Nhà thờ Corpus Christi, Nesvizh

IBí Tích Mình Máu Thánh Chúa Kitô (Corpus Christi), Cuộc Hoán Cải Của Thân Vương Mikolaj Krzysztof Radziwill Sirotka Và Câu Khắc Memento Mori Của Người Hành Hương

Ngôi đại thánh đường cổ kính tại trung tâm thành phố Nesvizh thuộc dòng truyền thống Công giáo Rôma được cung hiến cho Bí tích Mình và Máu Cực Thánh Chúa Kitô (tiếng Latinh: Sanctissimum Corpus et Sanguis Christi / Corpus Christi, tiếng Belarus: Bozhaye Tsela, tiếng Ba Lan: Boze Cialo). Vào nửa sau thế kỷ 16, việc chọn tước hiệu Corpus Christi làm danh hiệu hiến thánh mang ý nghĩa tuyên ngôn thần học sâu sắc bậc nhất của Công đồng Trento (diễn ra từ năm 1545 tới 1563) và phong trào Phản Cải cách tại Đông Âu. Vào thời điểm ấy, phần lớn tầng lớp đại quý tộc của Đại Công quốc Litva đã rời bỏ Công giáo để chuyển sang theo Thần học Kháng Cách của Jean Calvin (Calvinism) hoặc phái Anh em Ba Lan chống Ba Ngôi (Arianism), những hệ phái phủ nhận giáo lý về sự biến đổi bản thể (Transsubstantiatio) và sự hiện diện thực sự của Chúa Kitô trong Bánh và Rượu Thánh.

Chính cha ruột của người sáng lập nhà thờ là Thân vương Mikolaj Radziwill biệt hiệu Đen (Mikolaj Radziwill Czarny, sinh năm 1515, mất năm 1565), Đại Chưởng ấn Đại Công quốc Litva kiêm Thống đốc Vilnius, từng là nhà bảo trợ hùng mạnh nhất của Giáo hội Thần học Calvin tại Litva và là người đã bỏ ngân khố khổng lồ để dịch thuật và in ấn cuốn Kinh Thánh Kháng Cách tại Brest (Kinh Thánh Radziwill) vào năm 1563. Khi Thân vương Radziwill Đen qua đời năm 1565, toàn bộ thành phố Nesvizh đang là một trung tâm in ấn và thần học Kháng Cách sôi động của vùng đất Belarus.

IIBốn Thế Kỷ Lịch Sử: Từ Cuộc Gặp Gỡ Giữa Thân Vương Radziwill Và Kiến Trúc Sư Giovanni Maria Bernardoni Năm 1586 Tới Phép Lạ Vượt Qua Thế Chiến Và Thời Liên Xô

Lịch sử khởi dựng Nhà thờ Corpus Christi bắt đầu vào tháng 8 năm 1584 khi Thân vương Mikolaj Krzysztof Radziwill Sirotka ký đạo sắc hiến tặng đất đai, làng mạc và ngân quỹ để thành lập Học viện Dòng Tên Nesvizh (Collegium Nesvisiense). Để kiến thiết ngôi nhà thờ trung tâm của Học viện đồng thời là nhà thờ giáo xứ và lăng tẩm vĩnh cửu của gia tộc Radziwill, Thân vương đã viết thư thỉnh cầu Bề trên Tổng quyền Dòng Tên tại Rôma là Cha Claudio Acquaviva cử tới Đại Công quốc Litva một kiến trúc sư bậc thầy am tường những thành tựu mới nhất của nền kiến trúc và kỹ thuật xây dựng vòm gạch nước Ý.

Đáp lại lời thỉnh cầu ấy, mùa hè năm 1586, tu sĩ kiến trúc sư Dòng Tên người Ý Giovanni Maria Bernardoni (sinh năm 1541 tại vùng Como miền bắc nước Ý, mất năm 1605 tại Krakow) đã đặt chân tới Nesvizh. Trước khi sang Đông Âu, Bernardoni từng trực tiếp làm việc tại Rôma dưới sự chỉ đạo của đại kiến trúc sư Giacomo Barozzi da Vignola và Giacomo della Porta ngay trên công trường xây dựng nhà thờ mẹ của Dòng Tên là Vương cung thánh đường Il Gesu, sau đó phụ trách xây dựng các nhà thờ Dòng Tên tại Napoli, đảo Sardinia và Lublin. Tại Nesvizh, Giovanni Maria Bernardoni đã lưu lại làm kiến trúc sư trưởng của Thân vương Radziwill Sirotka trong suốt 13 năm liên tục (từ 1586 tới 1599), biến thị trấn miền thảo nguyên Belarus thành phòng thí nghiệm đầu tiên của kiến trúc Baroque ở phía đông châu Âu.

Vào giữa thế kỷ 18, sau khi thành phố Nesvizh chịu nhiều hư hại trong cuộc Đại chiến Bắc Âu đầu thế kỷ 18, vị gia chủ lừng danh của dòng họ là Thân vương Michal Kazimierz Radziwill biệt hiệu Rybenko (Con Cá Nhỏ, sinh năm 1702, mất năm 1762), Đại Thống chế Đại Công quốc Litva kiêm Thống đốc Vilnius, đã khởi xướng một cuộc đại trùng tu và tân trang toàn diện nội thất nhà thờ theo phong cách Hậu kỳ Baroque từ năm 1750 tới 1760. Thân vương Rybenko đã giao cho kiến trúc sư cung đình Mauriz Pedetti và danh họa tài hoa Ksawery Dominik Heski (sinh năm 1700, mất năm 1764) cùng con trai ông là Jozef Ksawery Heski thực hiện một chương trình hội họa quy mô khổng lồ: vẽ hơn 40 đại cảnh bích họa sử dụng kỹ thuật phối cảnh ảo giác quang học (trompe-l'oeil và quadratura) phủ kín toàn bộ vòm trần gian chính, hai cánh ngang, lồng vòm trung tâm và các trụ cột của nhà thờ, đồng thời thiết kế mới đại bàn thờ chính với bức tranh sơn dầu Bữa Tiệc Ly kiệt tác hoàn thành năm 1753.

Năm 1773, khi Đức Giáo hoàng Clement XIV ban hành đoản sắc giải thể Dòng Tên trên toàn thế giới, Học viện Dòng Tên Nesvizh đóng cửa và Nhà thờ Corpus Christi chính thức chuyển thành Nhà thờ Giáo xứ trung tâm (Farny Kaschyol) của thành phố Nesvizh, tiếp tục nằm dưới sự bảo trợ trực tiếp của các thế hệ Thân vương Radziwill cho tới tận năm 1939. Điều kỳ diệu nhất trong lịch sử hiện đại của Belarus là khác với Nhà thờ chính tòa Danh Thánh Đức Maria, Minsk bị tháo dỡ tháp chuông biến thành nhà thể thao hay hàng trăm nhà thờ khác bị đóng cửa thời Xô viết, Nhà thờ Corpus Christi tại Nesvizh là ngôi thánh đường Công giáo duy nhất tại miền trung và miền đông Belarus chưa bao giờ bị đóng cửa dù chỉ một ngày trong suốt Chiến tranh Thế giới thứ hai cũng như suốt thời kỳ Liên Xô. Ngay cả trong trận chiến giải phóng Nesvizh mùa hè năm 1944, khi một quả bom hàng không Đức rơi xuyên qua mái gỗ nhà thờ, quả bom đã kỳ diệu không phát nổ, giúp cứu nguy nguyên vẹn toàn bộ vòm bích họa thế kỷ 18 và khu hầm mộ 70 quan tài bên dưới. Công lao lớn lao giữ vững ngọn đèn chầu Thánh Thể cháy sáng liên tục suốt nửa sau thế kỷ 20 thuộc về linh mục chánh xứ huyền thoại Cha Grzegorz Kolosowski (nhậm chức tại Nesvizh từ năm 1942 cho tới khi qua đời năm 1991 suốt gần nửa thế kỷ). Năm 2005, UNESCO đã chính thức ghi danh Nhà thờ Corpus Christi cùng Lâu đài Nesvizh vào Danh sách Di sản Thế giới (mã số 1196).

IIIKiến Trúc Baroque Khởi Nguyên Của Đông Âu, Hệ Bích Họa Ảo Giác Quang Học Của Ksawery Dominik Heski Và Hầm Mộ 70 Quan Tài Hoàng Tộc Radziwill

Nhà thờ Corpus Christi tại Nesvizh hội tụ bốn con số kỷ lục về quy mô kiến trúc và nghệ thuật tôn giáo tại Đông Âu: khởi dựng từ năm 1587 tới 1593 như ngôi nhà thờ Baroque đầu tiên ở Đông Âu; mặt bằng vương cung thánh đường ba gian chữ thập Latinh kích thước 56 x 27,5 mét; hệ thống hơn 40 đại cảnh bích họa thế kỷ 18 của Ksawery Dominik Heski; và khu hầm mộ gia tộc lưu giữ hơn 70 quan tài hoàng tộc Radziwill.

Vương cung thánh đường có mái vòm Tiền kỳ Baroque đầu tiên tại Đông Âu. Về mặt lịch sử kiến trúc thế giới, Nhà thờ Corpus Christi tại Nesvizh giữ một vị trí vô song: đây là ngôi vương cung thánh đường có mái vòm đầu tiên được xây dựng theo phong cách Tiền kỳ Baroque (Early Baroque) trên toàn lãnh thổ Thịnh vượng chung Ba Lan - Litva cũng như toàn bộ Đông Âu, khởi công năm 1587 chỉ ba năm sau khi mặt tiền Nhà thờ Il Gesu tại Rôma được hoàn thành năm 1584 (thậm chí còn sớm hơn cả Nhà thờ Thánh Phêrô và Phaolô tại Krakow ở Ba Lan được khởi dựng năm 1597 do chính Giovanni Maria Bernardoni tiếp tục thiết kế sau khi rời Nesvizh). Công trình được xây dựng trên mặt bằng vương cung thánh đường ba gian dọc giao cắt với cánh ngang (transept) tạo thành hình chữ thập Latinh có tổng chiều dài 56 mét và chiều rộng 27,5 mét. Giao điểm trung tâm giữa gian chính và cánh ngang được đội lên một lồng trống hình bát giác cao vút đỡ khối mái vòm bán cầu đường kính lớn có tháp đèn (lantern) trên đỉnh, đưa ánh sáng mặt trời từ trên cao rọi thẳng xuống trước cung thánh theo đúng mỹ học ánh sáng siêu việt của thời kỳ Phản Cải cách.

Mặt tiền chính của nhà thờ là một bản giao hưởng chuẩn mực của trường phái kiến trúc Vignola tại Rôma được bản địa hóa tinh tế cho điều kiện khí hậu phương Bắc. Mặt tiền hoàn toàn không có hai tháp chuông hai bên như dòng Baroque Vilnius thế kỷ 18 sau này, mà vươn lên thành hai tầng kiến trúc đăng đối kết thúc bằng một trán tường (pediment) hình tam giác cổ điển đội thánh giá trên đỉnh. Tầng dưới rộng hơn tầng trên được chia thành năm nhịp đứng bởi các thức cột bổ trụ (pilasters) phẳng mạnh mẽ xen kẽ bốn hốc tường hình vỏ sò tôn trí tượng bốn vị Thánh: Thánh Phanxicô Xaviê, Thánh Inhaxiô Loyola sáng lập Dòng Tên, Thánh Kazimierz hoàng tử bảo trợ Litva và Thánh Stanislaw. Sự chuyển tiếp từ tầng một rộng năm nhịp lên tầng hai thu hẹp ba nhịp ở giữa được giải quyết tài tình bằng đôi cánh tường cuốn xoắn ốc mềm mại (volutes) uốn lượn hai bên. Cách cổng chính vài chục mét ở góc đông bắc khuôn viên bên cạnh cổng rào dẫn ra đường đắp lâu đài là Tháp chuông Lâu đài cổ (Zamkovaya Bashnya) xây bằng gạch đỏ bốn tầng từ cuối thế kỷ 16 theo lối phòng thủ kết hợp kiến trúc Gothic và Phục Hưng bản địa Belarus.

Bốn mươi đại cảnh bích họa ảo giác quang học của Ksawery Dominik Heski và kiệt tác Bữa Tiệc Ly. Bước qua tiền sảnh tiến vào nội thất nhà thờ, du khách lập tức choáng ngợp trước một không gian nghệ thuật tổng hợp (Gesamtkunstwerk) nơi kiến trúc thế kỷ 16 hòa quyện hoàn hảo với nghệ thuật hội họa bích họa ảo giác thế kỷ 18. Toàn bộ vòm cuốn hình nôi của gian chính, các vòm cung gian phụ và lồng mái vòm trung tâm được phủ kín bởi hơn 40 đại cảnh bích họa sơn vôi ướt (fresco) do họa sĩ cung đình nhà Radziwill là Ksawery Dominik Heski thực hiện từ năm 1750 tới 1760 theo cảm hứng từ nghệ thuật phối cảnh của Andrea Pozzo và những bản khắc của Peter Paul Rubens.

Bằng kỹ thuật vẽ cột giả, gờ chỉ nổi giả và những khung vòm mở toang lên bầu trời mây trắng (quadratura và trompe-l'oeil), họa sĩ đã xóa nhòa giới hạn vật lý của trần gạch để mở ra những tầng trời thần học: trên đỉnh mái vòm trung tâm cao gần 30 mét là hình ảnh các Thiên thần và Chư Thánh đang chầu hầu quanh hào quang Thiên Chúa trong không gian thăm thẳm; dọc theo các ô vòm trần gian chính là chuỗi các cảnh dụ ngôn Phúc Âm, các Giáo phụ Hội Thánh và những hình ảnh biểu trưng về Bí tích Thánh Thể. Tại trung tâm cung thánh hình bán nguyệt (apse), đại bàn thờ chính bằng đá cẩm thạch đen và hồng do Mauriz Pedetti thiết kế bao quanh bức sơn dầu khổng lồ Bữa Tiệc Ly (The Last Supper) của Ksawery Dominik Heski hoàn thành năm 1753, khắc họa khoảnh khắc Chúa Giêsu thiết lập Bí tích Mình và Máu Thánh giữa mười hai Tông đồ dưới ánh sáng tương phản kịch tính kiểu chiaroscuro.

Phù điêu mộ chí người hành hương và Hầm mộ 70 quan tài Hoàng tộc Radziwill. Dọc hai bên tường cánh ngang và cung thánh là những tác phẩm điêu khắc đá cẩm thạch thời kỳ Phục Hưng muộn và Baroque đầu thế kỷ 17 vô giá do các điêu khắc gia người Ý thực hiện. Nổi bật và xúc động nhất là hai tấm phù điêu mộ chí bằng đá cẩm thạch nhiều màu của hai người con thơ yểu mệnh của Thân vương Radziwill Sirotka (bé Mikolaj và bé Krzysztof qua đời đầu thế kỷ 17, được tạc dưới hình ảnh hai hài nhi đang gối đầu trên chiếc đầu lâu yên giấc chờ ngày sống lại) và bức phù điêu mộ chí của chính Thân vương Mikolaj Krzysztof Radziwill Sirotka trong trang phục áo choàng hành hương Đất Thánh có gắn vỏ sò trên vai đang quỳ gối cầu nguyện với dòng chữ Latinh nhắc nhở người đời rằng trước mặt Chúa, vương hầu cũng chỉ là người lữ khách trần trụi.

Ngay bên dưới nền đá của nhà thờ là Khu hầm mộ Gia tộc Radziwill (Krypta Radziwillow), lăng tẩm dòng họ quý tộc lớn thứ ba ở châu Âu chỉ sau hầm mộ Hoàng gia Habsburg tại Viên (Áo) và hầm mộ Hoàng gia El Escorial (Tây Ban Nha). Bắt đầu từ thi hài của phu nhân Elzbieta Eufemia Wisniowiecka (vợ của Thân vương Sirotka) được an táng năm 1596 và bản thân Thân vương Sirotka năm 1616, qua các vị đại thống chế như Michal Kazimierz Radziwill Rybenko hay Karol Stanislaw Radziwill Panie Kochanku, cho tới vị hậu duệ gần nhất là Thân vương Anthony Radziwill (qua đời tại Luân Đôn năm 1999 và được đưa bình tro cốt về an táng năm 2000), khu hầm mộ lưu giữ hơn 70 cỗ quan tài bằng gỗ sồi và kim loại đặt trên các bệ gạch trong những căn phòng vòm tối trang nghiêm, nơi thi hài được ướp hương theo bí thuật cổ truyền và niêm phong bằng sáp đóng ấn gia huy đại bàng đen của dòng họ Radziwill.

IVThế Đất Và Hướng

Cần nêu rõ rằng Thân vương Mikolaj Krzysztof Radziwill Sirotka và kiến trúc sư Dòng Tên người Ý Giovanni Maria Bernardoni vào thế kỷ 16 không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch thành phố Nesvizh và xây dựng Nhà thờ Corpus Christi. Vị trí của ngôi thánh đường được lựa chọn theo mô hình quy hoạch đô thị lý tưởng thời Phục Hưng Ý (Citta Ideale) kết hợp với thần học Công đồng Trento, đặt nhà thờ làm điểm trung gian kết nối giữa khu phố thị dân và tòa lâu đài của bậc quân vương. Phần nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.

VĐại Lễ Kiệu Mình Máu Thánh Chúa (Corpus Christi), Truyền Thống Âm Nhạc Thánh Phong Cầm Và Hành Trình Chiêm Bái Hầm Mộ Gia Tộc Radziwill

Là ngôi thánh đường Công giáo duy nhất trong vùng giữ được mạch phụng vụ không đứt đoạn suốt từ năm 1593 tới nay, Nhà thờ Giáo xứ Corpus Christi tại Nesvizh có đời sống tôn giáo và văn hóa âm nhạc hết sức phong phú, kết hợp truyền thống bí tích Công giáo với di sản văn hóa cung đình của dòng họ Radziwill.

Trung tâm âm nhạc cổ điển và thông điệp vượt thời gian dưới hầm mộ hoàng gia. Cùng với Nhà thờ chính tòa Chúa Thánh Thần, Minsk và Nhà thờ Thánh Boris và Gleb (Kalozha), Grodno, Nhà thờ Corpus Christi tại Nesvizh là một trong ba không gian âm hưởng cổ điển danh tiếng nhất của đất nước Belarus. Vào thế kỷ 18 dưới thời Thân vương Michal Kazimierz Radziwill Rybenko và người vợ là Nữ văn sĩ Franciszka Urszula Radziwillowa, Nesvizh từng sở hữu dàn nhạc giao hưởng, nhà hát opera và trường ba-lê riêng lừng danh khắp châu Âu, nơi các nhạc công biểu diễn thường xuyên trong các Thánh lễ trọng tại Nhà thờ Corpus Christi. Khi bước xuống những bậc thang đá lạnh dẫn vào khu hầm mộ dưới chân cung thánh, đứng trước cỗ quan tài giản dị của Thân vương Mikolaj Krzysztof Radziwill Sirotka nằm cạnh hơn 70 quan tài của các vị thống chế, hồng y, công nương, mỗi du khách đều cảm nhận sâu sắc thông điệp mà người sáng lập đã khắc lại hơn bốn trăm năm trước: mọi lâu đài quyền lực trên mặt đất đều chỉ là quán trọ tạm bợ của người lữ khách, chỉ có đức tin, lòng nhân ái và sự hiệp thông trong tình yêu Thiên Chúa mới trường tồn vĩnh cửu.

VINơi Chốn Và Đường Tới

Những nơi gần đây trong thư viện

VIIĐóng Góp Cho Trang Này

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp