Nằm ở cực bắc của tỉnh tự trị Vojvodina thuộc Cộng hòa Serbia, chỉ cách biên giới Hungary khoảng mười cây số giữa vùng đồng bằng Pannonian trù phú, thành phố Subotica (tên tiếng Hungary lịch sử là Szabadka) từ đầu thế kỷ 20 đã nổi tiếng khắp châu Âu như một bảo tàng ngoài trời sống động của trào lưu kiến trúc Tân nghệ thuật (Art Nouveau hay Secession / Szecesszió). Giữa quảng trường mang tên chính hai vị kiến trúc sư đã tạo nên diện mạo thành phố là Trg Jakaba i Komora, du khách sẽ bắt gặp một tòa thánh đường rực rỡ như một chiếc lều hoàng gia phương Đông kết bằng hoa tulip, lông chim công và men gốm xanh ngọc bích: những bức tường vữa vàng kem phối gạch đỏ tươi, bốn ngọn tháp góc uốn lượn vây quanh một mái vòm trung tâm vươn cao 40 mét đội vương miện Ngôi sao Đa-vít mạ vàng lấp lánh dưới nắng. Đó chính là Giáo đường Do Thái Subotica (tiếng Serbia là Subotička sinagoga, tiếng Hungary là Szabadkai zsinagóga).
Trong lịch sử kiến trúc thế giới và truyền thống Do Thái giáo châu Âu, Giáo đường Do Thái Subotica giữ một vị thế độc nhất vô nhị: đây là hội đường Do Thái giáo duy nhất trên toàn thế giới còn tồn tại được xây dựng hoàn toàn theo phong cách Tân nghệ thuật Hungary (Hungarian Secession), đồng thời là một trong những hội đường lớn nhất Đông Nam Âu bên cạnh Đại Hội đường Budapest và Giáo đường Do Thái Coral tại Bucharest. Được hai kiến trúc sư Marcell Komor và Dezső Jakab thiết kế năm 1901 và khánh thành vào tháng 9 năm 1902, công trình không chỉ làm say đắm lòng người bởi những ô cửa kính màu tuyệt mỹ của bậc thầy Miksa Róth và gốm men Zsolnay danh tiếng, mà còn là một kỳ tích kỹ thuật xây dựng đầu thế kỷ 20 khi ứng dụng hệ vòm khung thép nhẹ Rabitz đầu tiên tại vùng đất này.
IĐấng Tối Cao HaShem, Truyền Thống Do Thái Giáo Neolog Trung Âu Và Triết Lý Thẩm Mỹ Chiếc Lều Tạm Trong Hoang Địa
Theo nguyên tắc độc thần tuyệt đối của Do Thái giáo, Giáo đường Subotica được xây dựng để tôn thờ Đấng Tối Cao Duy Nhất (được xưng tụng là HaShem hay Adonai) và tôn trí các cuộn Kinh Torah thiêng liêng bên trong Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) ở phía đông nam của đại sảnh. Toàn bộ không gian bên trong tuân thủ nghiêm ngặt điều răn không tạc tượng nhân hình, nhưng thay vào đó lại biến muôn ngàn motif hoa lá của thiên nhiên thành bài ca chúc tụng Đấng Sáng Tạo.
Về mặt lịch sử giáo phái, Giáo đường Subotica được kiến tạo bởi cộng đồng Do Thái giáo Neolog (Neológ irányzat), một nhánh canh tân ôn hòa đặc trưng của người Do Thái Ashkenazi tại Vương quốc Hungary cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 (tương đương với dòng Bảo thủ và Hợp xướng tại Trung Âu). Người Do Thái bắt đầu được phép định cư chính thức tại thành phố tự do hoàng gia Subotica từ năm 1775 (khởi đầu với gia đình thương gia Jakab Herskovits), thành lập cộng đồng tôn giáo tự trị năm 1782 và xây dựng hội đường đầu tiên vào năm 1838. Đến cuối thế kỷ 19, khi Subotica phát triển thành đô thị đông dân thứ ba của Vương quốc Hungary nhờ tuyến đường sắt kết nối Budapest với Belgrade và Fiume, cộng đồng Do Thái tại đây đã vươn lên đóng vai trò trụ cột trong công nghiệp, thương mại, báo chí và nghệ thuật, thôi thúc họ xây dựng một ngôi đại hội đường mới có sức chứa lên tới 1.400 chỗ ngồi.
Điểm độc đáo và sáng tạo nhất về mặt tư tưởng thần học và kiến trúc của Giáo đường Do Thái Subotica nằm ở hình tượng Đền Tạm trong hoang địa (Mishkan / Ohel Mo'ed, tức Chiếc Lều Hội Ngộ mà ông Mô-sê và dân Israel đã dựng bằng vải thêu trong bốn mươi năm đi qua sa mạc Sinai theo sách Xuất Hành chương 25 đến 27). Khác với những ngôi hội đường xây theo lối pháo đài Romanesque hay Moorish nặng nề, hai kiến trúc sư gốc Do Thái là Marcell Komor (1868 tới 1944, con trai của một giáo sĩ học giả) và Dezső Jakab (1864 tới 1932) đã quyết định tái hiện hình ảnh một chiếc lều vải thêu khổng lồ căng vòm giữa bầu trời.
Bằng cách sử dụng tám cột thép thanh mảnh thay cho những trụ đá đồ sộ và treo một mái vòm thạch cao cốt lưới sắt nhẹ nhàng ở bên trên, khi tín hữu bước vào giữa lòng hội đường và ngước nhìn lên độ cao hơn hai mươi mét, toàn bộ trần vòm hiện ra như một tấm vải nhung xanh lam và vàng kim được thêu kín bằng hoa tulip, hoa cẩm chướng, hoa hồng, trái lựu và lông chim công (những họa tiết lấy từ nghệ thuật thêu dân gian vùng Kalocsa và Transylvania kết hợp với biểu tượng sự sống vĩnh cửu của Do Thái giáo). Trên các dải vòm cuốn quanh Hòm Bia Thánh là những dòng chữ Hêbrơ thếp vàng trích từ Sách Thánh Vịnh mời gọi con người bước vào nhà Chúa trong niềm hân hoan và ánh sáng.
Câu chuyện ra đời của bản thiết kế Giáo đường Subotica là một bước ngoặt thú vị trong lịch sử kiến trúc Trung Âu. Vào năm 1899 tới 1900, hai kiến trúc sư trẻ Marcell Komor và Dezső Jakab từng gửi bản vẽ dự thi thiết kế Hội đường Do Thái mới tại thành phố Szeged (Hungary). Ban giám khảo tại Szeged khi ấy đã chọn phương án truyền thống của kiến trúc sư Lipót Baumhorn vì cho rằng bản vẽ phong cách Tân nghệ thuật (Secession) với kết cấu vòm khung thép nhẹ của Komor và Jakab là quá táo bạo, chưa từng có tiền lệ. Tuy nhiên, ban lãnh đạo Cộng đồng Do Thái giáo tại Subotica (do Chủ tịch Adolf Halbrohr và Giáo sĩ trưởng Tiến sĩ Bernát Singer dẫn dắt) sau khi nhìn thấy bản đồ án ấy đã lập tức nhận ra giá trị thiên tài của tác phẩm và mời ngay Komor cùng Jakab về Subotica triển khai thi công từ mùa xuân năm 1901.
Thành công vang dội của Giáo đường Subotica khi khánh thành vào tháng 9 năm 1902 đã mở đầu cho mối lương duyên suốt một thập kỷ giữa bộ đôi kiến trúc sư Komor - Jakab với thành phố Subotica: ngay sau hội đường này, họ được mời thiết kế tiếp Tòa thị chính Subotica (1908 tới 1912), Ngân hàng Thương mại và quần thể kiến trúc nghỉ dưỡng bên bờ hồ Palić, biến Subotica thành kinh đô của kiến trúc Secession tại Đông Nam Âu. Bi kịch thay, vào năm 1944, khi phát xít chiếm đóng Hungary và vùng Bačka, hơn 4.000 người Do Thái của Subotica (trong tổng số khoảng 6.000 người trước chiến tranh) đã bị trục xuất tới trại hủy diệt Auschwitz, và chính vị kiến trúc sư tài hoa Marcell Komor cũng bị sát hại ở tuổi 76 trong cuộc thảm sát Holocaust năm 1944.
Nhiều người khi nhìn vào những hoa văn thực vật uốn lượn mềm mại của Giáo đường Subotica thường gọi chung đây là kiến trúc Art Nouveau kiểu Pháp hay Bỉ, hoặc nhầm với phong cách Moorish thế kỷ 19. Thực tế, các nhà lịch sử kiến trúc phân định rất rõ rằng Giáo đường Subotica thuộc trường phái Tân nghệ thuật Dân tộc Hungary (Magyar Szecesszió) do đại kiến trúc sư Ödön Lechner khởi xướng: trường phái này không sao chép nguyên xi đường cong của Art Nouveau Tây Âu mà chắt lọc hệ thống hoa văn thêu trên áo choàng lông cừu (szűr), nghệ thuật cắt giấy và gốm sứ dân gian vùng lòng chảo Carpathian kết hợp với hình khối vòm phương Đông, tạo nên một ngôn ngữ kiến trúc độc bản mà trên toàn thế giới hiện chỉ còn duy nhất Giáo đường Subotica là công trình tôn giáo Do Thái còn giữ nguyên vẹn phong cách này.
IIHơn Một Thế Kỷ Từ Bản Đồ Án Đột Phá Năm 1901, Thảm Kịch Năm 1944 Tới Cuộc Đại Trùng Tu Quốc Tế Hoàn Tất Năm 2018
Hành trình hơn một trăm hai mươi năm của Giáo đường Do Thái Subotica là câu chuyện cảm động về sự thăng hoa của nghệ thuật đầu thế kỷ 20, nỗi đau mất mát trong Thế chiến thứ hai và nỗ lực hợp tác quốc tế bền bỉ suốt bốn thập kỷ để giải cứu một kiệt tác kiến trúc của nhân loại.
- Năm 1775 tới 1838Hình thành cộng đồng Do Thái tại Subotica và xây dựng hội đường đầu tiênNgười Do Thái được phép định cư tại Subotica từ năm 1775; cộng đồng chính thức thành lập năm 1782 và xây dựng hội đường cổ đầu tiên vào năm 1838.
- 1900 tới tháng 9 năm 1902Marcell Komor và Dezső Jakab thiết kế và xây dựng Giáo đường Tân nghệ thuật SuboticaCộng đồng Do Thái Subotica thông qua đồ án đột phá của hai kiến trúc sư Budapest là Marcell Komor và Dezső Jakab vào cuối năm 1900; công trình khởi công năm 1901 và khánh thành trọng thể vào tháng 9 năm 1902.
- Năm 1926Khắc phục thiệt hại sau cơn bão lớn và gia cố mái đồngSau một cơn bão lốc cực mạnh làm tốc một phần mái vòm vào năm 1926, cộng đồng tiến hành sửa chữa lớn để bảo vệ kết cấu vòm thạch cao bên trong.
- Tháng 4 đến tháng 6 năm 1944Thảm kịch Holocaust đối với cộng đồng Do Thái Subotica và kiến trúc sư Marcell KomorTrong Thế chiến II, hơn 4.000 trong tổng số 6.000 người Do Thái của Subotica bị dồn vào khu tập trung rồi trục xuất tới trại Auschwitz; kiến trúc sư Marcell Komor cũng bị sát hại tại Áo tháng 11 năm 1944.
- Năm 1974 và năm 1990Trao tặng quyền bảo quản cho Thành phố Subotica và xếp hạng Di tích Đặc biệt Quan trọngDo cộng đồng sống sót sau chiến tranh còn lại rất ít người không đủ sức duy tu tòa nhà khổng lồ, năm 1974 Cộng đồng Do Thái đã trao quyền sở hữu hội đường cho Thành phố Subotica; năm 1990 công trình được xếp hạng Di tích Văn hóa Đặc biệt Quan trọng của Serbia (SK 1035).
- 1996 tới 2014Đưa vào Danh sách Theo dõi của Quỹ Di tích Thế giới (WMF) và Europa NostraQuỹ Di tích Thế giới (WMF) nhiều lần đưa Giáo đường Subotica vào danh sách các di sản quý hiếm cần cứu nguy khẩn cấp (1996, 2000, 2002, 2006) và tổ chức Europa Nostra đưa vào danh sách 7 di sản nguy cấp nhất châu Âu năm 2014.
- 2012 tới 26 tháng 3 năm 2018Hoàn tất đại trùng tu toàn diện và tái khánh thành với sự hợp tác Serbia và HungaryVới nguồn vốn tài trợ từ Chính phủ Hungary, Chính phủ Serbia và thành phố Subotica, toàn bộ ngoại thất gốm Zsolnay, kính màu Miksa Róth và nội thất vòm Rabitz được phục chế hoàn hảo và khánh thành ngày 26 tháng 3 năm 2018.
Cuộc cách mạng kỹ thuật vòm nhẹ Rabitz và sự hồi sinh của phòng trưng bày Miksa Róth. Điều khiến các kỹ sư xây dựng hiện đại kinh ngạc nhất khi khảo sát Giáo đường Do Thái Subotica là giải pháp kết cấu đi trước thời đại của năm 1901. Ở các hội đường thế kỷ 19 truyền thống, để đỡ được một mái vòm đường kính hơn 12 mét ở độ cao 40 mét, người ta phải xây những bức tường gạch dày hàng mét và những trụ đá lớn che khuất tầm nhìn của người ngồi bên dưới. Tại Subotica, Komor và Jakab đã áp dụng kỹ thuật vòm thạch cao lưới thép Rabitz (mang tên nhà phát minh người Đức Carl Rabitz): toàn bộ mái vòm bên trong thực chất là một lớp vỏ mỏng chỉ dày vài phân bằng thạch cao cốt lưới kim loại được treo vào hệ khung giàn thép không gian ở bên trên và truyền tải trọng xuống tám cột ống sắt bọc thạch cao thanh mảnh.
Trong đợt đại trùng tu kéo dài từ năm 2012 đến đầu năm 2018, các nghệ nhân phục chế hàng đầu của Serbia và Hungary đã làm việc tỉ mỉ trên từng mét vuông: các lò gốm truyền thống đã nung lại từng viên ngói men Zsolnay bị vỡ trên mái, các nghệ nhân kính màu phục hồi nguyên bản ba mươi khung cửa sổ kính màu rực rỡ mang chữ ký của xưởng Miksa Róth (1865 tới 1944, bậc thầy kính màu số một của Budapest thời kỳ Secession), và chiếc đàn đại phong cầm lịch sử của hãng Wegenstein Lipót và các con (chế tạo tại Timișoara) cũng được bảo tồn để phục vụ các nghi lễ tôn giáo và hòa nhạc thính phòng đẳng cấp quốc tế.
IIIBố Cục Trung Tâm Năm Mái Vòm, Tám Cột Thép Thanh Mảnh, Gốm Men Zsolnay Và Kính Màu Miksa Róth
Giáo đường Do Thái Subotica được quy hoạch trên một mặt bằng gần vuông có kích thước 35 mét nhân 35 mét, phát triển theo bố cục không gian trung tâm năm mái vòm (quincunx): ở chính giữa là mái vòm lớn hình lều bát giác vươn cao 40 mét ở bên ngoài (độ cao từ sàn lên đỉnh vòm bên trong là 23 mét, đường kính vòm 12,6 mét), bốn góc là bốn tháp vòm nhỏ hơn đóng vai trò buồng cầu thang dẫn lên tầng lầu hành lang. Không gian được phân chia rõ rệt về mặt hình khối giữa tầng trệt dành cho 850 chỗ ngồi của nam giới và tầng lầu hành lang bao quanh dành cho 550 chỗ ngồi của nữ giới.
Ngoại thất của tòa hội đường gây ấn tượng mạnh nhờ sự tương phản giữa nền tường vữa màu kem nhạt chạm nổi các dải hoa tulip với phần chân đế và các gờ vòm xây bằng gạch nung màu đỏ tươi. Ba mặt tây nam, tây bắc và đông nam mở ra ba cổng vào lớn có đầu hồi uốn lượn mềm mại như sóng nước, phía trên mỗi cổng là một cửa sổ kính màu hình tròn hoặc hình giọt nước lớn. Toàn bộ hệ mái dốc và các mái vòm được lợp bằng ngói gốm men chịu nhiệt (pyrogranite) nhiều màu sắc sản xuất tại xưởng gốm Zsolnay danh tiếng ở thành phố Pécs.
Bước vào đại sảnh cầu nguyện trung tâm, ánh mắt lập tức bị hút lên mái vòm bát giác khổng lồ đường kính 12,6 mét được nâng đỡ bởi tám cột thép bọc thạch cao có đầu cột đắp nổi hình lá cọ, lông công và hoa đồng nội. Nhờ kết cấu vỏ mỏng Rabitz treo trên khung thép, mái vòm uốn cong mềm mại như một tấm thảm lều thêu chỉ vàng trên nền xanh ngọc và đỏ đất, ở chính tâm vòm treo một chiếc đèn chùm bằng đồng chạm trổ tinh xảo nặng hơn một tấn.
Ánh sáng tự nhiên chiếu vào lòng hội đường được lọc qua 30 khung cửa sổ kính màu nghệ thuật (stained glass) do xưởng của đại danh nhân kính màu Hungary là Miksa Róth tại Budapest chế tác năm 1902. Kết hợp kính màu ghép chì với kỹ thuật khảm thủy tinh ánh kim Tiffany, các ô cửa sổ tỏa ra sắc vàng hổ phách, xanh lục bảo và đỏ hồng ngọc với hình ảnh Ngôi sao Đa-vít và những chùm hoa mùa xuân.
Tại cánh phía đông nam của hội đường là khu vực cung thánh nâng cao qua các bậc đá cẩm thạch hồng, được bao quanh bởi hàng lan can sắt uốn hoa văn Secession và những trụ đèn đồng. Chính giữa là Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) chạm khắc lộng lẫy như một khám thờ phương Đông thếp vàng, phía trước là bục đọc kinh (Bimah) và bàn đứng của vị Ca trưởng. Ngay phía trên Hòm Bia Thánh là tầng gác dành cho dàn hợp xướng và chiếc đàn đại phong cầm lịch sử do hãng Carl Leopold Wegenstein (Wegenstein Lipót és Fiai) chế tạo.
Sau cuộc đại trùng tu hoàn tất năm 2018, khu vực hành lang và tầng lầu của hội đường được tích hợp hệ thống trưng bày đa phương tiện hiện đại giới thiệu lịch sử hơn hai thế kỷ của cộng đồng Do Thái tại Subotica và vùng Bačka, cuộc đời của hai kiến trúc sư Marcell Komor và Dezső Jakab, cùng tấm bia đá tưởng niệm hơn 4.000 cư dân Do Thái của thành phố đã thiệt mạng trong thảm họa Holocaust năm 1944.
| Hạng mục kiến trúc và Nghệ thuật | Niên đại và Tác giả / Xưởng chế tác | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị di sản |
|---|---|---|
| Tổng thể kiến trúc và Kết cấu khung thép | 1901 tới 1902 (kiến trúc sư Marcell Komor và Dezső Jakab) | Mặt bằng vuông 35 x 35 m, sức chứa 1.400 người (850 nam ở tầng trệt, 550 nữ trên lầu); hội đường Secession Hungary duy nhất còn lại |
| Mái vòm trung tâm vỏ mỏng Rabitz | 1902 (trùng tu hoàn chỉnh 2012 tới 2018) | Đường kính 12,6 m, cao nội thất 23 m, cao ngoại thất 40 m; đỡ trên 8 cột thép bọc vữa chạm hoa tulip và lông công |
| Hệ thống 30 cửa sổ kính màu nghệ thuật | 1902 (xưởng của nghệ nhân Miksa Róth tại Budapest) | Kính màu ghép chì và kính ánh kim phong cách Tân nghệ thuật khắc họa Ngôi sao Đa-vít và hoa văn thực vật |
| Mái ngói và Gốm trang trí mặt tiền | 1902 (Xưởng gốm sứ Zsolnay tại Pécs) | Ngói men và chi tiết gốm chịu nhiệt pyrogranite chống băng giá đặc trưng của trường phái Ödön Lechner |
| Hòm Bia Thánh và Đại phong cầm Wegenstein | 1902 (xưởng đàn Wegenstein Lipót és Fiai, Timișoara) | Khám thờ Aron HaKodesh thếp vàng ở cánh đông nam tích hợp bục Bimah và gác đàn đại phong cầm hợp xướng |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng truyền thống Do Thái giáo cũng như các kiến trúc sư trường phái Tân nghệ thuật Trung Âu không sử dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc quy hoạch và thiết kế Giáo đường Subotica. Tòa nhà được đặt tại khu đất trung tâm của đô thị Subotica theo mạng lưới quy hoạch phố phường thế kỷ 19 và tuân theo luật định hướng cầu nguyện Halakha của Do Thái giáo: cổng chính mở ở phía Tây Bắc và Hòm Bia Thánh đặt ở phía Đông Nam hướng thẳng về thành thánh Giêrusalem. Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của Đồng bằng Pannonian và cao nguyên cát Bačka (Subotičko-horgoška peščara) tại tọa độ 46,1014 độ vĩ bắc, 19,6614 độ kinh đông, thành phố Subotica nằm ở độ cao khoảng 114 mét so với mực nước biển, trên vùng đất phân thủy bằng phẳng và trù phú nằm giữa hai đại giang của Trung Âu là sông Danube (Dunav) ở phía tây và sông Tisza (Tisa) ở phía đông. Ở ngay phía đông và đông nam của thành phố là chuỗi bốn hồ nước tự nhiên rộng lớn gồm hồ Palić (Palićko jezero) và hồ Ludaš, đóng vai trò là đại tụ thủy minh đường điều hòa vi khí hậu và mang lại mạch thủy khí dồi dào cho toàn vùng thảo nguyên.
Về bố cục đô thị, Giáo đường Do Thái Subotica tọa lạc tại vị trí đắc địa trên Quảng trường Jakab và Komor (Trg Jakaba i Komora), chỉ cách Tòa thị chính Subotica và Quảng trường Tự do khoảng ba trăm mét về phía tây bắc. Tòa nhà đứng hoàn toàn độc lập ở giữa một khuôn viên cây xanh thoáng đãng bốn mặt (thế tứ diện khai dương, bát phong tụ hội), giúp toàn bộ năm mái vòm đón nhận ánh sáng mặt trời từ mọi góc độ trong ngày qua ba mươi ô cửa sổ kính màu. Trục nghi lễ của hội đường chạy chính xác theo hướng tọa Đông Nam hướng Tây Bắc: tín hữu bước vào qua ba cánh cửa vòm ở mặt tây bắc rồi tiến vào tâm điểm dưới mái vòm 40 mét, hướng mắt về Hòm Bia Thánh ở phương Tốn (Đông Nam, hướng Giêrusalem), tạo nên sự cân bằng hài hòa giữa hình khối vuông của mặt đất và vòm tròn của bầu trời.
VCác Kỳ Đại Lễ Do Thái Giáo, Ngày Tưởng Niệm Holocaust Tháng Sáu Và Không Gian Hòa Nhạc Giao Lưu Văn Hóa Quốc Tế
Sau khi hoàn tất cuộc đại trùng tu lịch sử vào tháng 3 năm 2018, Giáo đường Do Thái Subotica hoạt động theo mô hình song hành độc đáo dưới sự quản lý của Quỹ Giáo đường Do Thái Subotica và Cộng đồng Do Thái giáo Subotica (Jevrejska opština Subotica): nơi đây vừa là không gian linh thiêng cử hành các kỳ đại lễ theo lịch Do Thái giáo (lịch Hêbrơ), vừa là bảo tàng di sản và phòng hòa nhạc thính phòng hàng đầu của tỉnh Vojvodina.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên đại lễ tôn giáo và sự kiện văn hóa | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Giáo đường Do Thái Subotica |
|---|---|---|---|
| Tháng Tishrei (tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) | Lịch Hêbrơ | Đại lễ Năm Mới Do Thái (Rosh Hashanah) và Ngày Đền Tội (Yom Kippur) | Cộng đồng Do Thái tại Subotica và vùng Vojvodina tụ họp dưới mái vòm Secession để cử hành các buổi lễ cầu nguyện đầu năm mới và nghe tiếng tù và Shofar. |
| Ngày 25 tháng Kislev (tháng 12 dương lịch) | Lịch Hêbrơ | Lễ hội Ánh sáng (Hanukkah) và Hòa nhạc Mùa Đông | Nghi thức thắp đèn chín nhánh Hanukkiah trọng thể cùng chương trình hòa nhạc truyền thống thu hút đông đảo cư dân đa sắc tộc (người Serbia, người Hungary, người Croatia Bunjevci và người Do Thái) của thành phố Subotica. |
| Ngày 16 tháng 6 hằng năm | Dương lịch | Ngày Tưởng niệm hơn 4.000 Nạn nhân Holocaust của Subotica (1944) | Nghi lễ tưởng niệm xúc động kỷ niệm ngày các chuyến tàu trục xuất rời Subotica vào tháng 6 năm 1944, với nghi thức đọc tên các nạn nhân, đọc kinh Kaddish và đặt vòng hoa tại bia tưởng niệm trong khuôn viên hội đường. |
| Tháng 9 hằng năm | Dương lịch | Ngày Châu Âu về Văn hóa Do Thái (European Days of Jewish Culture) và Ngày Thành phố Subotica (1 tháng 9) | Chuỗi sự kiện triển lãm lịch sử kiến trúc Komor - Jakab, các buổi biểu diễn âm nhạc Klezmer, hợp xướng và hòa nhạc đại phong cầm mở cửa cho công chúng. |
| Tháng 3 hoặc tháng 4 (mùa xuân) | Lịch Hêbrơ | Lễ Purim và Đại lễ Vượt Qua (Pesach) | Các buổi lễ đọc Sách Esther và kỷ niệm cuộc Xuất Hành, kết nối các thế hệ của Cộng đồng Do Thái giáo Subotica. |
Điểm hẹn kiến trúc không thể bỏ lỡ trên tuyến hành trình Belgrade - Budapest. Nằm ngay trên trục đường sắt cao tốc và đường bộ quốc tế kết nối hai thủ đô Belgrade (Serbia) và Budapest (Hungary), Giáo đường Do Thái Subotica đón hàng vạn du khách yêu nghệ thuật từ khắp nơi trên thế giới mỗi năm. Đối với cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống tại Serbia và Hungary cũng như du khách Việt Nam đi du lịch dọc tuyến sông Danube, chuyến dừng chân tại Subotica để chiêm ngưỡng Giáo đường Tân nghệ thuật cùng Tòa thị chính Subotica và hồ Palić là một trải nghiệm thị giác tuyệt vời hiếm nơi nào sánh kịp.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Giáo đường (Trg Sinagoge) số 2, 24000 Subotica, tỉnh Vojvodina, Cộng hòa Serbia
- Đường tới
- Thành phố Subotica nằm ở cực bắc tỉnh Vojvodina (Serbia), cách thủ đô Belgrade khoảng 185 km về phía bắc theo đường cao tốc E75 (A1) và cách thủ đô Budapest của Hungary khoảng 175 km về phía nam. Từ Belgrade hoặc thành phố Novi Sad, quý vị có thể đi tàu hỏa cao tốc hoặc xe buýt tốc hành liên tỉnh tới Bến xe hoặc Ga đường sắt trung tâm Subotica (Železnička stanica Subotica). Từ nhà ga xe lửa Subotica, quý vị chỉ cần đi bộ khoảng 10 đến 12 phút (800 mét) dọc theo phố đi bộ Korzo qua Tòa thị chính Subotica (Gradska kuća) rồi rẽ về phía tây bắc sang Quảng trường Jakab và Komor (Trg Jakaba i Komora 6) là tới thẳng Giáo đường Do Thái Subotica.
- Toạ độ
- 46.1014, 19.6614
Giáo đường Do Thái Subotica mở cửa đón khách tham quan từ thứ Ba đến Chủ nhật hằng tuần (thường đóng cửa vào ngày thứ Hai và trong các ngày đại lễ Do Thái giáo chính thức). Giá vé tham quan rất hợp lý và có trang bị hệ thống thuyết minh tự động đa ngôn ngữ cùng màn hình tương tác giới thiệu lịch sử công trình. Khi bước vào bên trong đại sảnh cầu nguyện, du khách nam giới được khuyến khích đội mũ hoặc mũ Kippah thể hiện sự tôn trọng không gian thánh thiêng, giữ trật tự lịch sự và được phép chụp ảnh không dùng đèn flash để lưu lại vẻ đẹp rực rỡ của mái vòm hoa tulip và những khung cửa kính màu Miksa Róth.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Giáo đường Do Thái Subotica
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Giáo đường Do Thái Subotica được đánh giá là một công trình kiến trúc độc nhất vô nhị trên thế giới?
Được xây dựng từ năm 1901 tới năm 1902 bởi hai kiến trúc sư Marcell Komor và Dezső Jakab, đây là hội đường Do Thái giáo duy nhất trên toàn thế giới còn tồn tại được thiết kế hoàn toàn theo phong cách Tân nghệ thuật Dân tộc Hungary (Hungarian Art Nouveau / Secession), kết hợp hình khối vòm lều phương Đông với họa tiết thêu dân gian vùng Carpathian.
Kết cấu mái vòm của Giáo đường Do Thái Subotica có điểm gì đột phá về mặt kỹ thuật xây dựng đầu thế kỷ 20?
Thay vì xây những trụ đá và vòm gạch nặng nề truyền thống, hai kiến trúc sư Komor và Jakab đã ứng dụng kỹ thuật vòm vỏ mỏng thạch cao cốt lưới thép (hệ Rabitz) treo trên khung giàn thép và nâng đỡ bởi tám cột sắt mảnh mai. Nhờ đó, mái vòm trung tâm có đường kính 12,6 mét và cao 40 mét tạo ra cảm giác nhẹ nhàng như một chiếc lều vải thêu khổng lồ với sức chứa tới 1.400 người.
Những xưởng nghệ thuật danh tiếng nào đã chế tác phần mái gốm và cửa sổ kính màu của Giáo đường Subotica?
Toàn bộ ngói lợp mái nhiều màu và các chi tiết gốm trang trí chịu băng giá (pyrogranite) ở mặt tiền được sản xuất tại Xưởng gốm sứ Zsolnay danh tiếng ở thành phố Pécs; trong khi 30 khung cửa sổ kính màu rực rỡ bên trong hội đường là tác phẩm của bậc thầy nghệ thuật kính màu Miksa Róth tại Budapest.
Ý nghĩa của các họa tiết hoa tulip, hoa cẩm chướng và lông chim công trang trí trên vòm trần hội đường là gì?
Các họa tiết này được lấy cảm hứng từ nghệ thuật thêu dân gian truyền thống của Hungary và vùng Transylvania, đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng tâm linh sâu sắc: chiếc vòm gợi nhắc Đền Tạm (Mishkan) bằng vải thêu của dân Israel trong hoang địa, còn hoa tulip, trái lựu và lông công biểu trưng cho vẻ đẹp của công trình sáng tạo, sự sinh sôi và sự bất diệt của linh hồn.
Số phận của cộng đồng Do Thái tại Subotica và kiến trúc sư Marcell Komor trong Thế chiến thứ hai diễn ra như thế nào?
Trước Thế chiến thứ hai, Subotica có một cộng đồng Do Thái thịnh vượng gồm khoảng 6.000 người. Vào mùa xuân năm 1944, hơn 4.000 người Do Thái của thành phố đã bị phát xít trục xuất tới trại hủy diệt Auschwitz; chính vị kiến trúc sư thiết kế hội đường là Marcell Komor cũng bị sát hại trong thảm họa Holocaust năm 1944 ở tuổi 76.
Cuộc đại trùng tu giúp hồi sinh Giáo đường Do Thái Subotica được thực hiện vào thời gian nào?
Sau khi được Cộng đồng Do Thái trao quyền bảo quản cho Thành phố Subotica năm 1974 và được Quỹ Di tích Thế giới (WMF) cùng Europa Nostra kêu gọi bảo vệ, một dự án đại trùng tu toàn diện với sự tài trợ chung của Chính phủ Serbia, Chính phủ Hungary và thành phố Subotica đã diễn ra từ năm 2012 và hoàn tất trọng thể vào ngày 26 tháng 3 năm 2018.