Dọc theo trục đại lộ Bathurst Street chạy xuyên qua những khu phố rợp bóng cây cổ thụ của vùng Forest Hill North và Cedarvale ở trung tâm thành phố Toronto, tòa đại giáo đường số 1950 Bathurst Street hiện lên với vẻ đẹp vừa cổ điển vừa hiện đại hiếm thấy: những bức tường bê tông cốt thép đúc liền khối mang sắc xám ấm của đá vôi, cổng vòm ba nhịp chạm hoa văn hình học Đông Địa Trung Hải, cửa sổ hoa hồng lớn phía mặt tiền hướng đông và mái ngói dốc xanh rêu vươn cao trên sườn đồi. Khi bước qua tiền sảnh ngập tràn ánh sáng tự nhiên để tiến vào đại thánh đường (Sanctuary) có sức chứa hơn một nghìn năm trăm chỗ ngồi, lữ khách không khỏi choáng ngợp trước vòm trần cao vút, những dãy cột cuốn uy nghi, chiếc đại phong cầm Casavant hùng tráng và ánh sáng huyền nhiệm phản chiếu trên Tủ chứa Kinh Torah (Aron Kodesh) chạm khắc tinh xảo.
Đây chính là Giáo đường Do Thái Holy Blossom (Holy Blossom Temple), hội chúng Do Thái giáo đầu tiên được thành lập tại Toronto và toàn bộ vùng Thượng Canada (tỉnh bang Ontario ngày nay). Khởi nguyên từ năm 1856 khi chỉ có vài chục gia đình di dân Do Thái từ nước Anh và Trung Âu quy tụ cầu nguyện trên gác lửng một tiệm thuốc tây ở giao lộ phố Yonge và phố Richmond, Holy Blossom đã đi qua gần một thế kỷ rưỡi chuyển mình từ một hội chúng Chính thống giáo nhỏ bé trở thành ngọn cờ đầu của phong trào Do Thái giáo Cải cách (Reform Judaism) tại Canada. Không chỉ là một di sản kiến trúc đột phá của thời kỳ Đại suy thoái năm 1938, ngôi giáo đường này còn là cái nôi khởi phát những cuộc vận động lịch sử vì nhân quyền, bình đẳng chủng tộc, đối thoại liên tôn và cứu trợ người tị nạn khắp đất nước Lá Phong.
IThượng Đế Duy Nhất HaShem, Cuộn Kinh Torah Pirchei Kodesh Và Triết Lý Do Thái Giáo Cải Cách
Trong truyền thống độc thần tuyệt đối của Do Thái giáo, không gian thờ tự tại Giáo đường Holy Blossom không tôn trí bất kỳ pho tượng hay hình ảnh nhân hình nào, bởi tâm điểm tối thượng của mọi lời kinh và nghi thức đều hướng về Thượng Đế Duy Nhất (HaShem / Adonai), Đấng Tạo Hóa vô hình đã lập giao ước vĩnh cửu với dân tộc Israel tại núi Sinai. Trái tim thiêng liêng nhất của toàn bộ tòa giáo đường là Tủ Thánh Aron Kodesh (Holy Ark) đặt ở bức tường phía đông của đại sảnh, nơi lưu giữ những cuộn Kinh Torah (Sefer Torah) viết tay bằng mực đen trên giấy da cừu tinh khiết. Phía trước Tủ Thánh luôn tỏa sáng ngọn Đèn Hằng Hữu (Ner Tamid) không bao giờ tắt, biểu trưng cho sự hiện diện vĩnh hằng của ánh sáng Thượng Đế và ngọn lửa trên bàn thờ Đền Thánh Jerusalem thuở xưa.
Tên gọi đầy chất thơ Holy Blossom (Bông Hoa Thánh Thiêng) của giáo đường bắt nguồn trực tiếp từ một món quà lịch sử vượt đại dương vào giữa thế kỷ 19. Khi nhóm cư dân Do Thái tiên phong tại Toronto thành lập hội chúng Toronto Hebrew Congregation vào năm 1856, họ chưa có đủ khả năng tài chính để thỉnh một cuộn Kinh Torah viết tay chuẩn mực từ châu Âu. Lời thỉnh cầu từ thị trấn thuộc địa xa xôi ở Bắc Mỹ đã gửi tới Ngài Moses Montefiore (Sir Moses Montefiore, 1784 tới 1885) tại London, nhà từ thiện và lãnh tụ tinh thần kiệt xuất của cộng đồng Do Thái Đế quốc Anh. Ngài Montefiore cùng hội chúng giáo đường của mình đã phát tâm gửi tặng Toronto một cuộn Kinh Torah quý giá được bọc trong tấm áo nhung thêu dòng chữ tiếng Do Thái Pirchei Kodesh (nghĩa đen là Những Đóa Hoa Thánh, lấy cảm hứng từ hình ảnh cây gậy của thầy cả thượng phẩm Aaron trổ hoa hạnh nhân trong Sách Dân Số chương 17). Để tri ân tấm lòng vượt biển ấy, các bậc tiền bối tại Toronto đã dịch cụm từ Pirchei Kodesh sang tiếng Anh thành Holy Blossom làm danh hiệu chính thức cho giáo đường từ thập niên 1870 cho tới tận ngày nay.
Về mặt giáo nghĩa và thực hành phụng vụ, Giáo đường Holy Blossom là biểu tượng tiêu biểu nhất cho sự hình thành và phát triển của Do Thái giáo Cải cách (Reform Judaism) tại Canada. Trong suốt sáu thập niên đầu tiên (từ 1856 tới đầu thế kỷ 20), hội chúng vận hành theo nghi thức Chính thống giáo Ashkenazi truyền thống của nước Anh và Đức: nam giới và nữ giới ngồi tách biệt trên hai tầng lầu, toàn bộ kinh nguyện đọc bằng tiếng Do Thái cổ mà không có nhạc cụ đệm. Tuy nhiên, khi thế hệ con cháu sinh ra tại Canada ngày càng hội nhập sâu vào xã hội Bắc Mỹ đầu thế kỷ 20, hội chúng đã từng bước thực hiện những cải cách phụng vụ sâu rộng: cho phép các gia đình nam nữ ngồi chung hàng ghế (family pews), đưa đàn đại phong cầm và dàn hợp xướng hỗn hợp vào lễ Shabbat, kết hợp tiếng Anh cùng tiếng Do Thái trong sách kinh nguyện Union Prayer Book, và chính thức gia nhập Liên minh các Hội chúng Do Thái Hoa Kỳ (nay là Union for Reform Judaism) vào năm 1920.
Trọng tâm giáo lý mà Holy Blossom theo đuổi suốt một thế kỷ qua là khái niệm Tikkun Olam (Sửa chữa và Hàn gắn Thế giới) kết hợp cùng tinh thần Đạo đức Tiên tri (Prophetic Judaism): người tín hữu Do Thái không chỉ giữ lòng thành kính trong giáo đường mà phải biến niềm tin vào Thượng Đế thành hành động thực tiễn bảo vệ công lý xã hội, xóa bỏ phân biệt chủng tộc, nâng đỡ người nghèo khó và xây dựng sự hòa hợp giữa mọi tôn giáo, sắc tộc trong xã hội đa văn hóa Canada.
Lịch sử tư tưởng của Holy Blossom ghi dấu ấn sâu đậm của những vị Rabbi (bậc thầy tâm linh và học giả) có tầm ảnh hưởng vươn tầm quốc tế. Từ năm 1929 tới 1943, Rabbi Maurice N. Eisendrath (người sau này trở thành Chủ tịch Liên minh Do Thái giáo Cải cách toàn Bắc Mỹ) đã biến bục giảng của Holy Blossom thành diễn đàn chống chủ nghĩa phát xít, lên án chủ nghĩa bài Do Thái và thiết lập mối giao hảo sâu sắc với các nhà thờ Kitô giáo tại Toronto; chính ông là người đã lãnh đạo hội chúng vượt qua cuộc Đại suy thoái kinh tế để xây dựng tòa đại giáo đường tại số 1950 Bathurst Street vào năm 1938. Tiếp nối di sản ấy, từ năm 1961 tới 1978, học giả lỗi lạc Rabbi W. Gunther Plaut (1912 tới 2012), một tiến sĩ luật từng trốn thoát khỏi nước Đức Quốc xã năm 1935 và làm tuyên úy quân đội trong Thế chiến thứ hai, đã biên soạn tại chính thư phòng của Holy Blossom bộ Chú giải Kinh Torah (The Torah: A Modern Commentary, xuất bản năm 1981). Bộ sách đồ sộ kết hợp khảo cổ học, phê bình văn bản hiện đại và truyền thống chú giải cổ điển này đã trở thành cuốn kinh Torah chuẩn mực có mặt trên hàng ghế của hầu hết các giáo đường Do Thái Cải cách khắp thế giới nói tiếng Anh.
Một sự nhầm lẫn thường gặp ở du khách khi đi dọc đại lộ Bathurst hoặc đọc tên tiếng Anh Holy Blossom Temple là thắc mắc vì sao một cơ sở Do Thái giáo lại gọi là Temple (Đền thờ) thay vì Synagogue (Hội đường), hoặc lầm tưởng tòa nhà năm 1938 trên đường Bathurst là ngôi nhà thờ đầu tiên của hội chúng từ năm 1856. Về thuật ngữ, trong truyền thống Do Thái giáo Cải cách khởi nguồn từ thế kỷ 19 tại Đức và Bắc Mỹ, các hội chúng thường chọn danh xưng Temple để khẳng định rằng mỗi nơi cộng đồng tụ họp phụng sự Thượng Đế giữa các quốc gia hiện đại đều mang sự thánh thiêng ngang tầm với Đền Thánh cổ đại, chứ không chỉ là nơi tạm bợ chờ ngày quay về Jerusalem. Về địa điểm, tòa nhà số 1950 Bathurst Street thực chất là ngôi nhà thứ tư của hội chúng Holy Blossom, sau phòng cầu nguyện phố Yonge (1856), giáo đường phố Richmond (1876) và giáo đường hai tháp vòm phố Bond (1897), phản ánh đúng hành trình dịch chuyển về phía bắc của cộng đồng Do Thái Toronto qua bốn thế hệ.
IIHành Trình Bốn Ngôi Giáo Đường Từ Phố Yonge Năm 1856 Tới Đại Lộ Bathurst Đương Đại
Lịch sử gần một trăm bảy mươi năm của Giáo đường Holy Blossom chính là cuốn biên niên sử sống động nhất về sự hiện diện, trưởng thành và hội nhập của cộng đồng người Do Thái tại thành phố Toronto cũng như tỉnh bang Ontario. Vào năm 1856, khi thị trấn Toronto mới chỉ có khoảng mười bảy gia đình Do Thái sinh sống bằng nghề buôn bán nhỏ, thương gia Lewis Samuel cùng các bậc tiền bối như Alexander Miller và Judah George Joseph đã đứng ra thành lập hội tương tế, mua khu đất nghĩa trang Do Thái đầu tiên ở phố Pape Avenue (năm 1849) và chính thức lập hội chúng Toronto Hebrew Congregation vào tháng 9 năm 1856.
Trải qua làn sóng di cư lớn của người Do Thái từ Đông Âu sang Canada vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hội chúng liên tục mở rộng quy mô từ khu phố thương mại trung tâm (Downtown) tiến dần lên phía bắc theo trục đại lộ Bathurst, con đường cho tới nay vẫn được mệnh danh là trục văn hóa Do Thái sầm uất nhất của vùng Đại đô thị Toronto.
- Tháng 9 năm 1856Thành lập Toronto Hebrew Congregation tại giao lộ Yonge và RichmondMười bảy gia đình Do Thái tiên phong tại Toronto quy tụ trên tầng gác hiệu thuốc Coombe ở góc phố Yonge Street và Richmond Street để cử hành lễ Năm Mới Rosh Hashanah và Yom Kippur, khai sinh hội chúng Do Thái giáo đầu tiên của vùng Thượng Canada và đón nhận cuộn Kinh Torah Pirchei Kodesh từ Ngài Moses Montefiore.
- Ngày 20 tháng 1 năm 1876Khánh thành ngôi giáo đường xây dựng chuyên biệt đầu tiên tại phố Richmond Street EastDưới sự dẫn dắt của Chủ tịch Lewis Samuel, hội chúng xây dựng ngôi giáo đường gạch đầu tiên tại số 256 Richmond Street East với sức chứa khoảng 300 chỗ ngồi và chính thức sử dụng tên gọi Holy Blossom Synagogue.
- Ngày 15 tháng 9 năm 1897Cung hiến Giáo đường đường Bond Street gần Nhà thờ chính tòa Thánh MicaeĐể đáp ứng làn sóng nhập cư tăng nhanh, hội chúng khánh thành tòa giáo đường lớn có hai tháp mái vòm củ hành uy nghi tại số 115 Bond Street (do kiến trúc sư Do Thái đầu tiên của Canada là Benjamin Brown tham gia tu bổ sau này), nằm ngay cạnh các nhà thờ Kitô giáo lớn ở trung tâm Toronto.
- Năm 1920 tới năm 1929Chính thức chuyển sang Do Thái giáo Cải cách dưới thời Rabbi Brickner, Isserman và EisendrathNăm 1920, hội chúng bỏ phiếu gia nhập Liên minh các Hội chúng Do Thái Cải cách Hoa Kỳ và mời Rabbi Barnett Brickner về dẫn dắt; tiếp đó Rabbi Ferdinand Isserman và Rabbi Maurice Eisendrath mở rộng trường giáo lý, hội phụ nữ (Sisterhood) và các chương trình phát thanh liên tôn khắp Canada.
- Tháng 5 năm 1937 tới tháng 5 năm 1938Xây dựng và khánh thành đại giáo đường bê tông cốt thép tại số 1950 Bathurst StreetHội chúng bán cơ sở phố Bond cho Giáo hội Chính thống giáo Hy Lạp Thánh George và tiến về phía bắc xây dựng tòa đại giáo đường hiện hữu tại số 1950 Bathurst Street theo thiết kế của Alfred Chapman và Maurice D. Klein, chính thức cung hiến từ ngày 20 tới 22 tháng 5 năm 1938.
- Năm 2014 tới năm 2018Dự án Tái thiết Thế kỷ (Renewal Project) của văn phòng Diamond Schmitt ArchitectsNhân kỷ niệm 160 năm thành lập hội chúng và 80 năm tòa nhà Bathurst, kiến trúc sư Donald Schmitt thực hiện cuộc đại trùng tu kết nối tòa thánh đường lịch sử 1938 với giếng trời trung tâm ngập nắng, thư viện học thuật, không gian trưng bày di sản và trường học cộng đồng hiện đại.
Cuộn Kinh Torah Cứu Nạn từ Tiệp Khắc và tấm lòng bảo trợ Thuyền nhân Việt Nam năm 1979. Trong số những bảo vật thiêng liêng đang được lưu giữ tại Giáo đường Holy Blossom có một cuộn Kinh Torah mang số hiệu Memorial Scroll MST#135 đến từ thị trấn Uherský Brod (vùng Moravia, Cộng hòa Séc ngày nay). Cuộn kinh có niên đại từ thế kỷ 19 này từng thuộc về một cộng đồng Do Thái bị Đức Quốc xã xóa sổ hoàn toàn trong thảm họa Holocaust năm 1942; may mắn thay, cuộn kinh được tìm thấy trong kho lưu trữ Praha sau chiến tranh và được Quỹ Memorial Scrolls Trust tại Westminster Synagogue (London) trao gửi cho Holy Blossom bảo quản vĩnh viễn để mỗi thế hệ thanh thiếu niên làm lễ trưởng thành Bar và Bat Mitzvah đều đọc kinh trên chính cuộn giấy da ấy như sự tiếp nối sự sống bất diệt.
Chính từ ký ức lịch sử từng bị từ chối tị nạn trong Thế chiến thứ hai (thảm kịch con tàu MS St. Louis năm 1939), dưới sự dẫn dắt của Rabbi Gunther Plaut và Rabbi Dow Marmur vào các năm 1979 và 1980, Giáo đường Holy Blossom đã trở thành một trong những tổ chức tôn giáo đi đầu tại Toronto trong Chiến dịch Cứu trợ Thuyền nhân Đông Dương (Operation Lifeline). Hàng trăm gia đình tín hữu của giáo đường đã quyên góp tài chính, mở cửa nhà đón tiếp và trực tiếp đứng ra bảo lãnh hàng chục gia đình thuyền nhân Việt Nam (cả người Việt gốc Hoa lẫn người Việt Phật giáo, Công giáo) vượt biển đến định cư tại Toronto, đồng thời thúc đẩy chính phủ liên bang Canada cải tổ toàn diện hệ thống xét duyệt tị nạn nhân đạo (báo cáo Plaut Report năm 1985 của Rabbi Gunther Plaut chính là nền tảng cho luật tị nạn hiện đại của Canada, giúp Ủy ban Nhân dân Canada vì Người Tị nạn nhận Giải thưởng Nansen của Liên Hợp Quốc năm 1986).
IIIKiệt Tác Bê Tông Cốt Thép Lộ Thiên Năm 1938, Không Gian Romanesque-Byzantine Và Ánh Sáng Đương Đại
Trong lịch sử kiến trúc Canada thế kỷ 20, tòa đại giáo đường Holy Blossom tại số 1950 Bathurst Street (khánh thành tháng 5 năm 1938) được giới chuyên môn đánh giá là một cột mốc kỹ thuật và thẩm mỹ độc đáo. Công trình là kết quả hợp tác giữa hai kiến trúc sư tài danh của Toronto: Alfred Hirschfelder Chapman (thuộc văn phòng danh tiếng Chapman & Oxley, tác giả Cổng Các Hoàng Tử tại Exhibition Place và Bảo tàng Hoàng gia Ontario mở rộng) cùng kiến trúc sư người Canada gốc Do Thái Maurice D. Klein.
Giữa bối cảnh kinh tế khó khăn cuối thập niên 1930, thay vì ốp đá vôi đắt đỏ bên ngoài khung thép, Chapman và Klein đã tiên phong sử dụng kỹ thuật bê tông cốt thép toàn khối lộ thiên (exposed cast-in-place architectural concrete) cả ở mặt đứng ngoại thất lẫn kết cấu vòm nội thất. Toàn bộ các bức tường, vòm cuốn, cột trụ và cả những phù điêu trang trí hình học tinh xảo đều được đổ trực tiếp vào các khuôn ván gỗ ghép khít tại công trường rồi xử lý bề mặt tạo chất cảm trầm mặc như đá cổ vùng Cận Đông. Về mặt phong cách, công trình dung hợp uyển chuyển hình khối vương cung thánh đường Tân Romanesque và Byzantine (lấy cảm hứng từ các giáo đường cổ thời Trung Đông và Tây Ban Nha thời kỳ Hoàng kim) với những đường nét gãy gọn, khỏe khoắn của chủ nghĩa hiện đại Art Moderne thập niên 1930.
Mặt đứng chính quay về phía đại lộ Bathurst gây ấn tượng mạnh với khối đầu hồi cao vút, hàng hiên ba vòm cuốn (triple-arched loggia) nâng đỡ bởi các thức cột Byzantine đúc liền khối và ô cửa sổ hoa hồng tròn lớn ở tâm điểm chạm trổ hình Ngôi sao David (Magen David) sáu cánh, đón trọn ánh nắng bình minh buổi sáng chiếu vào đại sảnh.
Không gian cầu nguyện chính có mặt bằng chữ nhật rộng mở không bị cột che khuất tầm nhìn, sức chứa lên tới 1.500 tới 1.800 tín hữu trong các kỳ Đại lễ. Hai bên hành lang là hàng vòm cuốn bê tông đỡ tầng lầu hợp xướng, phía trên là hệ trần vòm cao khoảng 18 mét được ốp tấm tiêu âm trang trí họa tiết hoa văn phương Đông cổ điển.
Tại tiêu điểm phía đông của Đại Thánh Đường là bục Bimah lát đá cẩm thạch nâng cao, dẫn lên Tủ Thánh Aron Kodesh nằm dưới vòm cuốn lớn chạm khắc lời răn Kinh Torah và họa tiết cây sự sống. Hai bên bục thờ đặt cặp chân đèn Menorah bảy nhánh bằng đồng uy nghiêm cùng ngọn đèn Ner Tamid treo rủ từ đỉnh vòm.
Dọc hai bức tường phía bắc và phía nam của đại sảnh là chuỗi cửa sổ vòm cao lắp kính màu nghệ thuật thể hiện các ngày lễ tiết Do Thái, các biểu tượng mười hai chi tộc Israel và lời các vị Tiên tri, kết hợp với âm thanh trầm hùng của cây đàn đại phong cầm ống (pipe organ) do hãng Casavant Frères danh tiếng của Québec chế tác.
Nằm kết nối với khối nhà chính là không gian nhà nguyện nhỏ ấm cúng dành cho các buổi cầu nguyện hằng ngày (Minyan) và lễ Shabbat gia đình, cùng bức tường tưởng niệm các nạn nhân Holocaust và những thanh niên Do Thái Canada đã hy sinh trong hai cuộc Thế chiến.
Trong đợt đại trùng tu hoàn thành năm 2018, văn phòng Diamond Schmitt Architects đã mở thông các hành lang hẹp cũ thành một đại sảnh giếng trời hai tầng lát đá vôi Algonquin và gỗ sồi ấm áp, kết nối trực tiếp tòa thánh đường lịch sử 1938 với thư viện học thuật lớn, vườn sân thượng xanh và trung tâm giáo dục mầm non.
| Hạng mục | Thông số lịch sử và kỹ thuật kiến trúc | Nguồn kiểm chứng |
|---|---|---|
| Năm thành lập hội chúng | Tháng 9 năm 1856 (Toronto Hebrew Congregation, hội chúng Do Thái cổ nhất Thượng Canada) | Lưu trữ Holy Blossom Temple và The Canadian Encyclopedia |
| Các cơ sở lịch sử trước đây | Gác hiệu thuốc phố Yonge (1856), Giáo đường phố Richmond (1876), Giáo đường phố Bond (1897) | Hội Bảo tồn Kiến trúc Ontario (ACO Toronto) |
| Niên đại và kiến trúc sư tòa nhà hiện tại | Xây dựng năm 1937 tới tháng 5 năm 1938; thiết kế bởi Alfred Chapman (Chapman & Oxley) và Maurice D. Klein | Danh mục Di sản Thành phố Toronto và ACO Toronto |
| Vật liệu và phong cách kiến trúc | Bê tông cốt thép đúc khuôn lộ thiên kết hợp phong cách Romanesque, Byzantine và Art Moderne | Diamond Schmitt Architects và ACO Toronto |
| Quy mô và sức chứa Đại Thánh Đường | Sức chứa khoảng 1.500 tới 1.800 chỗ ngồi (mở rộng tối đa trong kỳ Đại lễ Rosh Hashanah và Yom Kippur) | Holy Blossom Temple Toronto |
| Dự án trùng tu và mở rộng đương đại | Hoàn thành giai đoạn chính năm 2014 tới 2018 bởi văn phòng Diamond Schmitt Architects | Hồ sơ kiến trúc Diamond Schmitt (holyblossom.org) |
IVThế Đất Và Hướng
Cần khẳng định rõ rằng Do Thái giáo hoàn toàn không sử dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc chọn đất và xây dựng giáo đường. Theo luật phụng vụ Do Thái (Halakha) và truyền thống từ thời Tiên tri Daniel (Sách Daniel 6:10), nguyên tắc định hướng tối thượng của mọi giáo đường Do Thái ở khu vực Bắc Mỹ và châu Âu là trục cầu nguyện (Mizrach) luôn hướng về phía Đông, tức hướng về thành thánh Jerusalem và núi Đền Thánh (Temple Mount) tại đất Israel. Phần dưới đây phân tích địa thế thực địa của khu đồi đại lộ Bathurst và sự giao thoa thú vị giữa quy tắc định hướng Mizrach của Do Thái giáo với phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cục địa hình của thành phố Toronto tại tọa độ 43,6997 độ vĩ bắc, 79,4258 độ kinh tây, Giáo đường Holy Blossom tọa lạc trên sườn đồi cao ráo thuộc khu vực Forest Hill North, ngay phía bắc vùng thung lũng khe núi Cedarvale Ravine (một nhánh thủy hệ cổ đại từng chảy xuống hồ Ontario) và nằm trên cao nguyên phía trên vách đá cổ băng hà Iroquois Shoreline (Davenport Escarpment). Trong quy hoạch đô thị Toronto, trục đại lộ Bathurst Street chạy thẳng từ bờ hồ Ontario ở phía nam lên tận vùng Vaughan ở phía bắc chính là trục long mạch văn hóa của cộng đồng Do Thái Canada suốt một thế kỷ qua. Tòa giáo đường ngự tại vị trí đất cao ngay góc tây của đại lộ Bathurst (giữa đường Eglinton Avenue West và đường Ava Road), phía sau lưng ở hướng tây là khu dân cư yên tĩnh rợp bóng cây sồi và cây phong cổ thụ của vùng Cedarvale tạo thành Hậu Chẩm tĩnh tại, trong khi phía trước mặt mở ra đại lộ Bathurst rộng thoáng đóng vai trò Minh Đường đón nhận dòng sinh khí giao thương nhộn nhịp.
Xét về trục hướng nội cục và ngoại cục, toàn bộ khối kiến trúc của đại giáo đường năm 1938 được đặt theo thế tọa Tây hướng Đông (song song với lưới đường Đông Tây của Toronto). Nhờ khu đất nằm ở bờ tây của đại lộ Bathurst, các kiến trúc sư Alfred Chapman và Maurice Klein đã xử lý một bài toán không gian vô cùng khéo léo: cả mặt tiền cổng vòm chính lẫn bức tường đặt Tủ Thánh Aron Kodesh đều nằm ở hướng chính Đông nhìn ra đại lộ Bathurst. Khi khách hành lễ bước qua cổng vòm phía đông vào tiền sảnh rồi tiến vào Đại Thánh Đường, lối đi dẫn vòng sang hai bên để toàn bộ hàng ghế của tín hữu quay ngược mặt lại hướng về phía Đông (hướng Mizrach, nhìn về Jerusalem bên kia Đại Tây Dương). Dưới góc nhìn hình thế và khí học, việc đặt ô cửa sổ hoa hồng lớn và hàng hiên ba vòm cuốn ở mặt chính Đông giúp tòa thánh đường đón trọn vẹn nguồn tử khí và ánh bình minh mặt trời mọc (nhật xuất phương Đông) rọi chiếu vào khu vực Tủ Thánh mỗi buổi lễ sáng Shabbat, tạo nên trường năng lượng ấm áp, minh triết và trường tồn suốt gần chín thập niên giữa lòng đô thị lớn nhất Canada.
VChu Kỳ Lễ Tiết Do Thái, Đại Lễ Ngày Đáng Sợ Và Nhịp Cầu Nhân Đạo Với Cộng Đồng Việt Nam
Là một trong những hội chúng Do Thái giáo Cải cách lớn và năng động nhất Bắc Mỹ với hơn sáu nghìn thành viên thuộc hàng nghìn gia đình, Giáo đường Holy Blossom duy trì đời sống phụng vụ, học tập kinh điển và hoạt động xã hội sôi nổi suốt 365 ngày trong năm. Mọi kỳ lễ tiết tại đây đều được tính theo Lịch Do Thái (Hebrew Lunisolar Calendar, âm dương lịch Do Thái), trong đó mỗi ngày lễ luôn bắt đầu từ lúc hoàng hôn của ngày hôm trước tới khi sao mọc vào tối ngày hôm sau. Bảng dưới đây tổng hợp các kỳ đại lễ và sinh hoạt tâm linh trọng tâm nhất tại giáo đường.
| Thời gian | Theo lịch nào | Tên lễ tiết | Nghi thức phụng vụ và ý nghĩa tại Giáo đường Holy Blossom |
|---|---|---|---|
| Chiều tối Thứ Sáu và sáng Thứ Bảy hằng tuần | Lịch tuần hoàn (bắt đầu từ hoàng hôn Thứ Sáu) | Lễ Ngày Nghỉ Thánh Shabbat (Kabbalat Shabbat và Shacharit) | Thắp nến Shabbat, hát thánh vịnh đón nàng dâu Shabbat (Lecha Dodi) cùng dàn hợp xướng và đàn phong cầm; sáng Thứ Bảy cử hành lễ rước cuộn Kinh Torah từ Tủ Thánh Aron Kodesh, đọc phần kinh tuần (Parashat HaShavua) và lễ trưởng thành Bar / Bat Mitzvah. |
| Mồng 1, 2 và mồng 10 tháng Tishrei (tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) | Lịch Do Thái (Yamim Noraim) | Đại lễ Năm Mới Rosh Hashanah và Ngày Đền Tội Yom Kippur | Mười Ngày Đáng Sợ (High Holy Days) thiêng liêng nhất trong năm: hàng nghìn tín hữu quy tụ tại Đại Thánh Đường lắng nghe tiếng tù và sừng cừu (Shofar) thức tỉnh lương tâm vào dịp Rosh Hashanah, và giữ chay tịnh, mặc trang phục trắng đọc kinh Kol Nidrei vào đêm Yom Kippur. |
| Rằm tháng Tishrei (kéo dài 7 ngày tiếp theo lễ Simchat Torah) | Lịch Do Thái (Mùa thu) | Lễ Lều Tạm Sukkot và Lễ Vui Mừng Kinh Torah (Simchat Torah) | Dựng lều lá Sukkah tại sân thượng và giếng trời giáo đường để tín hữu vẫy bốn loài thảo mộc (Lulav và Etrog); vào lễ Simchat Torah, toàn thể hội chúng rước các cuộn Kinh Torah ca múa quanh thánh đường, đọc câu cuối sách Đệ Nhị Luật và mở lại câu đầu sách Sáng Thế. |
| Ngày 25 tháng Kislev (kéo dài 8 đêm, tháng 12 dương lịch) | Lịch Do Thái (Mùa đông) | Lễ hội Ánh sáng Hanukkah (Festival of Lights) | Thắp sáng cây đèn chín nhánh Hanukkiah từng đêm suốt tám ngày để kỷ niệm phép màu bình dầu thánh trong Đền Thờ Jerusalem thời Maccabees, kèm theo các đêm nhạc cộng đồng, tặng quà trẻ em và quyên góp thiện nguyện mùa đông. |
| Rằm tháng Nisan (tháng 3 hoặc tháng 4 dương lịch) và ngày 27 tháng Nisan | Lịch Do Thái (Mùa xuân) | Lễ Vượt Qua (Pesach / Passover) và Ngày Tưởng niệm Holocaust (Yom HaShoah) | Tổ chức bữa tiệc nghi lễ Seder cộng đồng ôn lại cuộc Xuất Hành khỏi ách nô lệ Ai Cập; sang ngày Yom HaShoah, giáo đường thắp sáu ngọn nến vàng tưởng niệm sáu triệu người Do Thái tử nạn và trưng bày cuộn Kinh Torah cứu nạn từ Tiệp Khắc. |
Ký ức ân tình với cộng đồng người Việt tại Toronto và chương trình mở cửa di sản. Trong tâm thức của thế hệ người Việt định cư đầu tiên tại vùng Đại đô thị Toronto từ sau năm 1975 tới thập niên 1980, Giáo đường Holy Blossom cùng các giáo xứ Công giáo như Nhà thờ chính tòa Thánh Micae và Giáo xứ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam luôn được nhắc nhớ với lòng biết ơn sâu sắc vì nghĩa cử bảo trợ thuyền nhân trong chiến dịch Operation Lifeline. Cho tới tận ngày nay, ban công tác xã hội của giáo đường vẫn duy trì truyền thống bảo lãnh người tị nạn từ khắp các vùng chiến sự trên thế giới và tổ chức các buổi đối thoại liên tôn thường niên với các nhà thờ, thánh đường Hồi giáo và tự viện Phật giáo tại Ontario. Hằng năm vào cuối tháng Năm trong sự kiện Doors Open Toronto, Giáo đường Holy Blossom mở rộng cửa đón hàng nghìn du khách thuộc mọi sắc tộc, trong đó có nhiều gia đình và sinh viên người Việt tại Toronto, vào chiêm ngưỡng kiến trúc bê tông năm 1938, tìm hiểu lịch sử cuộn Kinh Torah của Ngài Moses Montefiore và lắng nghe các nghệ sĩ trình diễn âm nhạc phụng vụ Do Thái trên cây đại phong cầm lịch sử.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- 1950 Bathurst Street, khu Forest Hill North và Cedarvale, Toronto, tỉnh bang Ontario, M5P 3K9, Canada
- Đường tới
- Giáo đường tọa lạc tại số 1950 Bathurst Street (ngay góc đường Bathurst Street và Ava Road, phía nam đại lộ Eglinton Avenue West khoảng 400 mét), thuộc khu Forest Hill North, thành phố Toronto, tỉnh bang Ontario, mã bưu chính M5P 3K9. Từ trung tâm Toronto (ga Union Station), cách đi thuận tiện nhất bằng giao thông công cộng (TTC) là đi tàu điện ngầm Tuyến số 1 (Yonge-University Line) lên hướng bắc tới ga Eglinton West Station (nay là ga Cedarvale trên tuyến giao cắt Eglinton Crosstown LRT), sau đó đi bộ về phía đông một dãy phố tới đại lộ Bathurst rồi rẽ nam khoảng 5 phút là tới thẳng mặt tiền giáo đường; hoặc đi tàu điện ngầm Tuyến số 2 tới ga Bathurst Station rồi bắt xe buýt số 7 (Bathurst Bus) chạy thẳng lên cửa số 1950 Bathurst Street.
- Toạ độ
- 43.6997, -79.4258
Giáo đường Do Thái Holy Blossom là một cơ sở tôn giáo và giáo dục đang hoạt động hằng ngày, luôn nồng nhiệt đón tiếp khách tham quan tìm hiểu văn hóa cũng như người tới dự lễ cầu nguyện. Vì lý do an ninh chung của các cơ sở Do Thái giáo tại Bắc Mỹ, khi muốn vào tham quan nội thất bên ngoài giờ lễ công cộng hoặc đi theo đoàn, quý vị nên liên hệ đăng ký trước với văn phòng giáo đường và mang theo giấy tờ tùy thân có ảnh để qua cổng kiểm tra an ninh tại sảnh vào đường Ava Road. Trang phục khi vào giáo đường cần lịch sự, trang nhã; mặc dù trong Do Thái giáo Cải cách việc đội mũ tròn nhỏ (Kippah hay Yarmulke) và quàng khăn cầu nguyện (Tallit) là tự nguyện đối với khách không phải người Do Thái, tại giỏ gỗ trước cửa Đại Thánh Đường luôn có sẵn mũ Kippah để nam giới đội lên đầu nhằm thể hiện sự tôn kính đối với không gian thiêng. Xin quý vị tuyệt đối không chụp ảnh, quay phim hoặc sử dụng điện thoại di động bên trong Đại Thánh Đường trong suốt thời gian đang diễn ra nghi lễ Shabbat và các kỳ Đại lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Giáo đường Do Thái Holy Blossom, Toronto
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Giáo đường Holy Blossom được xem là hội chúng Do Thái giáo cổ nhất tại Toronto và tên gọi Holy Blossom có nguồn gốc từ đâu?
Hội chúng được thành lập vào tháng 9 năm 1856 bởi 17 gia đình Do Thái tiên phong dưới tên gọi Toronto Hebrew Congregation, là cộng đồng Do Thái có tổ chức đầu tiên ở phía tây Kingston thuộc vùng Thượng Canada. Tên gọi Holy Blossom được dịch từ cụm từ tiếng Do Thái Pirchei Kodesh (Những Đóa Hoa Thánh) thêu trên tấm áo nhung bọc cuộn Kinh Torah đầu tiên mà nhà từ thiện người Anh Sir Moses Montefiore gửi tặng hội chúng từ London vào giữa thế kỷ 19.
Tòa đại giáo đường tại số 1950 Bathurst Street có nét gì đột phá trong lịch sử kiến trúc Canada?
Khánh thành vào tháng 5 năm 1938 theo thiết kế của hai kiến trúc sư Alfred Chapman và Maurice D. Klein, tòa nhà tại số 1950 Bathurst Street là một trong những công trình tôn giáo lớn đầu tiên tại Canada được xây dựng bằng kỹ thuật bê tông cốt thép đúc khuôn lộ thiên (exposed architectural concrete) hoàn toàn không ốp đá che phủ, kết hợp hài hòa bố cục vương cung thánh đường Tân Romanesque và Byzantine với đường nét hiện đại Art Moderne.
Giáo đường Holy Blossom thuộc nhánh nào của Do Thái giáo và có sự thay đổi lịch sử ra sao?
Khi mới thành lập năm 1856 tại phố Yonge rồi chuyển qua phố Richmond (1876) và phố Bond (1897), hội chúng thực hành theo nghi thức Chính thống giáo Ashkenazi truyền thống. Tới năm 1920, hội chúng chính thức bỏ phiếu gia nhập Liên minh Do Thái giáo Cải cách (Reform Judaism), đưa tiếng Anh, đàn đại phong cầm, dàn hợp xướng, hàng ghế gia đình nam nữ ngồi chung và sự bình đẳng giới hoàn toàn vào đời sống phụng vụ.
Cuộn Kinh Torah Cứu Nạn từ Tiệp Khắc và bộ Chú giải Torah của Rabbi Gunther Plaut tại giáo đường có giá trị gì?
Giáo đường hiện bảo quản cuộn Kinh Torah số MST#135 từ thị trấn Uherský Brod (Tiệp Khắc cũ), một thánh vật sống sót qua thảm họa Holocaust năm 1942 và vẫn được các thiếu niên đọc trong lễ trưởng thành Bar và Bat Mitzvah. Đây cũng là nơi học giả Rabbi W. Gunther Plaut (phục vụ tại giáo đường từ 1961 tới 1978) đã biên soạn bộ sách The Torah: A Modern Commentary (1981), bộ chú giải Kinh Torah chuẩn mực của phong trào Do Thái giáo Cải cách toàn cầu.
Giáo đường Holy Blossom đã có đóng góp lịch sử nào đối với cộng đồng thuyền nhân Việt Nam tại Canada?
Trong cuộc khủng hoảng thuyền nhân Đông Dương năm 1979 và 1980, dưới sự vận động của Rabbi Gunther Plaut và Rabbi Dow Marmur trong chiến dịch Operation Lifeline, các gia đình tín hữu của Giáo đường Holy Blossom đã quyên góp tài chính và trực tiếp đứng ra bảo lãnh hàng chục gia đình thuyền nhân Việt Nam đến định cư tại Toronto; đồng thời báo cáo Plaut Report (1985) của Rabbi Plaut đã đặt nền móng cho luật bảo vệ người tị nạn nhân đạo hiện đại của Canada.