảo tồn Khảo cổ (Archaeological Preserve) và Haffner Coulee | Hơn 150 điểm nghệ thuật đá được bảo vệ nghiêm ngặt | Vùng lõi tập trung mật độ petroglyph dày đặc nhất, chỉ mở cửa cho khách đi theo đoàn hướng dẫn viên di sản nhằm bảo vệ bề mặt đá mỏng manh |
| Đồi thiêng Poverty Rock (Ksisiskan) và các Vòng đá Tipi | Nằm về phía tây nam khu thung lũng chính | Điểm cao linh thiêng dùng cho nghi lễ cầu nguyện tìm thị kiến (Vision Quest), nhìn bao quát toàn bộ thung lũng sông Milk River và dãy núi Sweetgrass Hills |
| Đồn Cảnh sát Cưỡi ngựa Tây Bắc (NWMP Outpost 1887) và Trung tâm Du khách (2007) | Phục dựng trại gỗ năm 1887 và tòa nhà bảo tàng trên vách núi năm 2007 | Tái hiện lịch sử tuần tra biên giới thế kỷ 19 và không gian trưng bày hiện đại giới thiệu lịch sử, ngôn ngữ cùng thế giới quan của Liên minh Bộ tộc Blackfoot |
Một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất tại Khu bảo tồn Khảo cổ của Áísínai'pi là Bức chạm khắc Trận Chiến (The Battle Scene). Trên một mặt vách đá sa thạch phẳng rộng nhiều mét vuông, các chiến binh bản địa thế kỷ 19 đã dùng mũi kim loại sắc nhọn khắc hàng trăm chi tiết nhỏ với độ chính xác đáng kinh ngạc: ở trung tâm là một khu trại lớn gồm hàng chục chiếc lều da tipi dựng thành vòng tròn phòng thủ cùng các chiến lũy đào bằng đất đá; xung quanh là những toán chiến binh đi bộ và cưỡi ngựa đang tấn công và phản công, tay cầm súng hỏa mai, cung tên và giáo dài, với những đường chấm nhỏ thể hiện quỹ đạo bay của đạn chì và dấu chân di chuyển của các chiến binh. Theo nhiều nhà sử học và truyền thuyết bộ tộc Piikani, bức khắc này ghi lại trận đánh lịch sử năm 1866 khi một lực lượng lớn các chiến binh liên minh dưới sự chỉ huy của các tù trưởng xuất sắc đã bảo vệ thành công trại gia đình trước một cuộc tập kích bất ngờ.
Không kém phần ấn tượng là bức khắc Chiến binh và những chiếc Xe hơi được thực hiện vào đầu thế kỷ 20 (khoảng năm 1924 bởi một bô lão người Kainai tên là Bird Rattle khi ông đưa gia đình quay lại viếng thăm thung lũng): hình ảnh những chiếc xe ô tô cổ thời thập niên 1920 nằm cạnh các biểu tượng truyền thống là minh chứng sống động cho thấy truyền thống khắc đá tại Áísínai'pi không phải là một di tích chết của thời tiền sử, mà đã kéo dài xuyên suốt từ kỷ nguyên đồ đá sang tận thế kỷ 20.
IVThế Đất Và Hướng Nhìn
Cần khẳng định rõ ràng ngay từ đầu rằng tín ngưỡng truyền thống của Liên minh Bộ tộc Blackfoot (Niitsítapi) hoàn toàn không sử dụng hệ thống thuật ngữ hay lý thuyết Phong Thủy (Kham Dư) của Á Đông. Người Niitsítapi cảm nhận và tôn kính mảnh đất Áísínai'pi thông qua vũ trụ quan bản địa Bắc Mỹ: sự kết nối thiêng liêng giữa các Đấng Trên Cao (Mặt Trời, Chim Sấm Sét), các Đấng Mặt Đất (núi thiêng, đá Hoodoo, thảo nguyên) và các Đấng Dưới Nước (dòng sông Milk River), cùng bốn phương trời gắn với vòng tròn y học (Medicine Wheel) và hướng Mặt Trời mọc. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phương pháp Hình thế Lạc Thư và Sơn Thủy của thư viện Vạn Đạo Đường nhằm giúp độc giả Á Đông cảm nhận trọn vẹn bố cục địa lý tự nhiên kỳ vĩ của thánh địa này.
Xét trên đại cuộc địa hình vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ tại tọa độ 49,0806 độ vĩ Bắc và 111,6169 độ kinh Tây, Khu di sản Áísínai'pi sở hữu một thế đất Tàng Phong Tụ Khí trong lòng thảo nguyên vô cùng độc đáo. Toàn bộ vùng đồng bằng phía nam Alberta vốn là một mặt phẳng cao nguyên trống trải, nơi những luồng gió thảo nguyên và bão tuyết mùa đông thổi qua với tốc độ rất mạnh. Thế nhưng tại Áísínai'pi, dòng sông Milk River (dòng sông duy nhất của tỉnh bang Alberta chảy về phía nam đổ vào hệ thống sông Missouri và vịnh Mexico thay vì chảy về vịnh Hudson) đã khoét sâu xuống lòng đất hơn năm mươi tới sáu mươi mét, tạo thành một thung lũng hẻm núi chữ U ẩn mình hoàn toàn dưới mặt phẳng thảo nguyên. Hai bờ vách đá sa thạch dựng đứng cùng hàng loạt khe núi nhánh (như Police Coulee, Haffner Coulee, Rocky Coulee) đóng vai trò như những bức bình phong đá che chắn hoàn toàn gió bắc lạnh giá, tạo nên một tiểu khí hậu ấm áp, kín gió, nhiều nguồn nước ngọt và cây cối xanh tươi cho con người cùng muông thú trú ngụ suốt bốn mùa.
Xét về trục hướng nhìn và triều sơn phương Nam, các vách đá chạm khắc chính của Áísínai'pi nằm bên bờ bắc của khúc sông Milk River uốn cong kiểu Thủy tụ vòng ôm (Ngọc đái thủy), lưng tựa vững chãi vào thềm cao nguyên thảo nguyên phía Bắc (Hậu Chẩm) và mở mặt nhìn thẳng về hướng Nam để đón trọn ánh nắng mặt trời. Đặc biệt, ngay trên đường chân trời chính Nam (cách thung lũng khoảng hai mươi lăm kilômét), giữa mặt thảo nguyên phẳng lì bỗng trồi lên ba ngọn núi lửa cổ cao gần hai nghìn một trăm mét của dãy Đồi Ngọt (Sweetgrass Hills / Kátoyissiksi) gồm West Butte, Middle Butte và East Butte. Trong nhãn quan hình thế sơn thủy, ba ngọn núi thiêng Kátoyissiksi đứng sừng sững ở phương Nam chính là bộ Tam Thai Triều Án (núi án và núi triều ba đỉnh tuyệt đẹp) ứng chiếu trực tiếp với hẻm núi đá Hoodoo và dòng sông Milk River ở tiền đường. Sự tương ứng giữa Sông uốn trước mặt và Ba ngọn núi thiêng chầu về từ phương Nam giải thích vì sao cả trong tín ngưỡng tìm thị kiến của người Blackfoot lẫn trong nguyên lý địa mạch cổ điển, Áísínai'pi đều được nhận diện là một đại huyệt trường linh thiêng bậc nhất của vùng Bắc Mỹ.
VCác Nghi Thức Tâm Linh Theo Mùa Của Người Niitsítapi Và Hoạt Động Khám Phá Di Sản Tại Áísínai'pi
Đời sống nghi lễ của Liên minh Bộ tộc Blackfoot (Niitsítapi) tại Áísínai'pi (Writing-on-Stone) vận hành theo chu kỳ tự nhiên của bốn mùa và sự chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng cùng các chòm sao trên bầu trời thảo nguyên (đối chiếu với lịch Gregory hiện đại từ mùa xuân tới mùa thu hằng năm).
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch đối chiếu | Nghi thức tâm linh và Sự kiện văn hóa | Ý nghĩa truyền thống và Hoạt động tại Áísínai'pi |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa xuân (khi tiếng sấm đầu tiên vang lên trên thảo nguyên, khoảng tháng 4 tới tháng 5) | Lịch tự nhiên theo mùa của người Niitsítapi / Lịch Gregory | Lễ Mở Túi Thuốc Thiêng Mùa Xuân (Thunder Medicine Pipe Bundle Opening) | Khi Chim Sấm Sét (Ksistsikóómi) trở về báo hiệu mùa xuân, các bô lão thực hiện nghi lễ mở túi tẩu thuốc thiêng, đốt cỏ ngọt (sweetgrass) thanh tẩy và hành hương về Áísínai'pi dâng lễ vật cầu bình an cho năm mới. |
| Mùa hạ (từ tháng 6 tới tháng 8 hằng năm) | Chu kỳ Mặt Trời mùa hạ / Lịch Gregory | Mùa Nghi lễ Cầu nguyện tìm Thị kiến (Vision Quest / Ikaniskatsi) và Đại hội Mặt Trời (Okan / Sun Dance) | Thời điểm linh thiêng nhất trong năm khi các thành viên bộ tộc Blackfoot thực hiện nghi lễ xông hơi đá nóng (Sweat Lodge), lên các điểm cao cầu mộng thiêng và tụ họp cử hành lễ Okan cầu nguyện cho muôn loài. |
| Ngày 21 tháng 6 hằng năm (Ngày Hạ chí) | Lịch Gregory | Ngày Quốc gia các Dân tộc Bản địa Canada (National Indigenous Peoples Day) | Trung tâm Du khách Writing-on-Stone tổ chức các buổi kể chuyện truyền thống của các Bô lão Blackfoot, trình diễn múa vòng (hoop dance), tiếng trống và giới thiệu văn hóa Niitsítapi. |
| Từ giữa tháng 5 tới tháng 10 hằng năm | Lịch Gregory | Hành trình đi bộ chuyên đề vào Khu Bảo tồn Khảo cổ (Guided Rock Art Tours) | Ban Quản lý Công viên và các hướng dẫn viên di sản tổ chức các chuyến đi bộ có hướng dẫn viên vào vùng lõi Khu Bảo tồn Khảo cổ để chiêm ngưỡng trực tiếp Bức chạm khắc Trận Chiến và các vách đá cổ. |
| Mùa thu và mùa đông (tháng 10 tới tháng 3) | Chu kỳ mùa đông (Mùa kể chuyện Napi) | Mùa Tĩnh lặng của Thung lũng và Truyền dạy Sử thi Mùa Đông | Theo phong tục cổ của người Blackfoot, mùa đông khi tuyết phủ trắng các cột đá Hoodoo là thời gian thung lũng nghỉ ngơi tĩnh lặng và các bô lão kể lại các huyền thoại về Napi và Katoyis bên bếp lửa. |
Không gian tôn nghiêm giữa thiên nhiên hoang dã dành cho mọi người hành hương. Ngày nay, Khu di sản Thế giới Áísínai'pi đón tiếp du khách từ khắp Canada và quốc tế (trong đó có nhiều gia đình và bạn trẻ người Việt tại Calgary, Edmonton và Lethbridge thực hiện các chuyến điền dã về miền nam Alberta). Khi bước đi giữa những cột đá sa thạch Hoodoo hay lắng nghe các hướng dẫn viên người Blackfoot giải thích về ý nghĩa của từng nhành cỏ ngọt và từng nét chạm trên đá, mỗi người đều cảm nhận được bài học sâu sắc về lòng biết ơn tổ tiên và sự sống hòa hợp, khiêm nhường của con người trước thiên nhiên vũ trụ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Writing-on-Stone Provincial Park, Range Road 130A (Thung lũng sông Milk River), hạt Warner No. 5, gần thị trấn Milk River, tỉnh bang Alberta, T0K 1M0, Canada
- Đường tới
- Khu di sản tọa lạc tại Công viên Tỉnh bang Writing-on-Stone (Range Road 130A, hạt Warner No. 5, tỉnh bang Alberta), cách thị trấn Milk River khoảng 42 kilômét về phía đông. Do không có phương tiện giao thông công cộng tới công viên, cách di chuyển duy nhất là đi bằng xe ô tô cá nhân hoặc xe thuê: từ thành phố Lethbridge (cách 100 kilômét, khoảng 1 giờ 15 phút lái xe) hoặc từ thành phố Calgary (cách 310 kilômét về phía đông nam, khoảng 3 giờ 15 phút lái xe), quý vị đi theo đường cao tốc Highway 4 về phía nam tới thị trấn Milk River, sau đó rẽ trái (về hướng đông) vào đường tỉnh lộ Highway 501 đi thêm 33 kilômét rồi rẽ nam theo biển chỉ dẫn vào Range Road 130A tới thẳng Trung tâm Du khách trên đỉnh vách núi.
- Toạ độ
- 49.0806, -111.6169
Khu di sản Áísínai'pi (Writing-on-Stone Provincial Park) vừa là một Di sản Thế giới UNESCO được bảo vệ nghiêm ngặt bằng luật pháp, vừa là một thánh địa tâm linh đang sống của Liên minh Bộ tộc Blackfoot. Khi đến thăm, quý vị cần lưu ý các nguyên tắc cốt lõi sau:
Thứ nhất, du khách có thể tự do đi bộ trên Đường mòn Hoodoo Trail (dài 2,2 kilômét mỗi chiều) để ngắm các cột đá Hoodoo và một số bức khắc đá có bảng thuyết minh, nhưng để vào thăm Khu Bảo tồn Khảo cổ (Archaeological Preserve) nơi có Bức chạm khắc Trận Chiến lớn nhất, quý vị bắt buộc phải đặt vé trước cho chuyến đi bộ có hướng dẫn viên (Guided Rock Art Tour) tại Trung tâm Du khách hoặc qua trang web shop.albertaparks.ca. Thứ hai, tuyệt đối không chạm tay vào các hình khắc và hình vẽ trên đá (vì dầu tự nhiên trên da tay sẽ làm bong tróc lớp đá sa thạch), không trèo lên các cột đá Hoodoo và không chạm vào các dải vải lễ vật của người bản địa. Thứ ba, mùa hè ở hẻm núi sông Milk River rất nắng nóng và có loài rắn đuôi chuông thảo nguyên (prairie rattlesnake), vì vậy hãy mang giày cổ cao kín mũi, đội mũ rộng vành, mang đủ nước uống và luôn đi đúng trên đường mòn quy định.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Khu di sản chạm khắc đá thiêng Áísínai'pi (Writing-on-Stone), Alberta
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Áísínai'pi có nghĩa là gì và thuộc về dân tộc bản địa nào?
Trong ngôn ngữ của Liên minh Bộ tộc Blackfoot (tự xưng là Niitsítapi, gồm bốn bộ tộc Siksika, Kainai, Piikani tại Alberta và Aamskapi Piikani tại Montana), từ Áísínai'pi có nghĩa là Nơi được vẽ hình hoặc Nơi được khắc chữ. Đây là thánh địa tâm linh trung tâm của người Blackfoot suốt hàng nghìn năm.
Các hình chạm khắc và tranh vẽ trên đá tại Writing-on-Stone có niên đại bao nhiêu năm?
Các di chỉ khảo cổ tại chân vách đá cho thấy con người đã cư trú và hành lễ tại đây từ khoảng 3.500 tới 4.500 năm trước (khoảng năm 2500 tới 1800 trước Công nguyên). Phần lớn các bức chạm khắc (petroglyphs) và tranh vẽ bằng đất đỏ son (pictographs) còn nhìn thấy rõ ngày nay được tạo tác liên tục từ thời kỳ Tiền tiếp xúc (hàng trăm năm trước) cho tới thế kỷ 18, thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
Tại sao Khu di sản Áísínai'pi (Writing-on-Stone) được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2019?
Ngày 6 tháng 7 năm 2019, UNESCO công nhận Writing-on-Stone / Áísínai'pi là Di sản Thế giới (mã số 1597) vì đây là nơi tập trung mật độ nghệ thuật trên đá bản địa lớn nhất vùng Đại Bình nguyên Bắc Mỹ (hơn 150 điểm di tích) và là một cảnh quan văn hóa tâm linh đang sống phản ánh trọn vẹn vũ trụ quan, nghi lễ tìm thị kiến (Vision Quest) và lịch sử của Liên minh Bộ tộc Blackfoot.
Cột đá Hoodoo tại thung lũng sông Milk River được hình thành như thế nào?
Các vách đá và cột đá Hoodoo tại đây được tạo thành từ tầng đá sa thạch Milk River có tuổi đời khoảng 85 triệu năm (kỷ Phấn Trắng muộn). Cuối kỷ Băng hà khoảng 12.000 năm trước, dòng nước băng tan cùng gió và mưa đã bào mòn lớp đá sa thạch mềm bên dưới trong khi lớp đá chứa sắt cứng hơn ở trên đỉnh đóng vai trò như chiếc mũ che chắn, tạo nên những cột đá hình nấm kỳ vĩ.
Du khách có thể tự do vào xem tất cả các bức chạm khắc đá hay phải đi theo đoàn hướng dẫn?
Khu di sản được chia làm hai phần: du khách có thể tự đi bộ miễn phí trên đường mòn Hoodoo Trail dài 2,2 kilômét để chiêm ngưỡng các cột đá Hoodoo và một số bức khắc tiêu biểu; riêng Khu Bảo tồn Khảo cổ Đặc biệt (Archaeological Preserve) nơi tập trung Bức chạm khắc Trận Chiến và hàng chục vách đá cổ nhất thì bắt buộc phải đặt vé đi cùng hướng dẫn viên của công viên để bảo vệ di sản.