Nằm trên trục đường cổ Pylimo (số 39 đường Pylimo, xưa kia gọi là phố Zavalnaya chạy dọc theo rìa bức tường phòng thủ phía tây nam khu phố cổ Vilnius), Giáo đường Do Thái Choral, Vilnius (tiếng Litva gọi là Vilniaus choralinė sinagoga, còn tên gọi phụng vụ thiêng liêng bằng tiếng Hêbrơ là Taharat Ha-Kodesh, nghĩa là Sự Thanh Khiết Của Sự Thánh Thiện) mang trong mình một sức nặng ký ức không thể đong đếm của lịch sử châu Âu. Suốt từ thế kỷ 16 cho đến trước Chiến tranh Thế giới thứ hai, thành phố Vilnius từng được toàn thể thế giới Do Thái tôn xưng bằng danh hiệu đầy ngưỡng mộ là Yerushalayim de Lita (tức Jerusalem của Litva hay Jerusalem của phương Bắc), cái nôi trí tuệ của truyền thống học thuật Litvak do đại học giả Vilna Gaon (Rabbi Elijah ben Solomon Zalman, 1720 tới 1797) định hình. Vào đầu thế kỷ 20, chỉ riêng trong lòng thành phố Vilnius đã có hơn 105 giáo đường và nhà cầu nguyện (kloyzn) hoạt động ngày đêm.
Thế nhưng, sau thảm họa diệt chủng Holocaust từ năm 1941 tới 1944 và chiến dịch san ủi di tích tôn giáo thời hậu chiến, Đại Giáo đường Vilnius thế kỷ 17 cùng hơn một trăm hội đường cổ kính đã hoàn toàn biến mất khỏi mặt đất. Trong toàn bộ di sản kiến trúc phụng vụ đồ sộ của truyền thống Do Thái giáo tại thủ đô Litva, duy nhất chỉ còn Giáo đường Do Thái Choral tại số 39 đường Pylimo là vượt qua được ngọn lửa chiến tranh để tiếp tục mở cửa đón các tín hữu đọc kinh Shabbat hằng tuần. Bên cạnh các đại thánh đường Kitô giáo lừng danh của thành phố như Nhà thờ chính tòa Thánh Stanislaus và Thánh Vladislaus, Vilnius hay Nhà thờ chính tòa Chính Thống giáo Đức Mẹ Lên Trời, Vilnius, sự hiện diện của mặt tiền màu vàng kem điểm trắng mang vòm cửa hình móng ngựa phong cách Moorish và hai tấm bia Mười Điều Răn trên đỉnh mái Giáo đường Choral là nhịp cầu sống động nối kết hiện tại với sáu trăm năm văn hiến Do Thái tại Litva.
IThánh Danh Taharat Ha-Kodesh, Truyền Thống Học Thuật Litvak Của Jerusalem Phương Bắc Và Phong Trào Phụng Vụ Hợp Xướng
Trong truyền thống độc thần tuyệt đối của Do Thái giáo, Giáo đường Do Thái Choral Vilnius không thờ bất kỳ hình tượng hữu hình nào mà là Beit Tefilah (Ngôi nhà Cầu nguyện), Beit Midrash (Ngôi nhà Học hỏi Kinh điển) và Beit Knesset (Ngôi nhà Hội họp cộng đồng), nơi tín hữu hướng trọn tâm trí về Thiên Chúa Duy Nhất (được tôn xưng là HaShem hay Adonai). Tên gọi chính thức bằng tiếng Hêbrơ của hội đường là Taharat Ha-Kodesh (cách phát âm Ashkenazi của cộng đồng Litvak là Tohorat HaKodesh, dịch nghĩa là Sự Thanh Khiết Của Sự Thánh Thiện). Ngay trên dải băng chữ Hêbrơ khắc nổi ở mặt tiền phía trên cổng chính của giáo đường là câu kinh bất hủ trích từ sách Tiên tri Isaia (Isaia 56:7): Vì nhà của Ta sẽ được gọi là nhà cầu nguyện cho muôn dân tộc.
Để hiểu được vị thế tâm linh của Giáo đường Taharat Ha-Kodesh, cần đặt công trình trong bối cảnh của nền văn hóa Litvak (cộng đồng người Do Thái vùng Đại Công quốc Litva lịch sử) và danh hiệu Jerusalem của Litva (Yerushalayim de Lita). Khác với phong trào thần bí Hasidism phát triển mạnh ở vùng Podolia và Ba Lan, truyền thống Litvak tại Vilnius dưới ảnh hưởng sâu rộng của bậc hiền triết Vilna Gaon (Đức Gaon thành Vilna, Rabbi Eliyahu của Vilna) đặt trọng tâm tối thượng vào việc nghiên cứu lý tính, phân tích sâu sắc bộ kinh Talmud và tuân giữ nghiêm ngặt luật Halakha. Chính truyền thống hiếu học ấy đã biến Vilnius thành trung tâm in sách tiếng Hêbrơ và tiếng Yiddish lớn bậc nhất thế giới (với nhà in gia tộc Romm trứ danh) cùng những học viện giáo sĩ (yeshivot) và Thư viện Strashun lừng lẫy.
Vào cuối thế kỷ 19, một bộ phận tầng lớp thương nhân, trí thức, bác sĩ và luật sư Do Thái tại Vilnius chịu ảnh hưởng của phong trào Khai sáng Do Thái (Haskalah) đã mong muốn thành lập một ngôi hội đường vừa trung thành với luật Torah chính thống, vừa tiếp thu mỹ học âm nhạc phụng vụ hiện đại của châu Âu. Họ đã khởi xướng xây dựng một Giáo đường Hợp xướng (Choral Synagogue) theo mô hình cải cách nghi thức phụng vụ do danh ca trưởng Salomon Sulzer khởi xướng tại Hội đường Stadttempel, Viên và được phát triển rực rỡ tại Odessa, Riga, Warszawa cùng Sankt-Peterburg.
Trong một hội đường truyền thống thông thường, mỗi tín hữu thường tự đọc kinh với nhịp độ riêng và bàn đọc kinh (Bimah) đặt ở chính giữa phòng cầu nguyện. Ngược lại, trong không gian của Giáo đường Choral Taharat Ha-Kodesh, trật tự phụng vụ được tổ chức trang nghiêm với sự dẫn dắt của một vị Trưởng ca chuyên nghiệp (Hazzan hay Cantor) đứng hòa giọng cùng một dàn hợp xướng nam bốn bè (gồm cả giọng nam cao và giọng thiếu niên soprano) hát các bản thánh vịnh và kinh cầu đa âm từ một gác đàn hợp xướng được thiết kế đặc biệt ngay phía trên Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) ở bức tường phía đông. Bàn đọc kinh Bimah cũng được dịch chuyển từ giữa sảnh về đặt ngay phía trước bậc thềm Hòm Bia Thánh để tạo thành một trục phụng vụ thống nhất, đồng thời toàn bộ vòm trần của hội đường được tính toán độ vang âm học chuẩn xác như một khán phòng hòa nhạc thánh ca.
Quá trình ra đời của Giáo đường Taharat Ha-Kodesh gắn liền với cộng đồng tín hữu đã gắn bó từ lâu đời tại Vilnius. Ngay từ giữa thế kỷ 19, nhóm tín hữu yêu thích thánh nhạc hợp xướng tại Vilnius đã thuê các căn phòng nhỏ trong thành phố để cầu nguyện chung dưới tên gọi Taharat Ha-Kodesh. Đến năm 1899, hội đoàn đã mua được một khu đất rộng trên phố Zavalnaya (nay là đường Pylimo số 39), nơi trước đó từng là cửa hàng của thương gia Eliyahu. Bản phác thảo đầu tiên được kiến trúc sư Alexei Polozov lập năm 1899, nhưng sau đó ban quản trị đã quyết định giao toàn quyền thiết kế lại hoàn chỉnh vào năm 1902 cho kiến trúc sư tài danh người Do Thái bản địa là David Rosenhaus (tiếng Litva là Dovydas Rozenhauzas, 1871 tới 1941, người đã thiết kế hàng chục tòa nhà nổi tiếng tại Vilnius trước khi tử nạn trong khu biệt lập Ghetto Vilnius năm 1941).
Chỉ sau hơn một năm thi công khẩn trương, vào tháng 9 năm 1903, đúng vào dịp đón mừng Tết Năm Mới Do Thái Rosh Hashanah (năm 5664 theo lịch Do Thái), Giáo đường Do Thái Choral Taharat Ha-Kodesh đã chính thức được khánh thành trong niềm hân hoan của toàn thành phố. Trong suốt bốn thập niên từ năm 1903 tới năm 1940, hội đường nơi đây nổi tiếng khắp vùng Đông Âu nhờ những vị Trưởng ca (Cantor) có giọng hát huyền thoại như Avrahamalkan, Moshe Koussevitzky (người từng biểu diễn tại Vilnius trước khi trở thành Chánh ca tại Warszawa) và dàn hợp xướng phụng vụ thu hút cả các học giả âm nhạc Kitô giáo đến thưởng thức vào các dịp đại lễ.
Câu hỏi lớn nhất mà hầu hết du khách đều đặt ra khi đứng trước Giáo đường Do Thái Choral Vilnius là: Vì sao trong khi Đại Giáo đường Vilnius thế kỷ 17 và hơn 100 hội đường khác trong thành phố đều bị phá hủy hoàn toàn, riêng ngôi giáo đường trên đường Pylimo này lại còn tồn tại nguyên vẹn? Nhiều người lầm tưởng rằng ngôi giáo đường được xây lại sau chiến tranh hoặc nằm ở vùng ngoại ô khuất lấp nên không bị chú ý.
Sự thật lịch sử lại xuất phát từ một nghịch lý thời chiến: trong thời kỳ quân đội Đức Quốc xã chiếm đóng Vilnius từ tháng 6 năm 1941 đến tháng 7 năm 1944, khi hơn 90 phần trăm trong số gần 70.000 người Do Thái của Vilnius bị sát hại tại khu rừng Ponary (Paneriai), tòa nhà Giáo đường Taharat Ha-Kodesh nằm ngay mặt đường lớn gần nhà ga xe lửa nên đã bị quân đội Đức trưng dụng làm tổng kho chứa thuốc men, bông băng và vật tư quân y. Chính vì được sử dụng làm kho dược phẩm quân sự cho đến tận ngày quân Đức rút lui vào mùa hè năm 1944, cấu trúc xây dựng của tòa nhà đã không bị đặt thuốc nổ đánh sập như các hội đường nằm bên trong khu phố cổ. Sau năm 1945, khi chính quyền Liên Xô cho san bằng phế tích của Đại Giáo đường Vilnius vào giai đoạn 1955 tới 1957 để xây trường mẫu giáo và biến Giáo đường Choral thành một xưởng gia công kim loại trong thời gian ngắn, chính sự kiên trì đấu tranh của những người sống sót trở về đã giúp bảo vệ cấu trúc bên trong của Taharat Ha-Kodesh để nơi đây trở lại làm ngôi nhà cầu nguyện duy nhất của người Do Thái tại Litva.
IIHơn Một Thế Kỷ Từ Ngày Khánh Thành Năm 1903, Biến Cố Thế Chiến Thứ Hai Tới Cuộc Đại Trùng Tu Thế Kỷ 21
Lịch sử hơn 120 năm của Giáo đường Do Thái Choral Vilnius là cuốn biên niên sử thu nhỏ về thời kỳ hoàng kim cuối cùng của văn hóa Litvak đầu thế kỷ 20, bi kịch đen tối nhất của thế kỷ 20 trong Thế chiến thứ hai, sự bền bỉ giữ gìn căn tính dưới thời Liên Xô và cuộc phục hưng mạnh mẽ sau khi Cộng hòa Litva khôi phục độc lập năm 1990.
- 1899 tới 1902Mua đất trên phố Zavalnaya (Pylimo) và kiến trúc sư David Rosenhaus hoàn thiện đồ ánCộng đồng tín hữu Taharat Ha-Kodesh mua khu đất tại số 39 đường Pylimo năm 1899; sau bản vẽ sơ khởi của Alexei Polozov, năm 1902 kiến trúc sư David Rosenhaus thiết kế đồ án hoàn chỉnh theo phong cách Moorish kết hợp Romanesque.
- Tháng 9 năm 1903Đại lễ khánh thành giáo đường đúng dịp Tết Năm Mới Rosh HashanahGiáo đường Taharat Ha-Kodesh chính thức mở cửa đón tín hữu vào mùa thu năm 1903, nhanh chóng trở thành trung tâm âm nhạc phụng vụ hợp xướng hàng đầu của khu vực Baltic và Đông Âu.
- 1919 tới 1939Thời kỳ rực rỡ của văn hóa Yiddish, học viện YIVO và hợp xướng phụng vụ tại VilniusGiữa hai cuộc thế chiến, Vilnius là trung tâm văn hóa Do Thái toàn cầu (nơi thành lập Viện Nghiên cứu Do Thái YIVO năm 1925); Giáo đường Choral là nơi quy tụ giới trí thức, nghệ sĩ và các danh ca Hazzan.
- 1941 tới 1944Thảm họa Holocaust tại Vilnius và tòa nhà sống sót nhờ bị trưng dụng làm kho quân yKiến trúc sư thiết kế giáo đường là David Rosenhaus cùng hơn 60.000 người Do Thái Vilnius tử nạn trong Holocaust; bản thân tòa nhà giáo đường thoát khỏi bị phá hủy do quân đội Đức dùng làm kho chứa thuốc và vật tư y tế.
- Thập niên 1950 tới 1989Sử dụng làm xưởng kim loại rồi trở thành nơi sinh hoạt tôn giáo duy nhất thời Liên XôSau một thời gian ngắn bị trưng dụng làm xưởng kim loại và chịu hư hại mái vòm do bão, tòa nhà được phép hoạt động hạn chế như nhà cầu nguyện duy nhất còn lại của người Do Thái tại Vilnius sau khi Đại Giáo đường cổ bị san ủi năm 1957.
- 1990 tới 1994Chính thức trao trả cho Cộng đồng Do Thái giáo Vilnius và ghi danh Di sản UNESCOSau khi Litva tuyên bố khôi phục độc lập năm 1990, giáo đường được trao trả toàn vẹn cho cộng đồng tôn giáo Do Thái và năm 1994 được đưa vào quần thể Trung tâm lịch sử Vilnius thuộc Di sản Thế giới UNESCO.
- 2006 tới 2010Đại trùng tu toàn diện với sự hỗ trợ của Quỹ Di tích Thế giới (World Monuments Fund)Chính phủ Litva, Quỹ Di tích Thế giới (WMF) và các nhà hảo tâm quốc tế thực hiện dự án bảo tồn quy mô lớn: gia cố mái vòm, chống thấm, phục chế hoa văn Moorish đa sắc, cửa sổ kính màu và gác đàn hợp xướng, tái mở cửa năm 2010.
Cuộc giải cứu kiến trúc từ năm 2006 tới 2010 và sự hồi sinh của đời sống cộng đồng. Vào đầu thế kỷ 21, sau gần một thế kỷ thiếu điều kiện bảo dưỡng chuyên sâu và chịu tác động của khí hậu ẩm lạnh vùng Baltic, cấu trúc của Giáo đường Do Thái Choral Vilnius từng rơi vào tình trạng nguy cấp: hệ thống mái ngói và máng thoát nước bị rò rỉ nghiêm trọng khiến nước mưa ngấm vào làm mục nát lớp vữa trang trí tinh xảo bên trong sảnh cầu nguyện, trong khi bức tường hậu cung phía sau bị nứt lún. Nhận thức được giá trị vô giá của công trình kiến trúc phụng vụ duy nhất còn sót lại từ thời kỳ Jerusalem của Litva, Quỹ Di tích Thế giới (World Monuments Fund) đã đưa Giáo đường Choral Vilnius vào danh sách theo dõi khẩn cấp và phối hợp cùng Chính phủ Cộng hòa Litva, chính quyền thành phố Vilnius cùng Quỹ Bảo tồn Di sản Do Thái tiến hành cuộc đại trùng tu từ năm 2006 tới năm 2010.
Các chuyên gia phục chế đã thay mới toàn bộ hệ mái, lắp đặt hệ thống thoát nước và sưởi ấm hiện đại, đồng thời dùng phương pháp phân tích sắc tố hóa học để phục hồi chính xác bảng màu nguyên bản năm 1903 của kiến trúc sư David Rosenhaus: sắc xanh lam thiên thanh, màu vàng nhũ, màu nâu đất nung và màu trắng ngà trên các vòm cửa hình móng ngựa cùng mái vòm Hòm Bia Thánh. Ngày nay, ngoài các buổi lễ cầu nguyện hằng ngày và ngày lễ Shabbat do Chánh Giáo sĩ điều hành, Giáo đường Taharat Ha-Kodesh còn là nơi tổ chức các buổi hòa nhạc thánh ca hợp xướng quốc tế, các cuộc gặp gỡ đối thoại liên tôn và là điểm dừng chân thiêng liêng nhất cho con cháu người Do Thái gốc Litvak từ Israel, Hoa Kỳ, Nam Phi và khắp thế giới khi trở về thăm quê hương tổ tiên.
IIIMặt Tiền Vòm Móng Ngựa Phong Cách Moorish, Hành Lang Nữ Giới Hai Tầng Và Khám Thờ Torah Dưới Ánh Sáng Ngôi Sao David
Giáo đường Do Thái Choral Vilnius được kiến trúc sư David Rosenhaus thiết kế theo trường phái Chiết trung Lịch sử (Historicism) thịnh hành vào giao thời thế kỷ 19 và thế kỷ 20, trong đó kết hợp nhuần nhuyễn phong cách Phục hưng Moorish (Tây Ban Nha Hồi giáo thời kỳ hoàng kim Sephardic) với cấu trúc khối tích Romanesque vững chãi. Tòa nhà được xây bằng gạch nung trát vữa hai tầng (thực chất bên trong tương đương chiều cao ba tầng lầu) trên mặt bằng hình chữ nhật định hướng dọc từ Tây Bắc sang Đông Nam, với mặt tiền chính quay thẳng ra đường Pylimo.
Mặt tiền chính trên đường Pylimo được chia thành ba phân vị đứng cân xứng, nổi bật với những đường kẻ chỉ ngang hai tông màu vàng kem và trắng ngà gợi nhớ kiến trúc Andalusia và Trung Đông. Khối trung tâm nhô nhẹ ra phía trước với cổng chính nằm trong một hốc vòm hình móng ngựa (horseshoe arch) lớn bao quanh cửa sổ tròn ngôi sao sáu cánh; trên đỉnh đầu hồi là hai tấm bia đá khắc Mười Điều Răn (Luchot HaBrit) chữ Hêbrơ thếp vàng vươn cao trên nền trời.
Bước qua cửa chính là khu vực tiền sảnh rộng rãi đóng vai trò như không gian đệm chuyển tiếp từ phố thị ồn ào vào nơi thánh thiêng. Tại tầng trệt có bố trí một phòng cầu nguyện nhỏ ấm cúng dành cho các buổi đọc kinh hằng ngày vào mùa đông giá lạnh của vùng Baltic (Shtibl), trong khi hai cầu thang đá ở hai bên tiền sảnh dẫn lên hành lang tầng lầu dành cho phụ nữ.
Không gian chính của giáo đường là Đại sảnh cầu nguyện cao rộng ngập tràn ánh sáng tự nhiên. Dọc theo ba mặt Bắc, Tây và Nam của đại sảnh là hệ thống hành lang hai tầng dành cho phụ nữ (Ezrat Nashim) được nâng đỡ bởi các hàng cột gang đúc thanh mảnh và các dãy cuốn vòm hình móng ngựa trang trí hoa văn hình học đắp nổi tinh xảo. Trần đại sảnh uốn vòm cao với ô lấy sáng trung tâm gợi hình ảnh bầu trời mở rộng.
Tại tâm điểm của bức tường phía đông nam (hướng về thánh thành Jerusalem) là khu vực cung thánh cao ráo, nơi đặt Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) dùng để cất giữ các cuộn Kinh Torah viết tay trên da thuộc. Phía trên Hòm Bia Thánh là một vòm bán cầu khổng lồ sơn màu xanh thiên thanh điểm những đường gân vàng theo lối kiến trúc Moorish, ngay chính giữa trổ một cửa sổ kính màu hình tròn khắc họa Ngôi sao David (Magen David) tỏa sáng lung linh khi nắng chiếu qua.
Theo đúng quy chuẩn của các giáo đường Choral cải cách thế kỷ 19, bục đọc kinh Bimah không đặt ở giữa phòng mà được bố trí trên thềm cao ngay phía trước Hòm Bia Thánh, bao quanh bởi lan can gỗ và sắt rèn trang nhã cùng ngọn đèn Hằng Cửu (Ner Tamid) luôn cháy sáng. Đặc biệt nhất, ngay tầng lầu phía trên Hòm Bia Thánh là một ban công gác đàn có vòm cuốn rộng rãi dành riêng cho vị Trưởng ca (Hazzan) và dàn hợp xướng nam đứng hát sao cho âm thanh dội thẳng vào vòm trần rồi lan tỏa đều khắp toàn bộ hội đường.
| Hạng mục kiến trúc và Phụng vụ | Vị trí và Niên đại | Đặc điểm kỹ thuật và Ý nghĩa biểu tượng |
|---|---|---|
| Mặt tiền chính đường Pylimo và Bảng Mười Điều Răn | Hướng Tây Bắc, hoàn thành năm 1903 (David Rosenhaus) | Kiến trúc Moorish kết hợp Romanesque hai tông màu vàng và trắng, cổng vòm móng ngựa, dòng chữ Tiên tri Isaia 56:7 và Bảng Giao Ước trên đỉnh mái |
| Đại sảnh cầu nguyện và Hành lang Ezrat Nashim | Trung tâm tòa nhà (phục chế toàn diện 2006 tới 2010) | Không gian thông tầng cao rộng, bao bọc ba mặt bởi hành lang nữ giới hai tầng đỡ trên cột gang và các dãy vòm cuốn Moorish |
| Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) và Vòm Đông | Bức tường phía Đông Nam hướng về Jerusalem | Tủ thánh lưu giữ các cuộn Kinh Torah cổ dưới mái vòm bán cầu xanh lam thếp vàng và cửa sổ kính màu Ngôi sao David |
| Bục Bimah và Gác đàn Hợp xướng (Choir Gallery) | Phía trước và phía trên Hòm Bia Thánh | Thiết kế âm học chuẩn mực dành riêng cho truyền thống thánh nhạc hợp xướng Hazzanut của phong trào Choral Đông Âu |
| Phòng cầu nguyện mùa đông và Khu tưởng niệm | Tầng trệt và hành lang bên | Không gian cầu nguyện hằng ngày trong mùa đông giá rét và các tấm bia tưởng niệm cộng đồng Do Thái Litva tử nạn trong Holocaust |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng truyền thống Do Thái giáo và kiến trúc sư David Rosenhaus không áp dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc chọn đất và thiết kế Giáo đường Do Thái Choral Vilnius. Vị trí công trình được lựa chọn tại khu phố cư dân Do Thái sầm uất dọc theo tuyến phố Pylimo ở rìa phía tây nam khu phố cổ Vilnius, còn trục nội thất của hội đường tuân thủ nghiêm ngặt luật định hướng cầu nguyện Halakha của Do Thái giáo: toàn bộ tín hữu và bức tường đặt Hòm Bia Thánh (Mizrach) đều hướng về phía Đông Nam, tức hướng trực chỉ về Thánh thành Jerusalem và Núi Đền Thờ ở đất Israel. Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế đô thị cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của thủ đô Vilnius tại tọa độ 54,6758 độ vĩ bắc, 25,2814 độ kinh đông, Giáo đường Do Thái Choral tọa lạc trên vùng thềm cao bằng phẳng ở phía tây nam khu phố cổ (ngay dọc theo dấu vết con hào và bức tường thành phòng thủ thế kỷ 16 của Vilnius, vốn là nguồn gốc của tên phố Pylimo, nghĩa là con đê lũy). Ở phía tây và tây nam sau lưng khu phố là dải đồi cao Tauras (Tauro kalnas) và cao nguyên Naujamiestis vươn lên vững chãi, đóng vai trò như bức tọa sơn che chắn; trong khi ở phía đông bắc là vùng đất thấp dần về phía khu phố cổ và lưu vực hai dòng sông Neris và Vilnia.
Về tọa hướng và bố cục tụ khí, tòa nhà giáo đường nằm theo trục tọa Đông Nam hướng Tây Bắc: mặt tiền vòm móng ngựa mở thẳng ra trục đại lộ Pylimo rộng thoáng làm minh đường ngoại cuộc đón dòng sinh khí giao thương nhộn nhịp giữa khu nhà ga trung tâm và khu phố cổ. Đặc biệt, kiến trúc sư David Rosenhaus đã không đặt mặt tiền sát vỉa hè mà lùi nhẹ khối cổng chính vào sau một hàng rào bảo vệ kèm khoảng sân đệm và tiền sảnh kín đáo, tạo nên cấu trúc tàng phong tụ khí giúp ngăn cách tiếng ồn của đường phố lớn với sự tĩnh lặng tuyệt đối của Đại sảnh cầu nguyện bên trong. Phía trong hội đường, việc nâng cao thềm cung thánh Aron HaKodesh dưới vòm bán cầu xanh lam ở cực Đông Nam và bao bọc ba mặt bằng hành lang hai tầng Ezrat Nashim tạo nên thế tả hữu hoàn bão (hai cánh tay ôm giữ trung cung), hội tụ toàn bộ ánh sáng từ cửa sổ hoa hồng Ngôi sao David và âm thanh hợp xướng về đúng tâm điểm của cuộn Kinh Torah thiêng liêng.
VLễ Shabbat Hằng Tuần, Đại Lễ Năm Mới Rosh Hashanah, Lễ Chuộc Tội Yom Kippur Và Ký Ức Tưởng Niệm Tại Vilnius
Đời sống tâm linh và phụng vụ tại Giáo đường Do Thái Choral Vilnius vận hành theo Lịch Do Thái (Hebrew Calendar, lịch âm dương tính từ đầu công nguyên Sáng thế). Là giáo đường đang hoạt động duy nhất tại thủ đô Vilnius, nơi đây quy tụ cả các buổi đọc kinh hằng ngày của nhóm túc số mười nam giới trưởng thành (Minyan), lễ đón ngày nghỉ thánh Shabbat mỗi chiều thứ Sáu và sáng thứ Bảy, cùng toàn bộ các kỳ đại lễ trọng trong năm.
| Thời điểm trong năm | Tháng theo Lịch Do Thái | Tên ngày lễ và sự kiện tâm linh | Nghi thức cử hành tại Giáo đường Do Thái Choral Vilnius |
|---|---|---|---|
| Chiều thứ Sáu đến tối thứ Bảy hằng tuần | Hằng tuần quanh năm | Ngày nghỉ thánh Shabbat (Kabbalat Shabbat và Shacharit) | Đón Shabbat vào chiều thứ Sáu với thánh ca Lecha Dodi; sáng thứ Bảy mở Hòm Bia Thánh rước cuộn Kinh Torah ra bục Bimah để đọc phần kinh tuần (Parashat HaShavua) và dùng bữa cộng đồng Kiddush. |
| Tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch | Ngày 1 và 2 tháng Tishrei | Tết Năm Mới Do Thái (Rosh Hashanah) và Kỷ niệm Khánh thành Giáo đường (1903) | Kỳ đại lễ mở đầu Mười Ngày Sám Hối và cũng là dịp kỷ niệm ngày khánh thành Giáo đường Taharat Ha-Kodesh tháng 9 năm 1903; cử hành nghi thức thổi tù và sừng cừu (Shofar) vang vọng dưới mái vòm. |
| Tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch | Ngày 10 tháng Tishrei | Đại lễ Chuộc Tội (Yom Kippur) và Lễ Lều Tạm (Sukkot, 15 tháng Tishrei) | Ngày thánh thiêng nhất trong năm với 25 giờ chay tịnh hoàn toàn, hát kinh Kol Nidrei vào đêm mở đầu và kinh tưởng niệm Yizkor; tiếp nối bằng tuần lễ Sukkot dựng lều lá trong khuôn viên giáo đường. |
| Tháng 11 hoặc tháng 12 dương lịch | Ngày 25 tháng Kislev (kéo dài 8 ngày) | Lễ hội Ánh sáng (Hanukkah) | Nghi thức thắp sáng cây đèn chín ngọn Hanukkiah trong tám đêm liên tiếp cùng các buổi hòa nhạc hợp xướng và gặp gỡ cộng đồng Do Thái toàn Litva. |
| Tháng 3 hoặc tháng 4 dương lịch và ngày 23 tháng 9 | Ngày 15 tháng Nisan; ngày 23 tháng 9 dương lịch | Đại lễ Vượt Qua (Pesach) và Ngày Quốc gia Tưởng niệm Nạn nhân Diệt chủng Do Thái tại Litva | Cử hành lễ Vượt Qua kỷ niệm cuộc Xuất Hành khỏi Ai Cập; riêng ngày 23 tháng 9 hằng năm (kỷ niệm ngày giải thể Ghetto Vilnius năm 1943) tổ chức lễ đọc kinh Kaddish tưởng niệm 200.000 người Do Thái Litva tử nạn. |
Âm vang tiếng hát hợp xướng và sự tiếp nối của di sản Litvak. Điều làm nên sức sống đặc biệt của Giáo đường Do Thái Choral Vilnius hôm nay là việc khôi phục lại chính truyền thống âm nhạc hợp xướng từng làm nên tên tuổi của ngôi đền từ năm 1903. Vào các dịp đại lễ và lễ hội Văn hóa Do Thái châu Âu hằng năm vào tháng 9, dàn hợp xướng nam một lần nữa lại cất tiếng hát từ gác đàn phía trên Hòm Bia Thánh, tái hiện những bản thánh ca phụng vụ cổ điển của thế kỷ 19 và thế kỷ 20. Đối với du khách quốc tế và người dân Litva, bước chân vào dưới mái vòm xanh lam của Taharat Ha-Kodesh không chỉ là tham quan một di tích kiến trúc Moorish tuyệt đẹp, mà còn là lắng nghe nhịp đập bất diệt của một nền văn hiến từng làm rạng danh thủ đô Vilnius trên bản đồ trí tuệ nhân loại.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Pylimo g. 39, LT-01309 Vilnius, Hạt Vilnius, Cộng hòa Litva
- Đường tới
- Giáo đường Do Thái Choral tọa lạc tại số 39 đường Pylimo (Pylimo g. 39) ở rìa phía tây nam khu phố cổ Vilnius, chỉ cách Chợ Halės (Halės turgus) và Cổng Bình Minh (Aušros Vartai) khoảng 400 mét và cách Ga tàu hỏa trung tâm Vilnius khoảng 600 mét (7 phút đi bộ). Từ Quảng trường Tòa Thị Chính Vilnius (Rotušės aikštė), quý vị chỉ cần đi bộ dọc theo phố Rūdninkų khoảng 5 phút là ra tới đường Pylimo ngay trước mặt tiền giáo đường. Nếu đi bằng xe buýt điện (trolleybus) hoặc xe buýt thành phố, quý vị có thể đi các tuyến số 1, 2, 7, 15 hoặc 16 và xuống tại trạm dừng Rūdninkų st. hoặc Gėlių st. cách giáo đường chưa đầy 100 mét.
- Toạ độ
- 54.6758, 25.2814
Giáo đường Do Thái Choral Vilnius mở cửa đón các tín hữu đến cầu nguyện hằng ngày và mở cửa cho du khách tham quan vào các ngày làm việc trong tuần (lưu ý giáo đường đóng cửa đối với khách tham quan du lịch vào ngày thứ Bảy Shabbat và các ngày đại lễ Do Thái giáo, dù khách đăng ký trước vẫn có thể xin phép tham dự buổi cầu nguyện một cách trang nghiêm). Theo luật truyền thống Do Thái giáo Chính thống, khi bước vào bên trong Đại sảnh cầu nguyện của giáo đường, mọi nam giới (kể cả du khách không phải là người Do Thái) bắt buộc phải đội mũ hoặc đội mũ tròn Kippah trên đầu để tỏ lòng tôn kính Thiên Chúa (ngay tại bàn đón tiếp ở tiền sảnh luôn có sẵn mũ Kippah cho khách mượn miễn phí). Vì lý do an ninh chung của các cơ sở Do Thái tại châu Âu, quý vị nên mang theo giấy tờ tùy thân có ảnh (hộ chiếu hoặc căn cước), ăn mặc lịch sự kín đáo và không chụp ảnh hay sử dụng điện thoại di động bên trong giáo đường vào ngày lễ Shabbat.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Giáo đường Do Thái Choral, Vilnius
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Taharat Ha-Kodesh và chữ Choral trong tên Giáo đường Do Thái Vilnius có ý nghĩa là gì?
Taharat Ha-Kodesh là tên tiếng Hêbrơ chính thức của giáo đường, có nghĩa là Sự Thanh Khiết Của Sự Thánh Thiện. Còn thuật ngữ Giáo đường Choral (Hợp xướng) chỉ phong trào cải cách mỹ học phụng vụ Do Thái ở Đông Âu cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, trong đó buổi lễ cầu nguyện được dẫn dắt bởi vị Trưởng ca (Cantor) hòa giọng cùng dàn hợp xướng nam hát đa âm từ gác đàn phía trên Hòm Bia Thánh.
Ai là kiến trúc sư thiết kế Giáo đường Do Thái Choral Vilnius và công trình được khánh thành năm nào?
Ngôi giáo đường được thiết kế vào năm 1902 bởi kiến trúc sư người Do Thái bản địa tại Vilnius là David Rosenhaus (Dovydas Rozenhauzas, 1871 tới 1941) theo phong cách Phục hưng Moorish kết hợp Romanesque, và được khánh thành trọng thể vào dịp Tết Năm Mới Do Thái Rosh Hashanah tháng 9 năm 1903.
Vì sao thành phố Vilnius từng được gọi là Jerusalem của Litva (Yerushalayim de Lita)?
Từ thế kỷ 16 đến trước Thế chiến thứ hai, Vilnius là một trong những trung tâm học thuật Kinh Torah và văn hóa Do Thái lớn nhất thế giới, gắn liền với tên tuổi của đại học giả Vilna Gaon (1720 tới 1797). Trước năm 1941, thành phố có khoảng 70.000 cư dân Do Thái, các nhà in sách tiếng Hêbrơ hàng đầu thế giới, Viện Nghiên cứu YIVO và hơn 105 giáo đường cùng nhà cầu nguyện lớn nhỏ.
Làm thế nào Giáo đường Do Thái Choral Vilnius lại sống sót qua Thế chiến thứ hai khi hơn 100 hội đường khác bị phá hủy?
Trong thời gian quân đội Đức Quốc xã chiếm đóng Vilnius từ năm 1941 tới 1944, nhờ vị trí nằm ngay mặt đường lớn Pylimo gần nhà ga xe lửa, tòa nhà Giáo đường Choral đã bị quân đội Đức trưng dụng làm tổng kho chứa thuốc men và vật tư quân y. Chính việc được dùng làm kho dược phẩm quân sự đã giúp công trình không bị đánh sập như Đại Giáo đường Vilnius và các hội đường trong khu phố cổ.
Đặc điểm kiến trúc nổi bật nhất bên trong Giáo đường Do Thái Choral Vilnius là gì?
Nội thất của giáo đường nổi bật với Đại sảnh cầu nguyện thông tầng bao bọc ba mặt bởi hành lang nữ giới hai tầng (Ezrat Nashim) đỡ trên các cột gang và vòm móng ngựa Moorish, cùng khu vực Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) ở tường phía đông nam nằm dưới một mái vòm bán cầu màu xanh thiên thanh thếp vàng có trổ cửa sổ kính màu hình Ngôi sao David và gác đàn hợp xướng ngay phía trên.
Du khách không phải là người Do Thái có được vào tham quan Giáo đường Choral Vilnius không và cần lưu ý quy tắc gì?
Du khách hoàn toàn được chào đón vào tham quan giáo đường trong các khung giờ mở cửa ngày thường (trừ ngày thứ Bảy Shabbat và các ngày lễ trọng Do Thái). Khi vào bên trong sảnh cầu nguyện chính, mọi du khách nam bắt buộc phải đội mũ hoặc đội mũ tròn Kippah (có phát mượn miễn phí tại cửa), ăn mặc kín đáo và giữ thái độ trang nghiêm.