Ẩn mình ở độ cao 2.070 mét trên mực nước biển giữa những dãy núi thông xanh thẫm và những hẻm vực sương mù bao phủ của tỉnh El Quiché thuộc vùng Tây Nguyên Guatemala, thị trấn cổ Santo Tomás Chichicastenango (được người Maya K'iche' bản địa gọi từ ngàn xưa là Chuwila, nghĩa là Phía trên những bụi cây tầm ma) hiện ra như một bức tranh sống động của thế giới cổ đại. Vào mỗi sáng Thứ Năm và Chủ Nhật, khi phiên chợ vùng cao lớn nhất Trung Mỹ họp kín quảng trường trung tâm, ánh mắt của mọi lữ khách đều bị thu hút về phía góc đông nam của quảng trường: nơi đó, một làn khói trắng thơm ngát mùi nhựa cây rừng cứ cuộn lên dày đặc như mây phủ trước mặt tiền quét vôi trắng mộc mạc của Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango (tiếng Tây Ban Nha là Iglesia de Santo Tomás Apóstol de Chichicastenango).
Được các tu sĩ Dòng Đa Minh khởi dựng vào khoảng năm 1540 tới năm 1545 ngay trên nền móng đá của một đài tế lễ Maya tiền Columbus, ngôi thánh đường gần năm trăm năm tuổi này giữ một vị thế vô song trong lịch sử văn hóa và tôn giáo thế giới. Chính tại khu tu viện cổ nằm sát bên hông phải của nhà thờ, vào đầu thế kỷ 18, linh mục Dòng Đa Minh Francisco Ximénez đã được các vị bô lão K'iche' tin tưởng trao cho xem bản thảo chữ viết của bộ sử thi sáng thế Popol Vuh để sao chép và dịch sang tiếng Tây Ban Nha, nhờ đó cứu thoát kiệt tác văn học thiêng liêng bậc nhất của nền văn minh Maya khỏi nguy cơ thất truyền vĩnh viễn. Hơn thế nữa, cùng với Nhà thờ chính tòa Tổng giáo phận Thành phố Guatemala, Nhà thờ và Tu viện La Merced, Antigua Guatemala và Quần thể đền kim tự tháp Maya tại Tikal, Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango là minh chứng kỳ diệu nhất về sự chung sống hòa bình và hội nhập văn hóa sâu sắc giữa đức tin Công giáo với truyền thống tâm linh bản địa Maya.
IThánh Tôma Tông Đồ, Các Hội Đoàn Cofradías Và Sự Giao Hòa Giữa Phụng Vụ Công Giáo Với Vũ Trụ Quan Maya K'iche'
Ngôi thánh đường cổ tại Chichicastenango được cung hiến cho Thánh Tôma Tông Đồ (Santo Tomás Apóstol), vị Tông đồ đã đặt tay vào cạnh sườn Chúa Giêsu Phục Sinh để tuyên xưng đức tin và theo truyền thuyết Kitô giáo là vị thánh đã rao giảng Tin Mừng tới những miền đất xa xôi nhất của thế giới. Khi các tu sĩ Dòng Anh Em Giảng Thuyết (Dòng Đa Minh, Ordo Praedicatorum) tiến lên vùng núi cao nguyên El Quiché ngay sau khi vương đô Q'umarkaj (Utatlán) của người Maya K'iche' thất thủ năm 1524, họ đã đặt thị trấn Chuwila dưới sự bảo trợ của Thánh Tôma. Tại chính giữa bàn thờ chính Baroque sơn son thếp vàng cuối lòng nhà thờ, bức tượng cổ khắc họa Thánh Tôma Tông Đồ đứng uy nghi, và bên cạnh ngài là tượng Thánh Cả Giuse (San José) cùng Thánh Sebastián Tử Đạo (San Sebastián), ba vị thánh bảo trợ lớn nhất gắn liền với đời sống cộng đoàn cư dân K'iche'.
Tuy nhiên, điều làm nên linh hồn độc đáo có một không hai của Nhà thờ Thánh Tôma chính là sự hiện diện song hành và tôn trọng lẫn nhau giữa hàng giáo phẩm Công giáo và hệ thống các Hội đoàn Tôn giáo Bản địa (Cofradías) cùng các vị Hướng dẫn Tâm linh Maya (Chuchkajaw hay Ajq'ijab', tức những người giữ ngày lịch thiêng). Đối với người Maya K'iche' tại Chichicastenango, việc tham dự Thánh lễ Công giáo, rước kiệu Thánh Tôma và việc khấn nguyện với Trái Tim Bầu Trời, Trái Tim Mặt Đất (Uk'u'x Kaj, Uk'u'x Ulew) cùng linh hồn các bậc tổ tiên ngay trên nền đá của nhà thờ hoàn toàn không mâu thuẫn nhau, mà là hai mặt thống nhất của lòng thành kính đối với Đấng Tạo Hóa tối cao.
Triết lý tâm linh thấm đẫm trong từng viên đá và từng làn khói trầm tại Chichicastenango là nguyên lý Thống Nhất Vũ Trụ và Tương Giao Giữa Người Sống Với Tổ Tiên. Khi các tu sĩ Tây Ban Nha thế kỷ 16 xây nhà thờ chồng lên nền ngôi đền cổ của người K'iche', cư dân bản địa không từ bỏ thánh địa của cha ông mình mà tiếp nhận ngôi nhà thờ mới như một ngọn núi thiêng tiếp nối mạch nguồn cũ. Cánh cửa chính ở mặt tiền nhà thờ phía trên 18 bậc đá được coi là cổng thiêng nối kết cõi người với cõi thần, vì vậy trong ngày thường người dân và du khách không đi qua cửa chính này (mà phải đi vòng qua cánh cửa vòm bên hông phải từ phía hành lang tu viện); cửa chính chỉ được mở toang trong các đại lễ trọng thể khi các vị trưởng lão của mười bốn hội đoàn Cofradías mặc lễ phục thêu tay truyền thống, cầm quyền trượng bạc (varas) có gắn hình mặt trời rước kiệu các Thánh bước qua làn khói nhựa trầm copal.
Cuộc giải cứu vĩ đại bộ sử thi sáng thế Popol Vuh tại Tu viện Santo Tomás đầu thế kỷ 18. Trong lịch sử văn hóa nhân loại, Nhà thờ và Tu viện Thánh Tôma tại Chichicastenango mãi mãi gắn liền với tên tuổi của linh mục Dòng Đa Minh người Tây Ban Nha Cha Francisco Ximénez (1666 tới khoảng 1729) và bộ sách thánh Popol Vuh (Sách của Cộng đồng hay Sách của Hội đồng). Sau cuộc chinh phạt thế kỷ 16, phần lớn các bộ sách giấy vỏ cây ghi bằng chữ tượng hình Maya đã bị thiêu hủy; tuy nhiên, vào giữa thế kỷ 16 (khoảng năm 1550 tới 1558), một số quý tộc người Maya K'iche' từng học chữ Latinh với các tu sĩ đã âm thầm ghi chép lại toàn bộ truyền thuyết sáng thế, thần thoại về cặp Anh Em Sinh Đôi Anh Hùng (Hunahpú và Xbalanqué) chiến thắng các chúa tể âm phủ Xibalba, câu chuyện các vị thần nhào nặn ra loài người từ bột ngô vàng và ngô trắng, cùng gia phả các vua K'iche' bằng tiếng K'iche' viết theo mẫu tự Latinh rồi cất giấu cẩn mật trong cộng đồng.
Khi Cha Francisco Ximénez được bổ nhiệm làm linh mục chánh xứ Chichicastenango từ năm 1701 tới năm 1703, nhờ sự thông thạo tuyệt vời tiếng K'iche' và lòng trân trọng sâu sắc đối với văn hóa bản địa, ngài đã được các vị bô lão Chichicastenango tin cậy cho mượn cuốn bản thảo vô giá ấy. Ngay trong căn phòng nhỏ của tu viện cạnh Nhà thờ Thánh Tôma, dưới ánh nến, Cha Ximénez đã kiên nhẫn chép lại nguyên văn tiếng K'iche' ở cột bên trái và dịch sang tiếng Tây Ban Nha ở cột bên phải, sau đó trả lại bản gốc cho người dân bản địa. Dù bản gốc thế kỷ 16 về sau đã thất lạc, bản chép tay song ngữ của Cha Ximénez (hiện được bảo quản tại Thư viện Newberry ở thành phố Chicago, Hoa Kỳ) đã trở thành bản văn duy nhất giúp thế giới ngày nay đọc được trọn vẹn cuốn Kinh Thánh của nền văn minh Maya.
Một điều mà khách hành hương và du khách cần hiểu rõ để giữ thái độ tôn kính đúng mực tại Chichicastenango là: những người đàn ông và phụ nữ bản địa đang quỳ trên các bậc đá trước cửa nhà thờ để đung đưa bình gốm đốt nhựa trầm, hay những gia đình đang rải cánh hoa hồng và hạt ngô quanh các hàng nến dưới sàn gỗ bên trong nhà thờ không phải đang biểu diễn văn nghệ phục vụ khách du lịch. Họ là các vị Chuchkajaw (linh mục bản địa Maya) đang thực sự cử hành nghi lễ cầu an, chữa bệnh, giải hạn và cầu nguyện cho mùa màng, cho người đã khuất theo đúng lịch thiêng 260 ngày Cholq'ij. Vì vậy, việc chụp ảnh bên trong nhà thờ và chụp cận cảnh các nghi lễ trên bậc thềm bị nghiêm cấm tuyệt đối để bảo vệ sự tôn nghiêm của lời cầu nguyện.
IIBiên Niên Sử Hơn Bốn Thế Kỷ Rưỡi: Từ Thành Cổ Chuwila Sau Năm 1524, Ngôi Nhà Thờ Đa Minh Năm 1540 Đến Biểu Tượng Văn Hóa Tâm Linh Toàn Cầu
Lịch sử của Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango gắn liền với cuộc di cư lịch sử của người Maya K'iche' từ kinh đô cổ Q'umarkaj về vùng núi Chuwila và quá trình truyền giáo theo đường lối hòa bình của Dòng Đa Minh thế kỷ 16.
- Trước năm 1524 và sau năm 1524Trung tâm thương mại và nghi lễ Chuwila đón cư dân quý tộc từ kinh đô Q'umarkaj (Utatlán)Sau khi quân của Pedro de Alvarado đốt phá kinh đô Q'umarkaj của vương quốc K'iche' năm 1524, nhiều gia tộc quý tộc và tư tế K'iche' đã rút về định cư tại vùng đồi Chuwila (Chichicastenango), mang theo các truyền thống nghi lễ và bản thảo cổ.
- Khoảng năm 1540 tới năm 1545Các tu sĩ Dòng Đa Minh khởi dựng Nhà thờ và Tu viện Santo Tomás trên nền đền cổThực hiện đường lối truyền giáo của Giám mục Francisco Marroquín và Bartolomé de las Casas, các tu sĩ Dòng Đa Minh xây dựng ngôi nhà thờ tường dày quét vôi trắng và dãy tu viện ngay trên nền đài tế lễ tiền Columbus.
- Khoảng năm 1550 tới năm 1558Các học giả quý tộc K'iche' biên soạn bản thảo chữ Latinh của bộ sử thi Popol VuhCác vị bô lão K'iche' tại vùng Quiché chuyển ngữ nội dung sách chữ tượng hình cổ sang tiếng K'iche' viết bằng chữ cái Latinh để bảo tồn lịch sử sáng thế và gia phả dân tộc.
- Năm 1701 tới năm 1703Cha Francisco Ximénez sao chép và dịch bộ sử thi Popol Vuh ngay tại Tu viện Santo TomásTrong thời gian làm chánh xứ Chichicastenango, tu sĩ Dòng Đa Minh Francisco Ximénez được cộng đồng K'iche' cho đọc bản thảo Popol Vuh và thực hiện bản chép tay song ngữ K'iche' - Tây Ban Nha lịch sử.
- Thế kỷ 18 tới thế kỷ 19Định hình cấu trúc 14 Hội đoàn Cofradías và hoàn thiện các bức bình phong bàn thờ BaroqueCác hội đoàn tôn giáo bản địa (Cofradías) phát triển mạnh mẽ để quản lý các tượng thánh, lễ hội và thực hành nghi lễ kết hợp lịch Maya với lịch phụng vụ Công giáo.
- Ngày 30 tháng 3 năm 1970 và ngày 26 tháng 5 năm 1972Chính phủ Guatemala xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia và công nhận Popol Vuh là Sách Quốc giaQuần thể trung tâm và Nhà thờ Chichicastenango được bảo vệ cấp quốc gia; ngày 30 tháng 5 năm 1972 bộ sách Popol Vuh tìm thấy tại đây được tuyên bố là Sách Quốc gia và Di sản Văn hóa của Guatemala.
Nguồn gốc tên gọi Chichicastenango và vai trò của Dòng Đa Minh thế kỷ 16. Trong lịch sử ngôn ngữ Trung Mỹ, tên gọi Chichicastenango không phải là tiếng Maya mà là từ tiếng Nahuatl do các chiến binh đồng minh người Tlaxcala từ miền trung Mexico đi theo đoàn quân Tây Ban Nha đặt cho vùng đất này vào năm 1524: từ Tzitzicaztle nghĩa là cây tầm ma gai (cây lá ngứa chichicaste mọc quanh các tường rào) ghép với hậu tố chỉ nơi chốn -tenango (Thành lũy hay Nơi có nhiều cây tầm ma), dịch sát nghĩa từ tên gốc tiếng Maya K'iche' là Chuwila. Khi các tu sĩ Dòng Đa Minh (những người từng theo chân Đức cha Bartolomé de las Casas thực hiện cuộc truyền giáo bằng âm nhạc và ngôn ngữ bản địa mà không dùng vũ lực) đến thiết lập giáo xứ tại Chuwila năm 1540, họ đã chọn giải pháp kiến trúc và mục vụ đầy khoan dung: cho phép giữ lại hệ thống bậc thềm ngoài trời ứng với lịch Maya và thành lập các hội đoàn Cofradías do chính các bô lão K'iche' tự quản, tạo nên một mô hình cộng sinh tôn giáo bền vững suốt hơn bốn thế kỷ rưỡi.
IIIKiến Trúc Thuộc Địa Sơn Nguyên Thế Kỷ 16, Mười Tám Bậc Đá Lịch Mặt Trời Maya, Lòng Nhà Thờ Thắp Nến Hoa Và Nhà Nguyện Đối Diện El Calvario
Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango mang phong cách kiến trúc Thuộc địa Tây Ban Nha vùng sơn nguyên thế kỷ 16 (Arquitectura Colonial de Altiplano): mộc mạc, vững chãi như một pháo đài tâm linh với tường đá và gạch bùn trát vôi trắng cực dày để giữ ấm trong khí hậu núi cao và chống chịu các cơn địa chấn. Toàn bộ không gian thiêng không chỉ gói gọn trong một tòa nhà mà mở rộng thành một trục vũ trụ nghi lễ bao gồm bậc thềm 18 bậc, lòng nhà thờ, tu viện Dòng Đa Minh bên cạnh và Nhà nguyện Đồi Sọ (Capilla del Calvario) nằm đối diện ở đầu bên kia quảng trường.
Bộ phận nổi tiếng nhất của nhà thờ là cầu thang đá hình bán nguyệt mở rộng ra phía trước tiền đường, gồm đúng 18 bậc đá xám dẫn từ mặt quảng trường lên tới ngưỡng cửa chính. Con số 18 bậc không phải là ngẫu nhiên mà do những người thợ đá bản địa K'iche' thế kỷ 16 kiến tạo để đại diện cho 18 tháng (mỗi tháng 20 ngày gọi là winal, cộng thêm 5 ngày thiêng cuối năm Wayeb' thành 365 ngày) trong bộ lịch mặt trời Maya cổ truyền (Haab'). Ngay dưới chân bậc thềm là một bệ đá vuông đen bóng vì khói lửa gọi là Quemadero, nơi lửa thiêng và nhựa trầm copal (pom) được đốt cháy âm ỉ suốt ngày đêm trước khi các thầy cúng bước lên từng bậc đá.
Mặt đứng chính của nhà thờ quay về hướng Tây được quét vôi trắng tinh khiết, thiết kế thành ba nhịp đứng phân cách bởi các cột bổ trụ phẳng, kết thúc bằng trán tường uốn lượn nhẹ và hai tháp chuông nhỏ treo chuông đồng cổ ở hai bên. Cổng gỗ lớn ở chính giữa mặt tiền chỉ mở cho các cuộc rước kiệu trọng thể; còn lối vào thường nhật dành cho giáo dân và khách hành hương là một cổng vòm đá nằm ở bên hông phải (phía nam), đi xuyên qua sân hành lang của khu tu viện cổ.
Bước vào bên trong nhà thờ là một lòng nhà thờ đơn (una sola nave) sâu hun hút, dài và hẹp, được nâng đỡ bởi hệ vì kèo gỗ tùng bách sẫm màu có từ thế kỷ 16 và mái ngói đất nung. Dọc theo trục giữa của sàn nhà thờ (nằm giữa hai hàng ghế gỗ), mặt sàn lát những phiến đá thấp chia thành từng ô tượng trưng cho các miền quê, các dòng họ tổ tiên K'iche' và 20 ngày linh thiêng (nawales) của lịch 260 ngày Cholq'ij. Trên các phiến đá này, người dân rải lá thông tươi, cánh hoa hồng đủ màu, hạt ngô và thắp hàng ngàn ngọn nến sáp với mỗi màu nến mang một lời cầu xin riêng (màu trắng cho sự thanh tịnh, màu vàng cho mùa màng và bảo hộ, màu đỏ cho tình yêu, màu xanh cho công việc).
Dọc hai bức tường dày bên trong lòng nhà thờ và tại gian cung thánh là hàng loạt bức bình phong bàn thờ (retablos) bằng gỗ chạm trổ sơn son thếp vàng mang phong cách Baroque và Churrigueresque thuộc địa từ thế kỷ 17 và 18. Mỗi bàn thờ phụ được chăm sóc bởi một hội đoàn Cofradía riêng biệt, tôn trí các pho tượng gỗ cổ mặc áo choàng dệt thổ cẩm Maya rực rỡ, bao quanh bởi các cây thánh giá bạc và huy hiệu mặt trời chạm nổi.
Nằm liền kề phía nam của nhà thờ là khu Tu viện cổ của các tu sĩ Dòng Đa Minh với sân vườn yên tĩnh ở giữa, hành lang vòm cuốn thấp và đài phun nước đá cổ. Đây chính là nơi ở và làm việc của Cha Francisco Ximénez từ năm 1701 tới 1703 khi ngài thực hiện công trình sao chép và dịch thuật bộ sử thi Popol Vuh.
Từ bậc thềm của Nhà thờ Thánh Tôma nhìn thẳng sang bờ phía tây của quảng trường chợ trung tâm là ngôi Nhà nguyện Đồi Sọ (Capilla del Calvario), một phiên bản thu nhỏ quét vôi trắng cũng có bậc thềm đá cao để đốt trầm và tôn trí tượng Chúa Kitô An Táng (Cristo Yacente). Trong vũ trụ quan của người K'iche' tại Chichicastenango, nếu Nhà thờ Thánh Tôma ở phía đông tượng trưng cho Mặt Trời mọc, sự sống và Đấng Tạo Hóa trên cao, thì Nhà nguyện El Calvario ở phía tây tượng trưng cho Mặt Trời lặn và thế giới của những người đã khuất, tạo thành một trục cân bằng âm dương hoàn chỉnh.
| Hạng mục kiến trúc và biểu tượng | Niên đại và Vị trí | Ý nghĩa trong truyền thống Công giáo và Maya K'iche' |
|---|---|---|
| Cầu thang 18 bậc đá bán nguyệt và bệ đốt trầm Quemadero | Khoảng năm 1540 · Trước mặt tiền phía Tây của nhà thờ | Tượng trưng cho 18 tháng (mỗi tháng 20 ngày) của lịch mặt trời Maya Haab'; nơi các Chuchkajaw đốt nhựa trầm copal |
| Lòng nhà thờ chính và các phiến đá thắp nến trên sàn | Thế kỷ 16 · Nội thất một lòng dài với mái vì kèo gỗ | Phiến đá giữa sàn ứng với các dòng tộc tổ tiên và 20 ngày lịch Cholq'ij; rải cánh hoa hồng, ngô và thắp nến theo màu |
| Bàn thờ chính và hệ thống bàn thờ phụ Baroque | Thế kỷ 17 tới 18 · Gian cung thánh và hai tường bên | Tôn trí tượng Thánh Tôma Tông Đồ, Thánh Giuse, Thánh Sebastián cùng các thánh tượng do 14 hội đoàn Cofradías phụng thờ |
| Khu Tu viện Dòng Đa Minh liền kề (Convento) | Thế kỷ 16 · Phía nam nhà thờ (lối vào cửa vòm bên hông) | Nơi Cha Francisco Ximénez đã chép lại và dịch bộ sử thi sáng thế Popol Vuh vào những năm 1701 tới 1703 |
| Nhà nguyện El Calvario đối diện qua quảng trường | Thế kỷ 16 tới 18 · Cạnh phía tây Quảng trường Trung tâm | Tôn trí tượng Chúa An Táng; kết hợp với Nhà thờ Thánh Tôma ở phía đông tạo thành trục vũ trụ Đông - Tây |
IVThế Đất Và Hướng
Cần lưu ý rằng các vị tư tế Maya K'iche' thời tiền Columbus và các tu sĩ Dòng Đa Minh thế kỷ 16 không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch quần thể thánh địa tại Chichicastenango. Vị trí và hướng của ngôi nhà thờ được xác lập dựa trên vũ trụ quan tứ phương và thiên văn học lịch pháp của văn minh Maya kết hợp với quy tắc hướng Đông - Tây của kiến trúc Kitô giáo. Phần nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của vùng núi tỉnh El Quiché tại tọa độ 14,9442 độ vĩ bắc, 91,1110 độ kinh tây (ở cao độ 2.070 mét so với mực nước biển), thị trấn cổ Chichicastenango (Chuwila) tọa lạc trên một đài nguyên núi cao được bao bọc bốn bề bởi những khe vực sâu (barrancos) và các dải núi thông trùng điệp thuộc dãy Sierra de Chuacús. Trong phép xem mạch núi cổ truyền, thế đất một gò núi bằng phẳng nhô lên giữa các khe suối sâu cắt chéo bốn phía, quanh năm có sương mù và mây trắng từ đáy vực bốc lên bao phủ gọi là Cao Sơn Thiên Tinh Kết Huyệt (huyệt kết trên đài cao gần trời, vân vụ tụ khí): địa thế này vừa hiểm trở dễ phòng thủ trước ngoại xâm (đó là lý do giới quý tộc K'iche' chọn nơi đây làm căn cứ ẩn náu sau năm 1524), vừa giữ cho trường khí tâm linh cô đọng, tách biệt khỏi sự ồn ào của vùng đồng bằng thấp.
Xét về trục định hướng và sự tương ứng thiên văn, quần thể quảng trường Chichicastenango được tổ chức theo một trục Đông - Tây vô cùng chuẩn mực: Nhà thờ chính Thánh Tôma tọa lạc ở phía Đông (Tọa Đông Hướng Tây) trên nền gò cao nhất, trong khi Nhà nguyện Đồi Sọ (El Calvario) nằm đối diện ở phía Tây (Tọa Tây Hướng Đông), ở chính giữa là mặt bằng Quảng trường Trung tâm rộng lớn đóng vai trò Trung Cung Minh Đường. Trong cả triết lý Maya lẫn lý học cổ truyền phương Đông, hướng Đông (nơi đặt gian cung thánh của Nhà thờ Thánh Tôma) là phương Thái Dương xuất hiện, thuộc Dương, chủ về sự Khởi Sinh và Thiên Đạo; hướng Tây (nơi đặt Nhà nguyện Chúa An Táng El Calvario) là phương Mặt Trời lặn, thuộc Âm, chủ về sự Quy Tàng và Tổ Tiên. Khi các vị thầy cúng Maya (Chuchkajaw) đứng dưới chân 18 bậc đá để vái lạy bốn phương (Đông màu đỏ, Tây màu đen, Nam màu vàng, Bắc màu trắng cùng tâm điểm màu xanh lục - xanh lam ở giữa) trước khi bước lên thềm nhà thờ trong làn khói nhựa trầm copal thơm ngát, họ đang kích hoạt trọn vẹn Ngũ Phương Ngũ Hành Khí giữa lòng minh đường núi cao. Thêm vào đó, cách nhà thờ khoảng một cây số về phía tây nam còn có đỉnh đồi rừng thông Pascual Abaj (Turkaj), nơi đặt bàn thờ thần Đất bằng đá cổ đại trên sườn núi nhìn xuống thung lũng, tạo thành thế Tiền Hậu Hô Ứng giữa ngôi thánh đường trong phố thị và đàn tế thiên nhiên giữa đại ngàn.
VĐại Lễ Bổn Mạng Thánh Tôma (13 Tới 21 Tháng 12), Nghi Lễ Cột Bay Palo Volador Và Phiên Chợ Vùng Cao Thứ Năm - Chủ Nhật
Đời sống lễ tiết tại Nhà thờ Thánh Tôma ở Chichicastenango là một dòng chảy không ngừng nghỉ suốt 365 ngày trong năm, vận hành đồng thời theo cả hai bộ lịch: Lịch phụng vụ Công giáo Rôma và Lịch thiêng 260 ngày Cholq'ij (Tzolk'in) của người Maya K'iche'.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên lễ tiết và sự kiện | Nghi thức phụng vụ và truyền thống văn hóa tại Chichicastenango |
|---|---|---|---|
| Ngày 13 tới ngày 21 tháng 12 hằng năm (Đỉnh điểm ngày 21/12) | Lịch phụng vụ Công giáo kết hợp Lịch Maya | Đại lễ Bổn mạng Thánh Tôma Tông Đồ (Fiesta Patronal de Santo Tomás) | Lễ hội lớn nhất trong năm tại Chichicastenango: 14 hội đoàn Cofradías mặc lễ phục thêu rực rỡ rước kiệu ba vị thánh (Santo Tomás, San José, San Sebastián), đốt pháo, múa mặt nạ Baile de la Conquista và đặc biệt là nghi lễ bay từ cột thông cao 30 mét (Palo Volador) ngay trước bậc thềm nhà thờ. |
| Tháng 3 hoặc tháng 4 (Tuần Thánh trước Lễ Phục Sinh) | Lịch phụng vụ Công giáo | Tuần Thánh vùng cao Chichicastenango (Semana Santa en Chichicastenango) | Trải thảm lá thông và hoa tươi dọc quảng trường, cử hành nghi thức đóng đinh và rước kiệu Chúa An Táng kết nối giữa Nhà thờ Thánh Tôma và Nhà nguyện El Calvario. |
| Thứ Năm và Chủ Nhật hằng tuần (cùng các ngày lễ trong lịch 260 ngày Cholq'ij) | Lịch tuần dương lịch và Lịch thiêng Maya Cholq'ij | Phiên chợ Vùng cao Chichicastenango và Nghi lễ của các Chuchkajaw | Hàng vạn người Maya từ các bản làng tụ họp trao đổi thổ cẩm, nông sản trên quảng trường; các thầy cúng đốt nhựa trầm copal trên 18 bậc đá và các hội đoàn Cofradías làm lễ trong nhà thờ. |
| Ngày 1 và ngày 2 tháng 11 hằng năm | Lịch Công giáo và Truyền thống Thờ cúng Tổ tiên Maya | Lễ Các Thánh và Ngày Cúng Tổ Tiên (Día de Todos los Santos y Fieles Difuntos) | Thắp nến và rải cánh hoa trên các phiến đá tổ tiên giữa sàn Nhà thờ Thánh Tôma, đồng thời các gia đình mang thức ăn, rượu ngô và hoa cúc vàng lên nghĩa trang rực rỡ sắc màu trên đồi để sum họp cùng ông bà đã khuất. |
Nghi lễ Cột bay Palo Volador trước mặt tiền nhà thờ dịp lễ Thánh Tôma 21 tháng 12. Nếu đến Chichicastenango vào tuần lễ từ ngày 13 tới ngày 21 tháng 12 hằng năm, du khách sẽ được chứng kiến một trong những nghi lễ cổ xưa ngoạn mục nhất châu Mỹ diễn ra ngay trên khoảng sân trước 18 bậc đá của Nhà thờ Thánh Tôma: Vũ điệu Cột bay (Baile del Palo Volador). Trước lễ hội nhiều tuần, các chàng trai K'iche' dưới sự hướng dẫn của thầy cúng đã vào rừng sâu làm lễ xin phép thần rừng để đốn một thân cây thông khổng lồ thẳng tắp dài hơn 30 mét, rồi hàng trăm người cùng khiêng bộ về dựng đứng trước mặt tiền nhà thờ. Trong tiếng nhạc marimba dồn dập và khói trầm copal dày đặc, những vũ công hóa trang thành hình tượng chim đại bàng và khỉ thiêng (những con vật gắn liền với huyền thoại trong sách Popol Vuh) leo lên khung gỗ xoay trên đỉnh cột cao 30 mét, buộc dây thừng vào thân mình rồi gieo người bay lượn vòng tròn từ bầu trời đáp dần xuống mặt đất theo đúng 13 vòng quay vũ trụ Maya, dâng lời cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa lên cả Thánh Tôma lẫn chư thần bốn phương.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Góc đông nam Quảng trường Trung tâm (Plaza Central), thị trấn vùng cao Chichicastenango (Chuwila), tỉnh El Quiché, vùng Tây Nguyên Cộng hòa Guatemala
- Đường tới
- Thị trấn Santo Tomás Chichicastenango nằm ở phía nam tỉnh El Quiché, cách thủ đô Thành phố Guatemala khoảng 140 km về phía tây bắc, cách cố đô Antigua Guatemala khoảng 110 km và cách thị trấn Panajachel (hồ Atitlán) khoảng 38 km về phía bắc. Từ Thành phố Guatemala hoặc Antigua, quý vị đi theo đường cao tốc Xuyên Mỹ (Carretera Interamericana CA-1) qua đèo núi tới ngã ba Los Encuentros, sau đó rẽ phải theo đường Quốc lộ 15 (RN-15) đi thêm khoảng 17 km qua những khúc cua đèo rừng thông tuyệt đẹp là tới trung tâm Chichicastenango (tổng thời gian di chuyển bằng xe đưa đón du lịch hoặc xe buýt khoảng 2 giờ 30 phút tới 3 giờ). Nhà thờ Thánh Tôma nằm ngay tại góc đông nam của Quảng trường Trung tâm (Plaza Central), nơi họp chợ vùng cao vào mỗi Thứ Năm và Chủ Nhật.
- Toạ độ
- 14.9442, -91.111
Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango là một không gian tâm linh sống động và nhạy cảm bậc nhất tại Guatemala, vì vậy du khách cần tuyệt đối tuân thủ các quy tắc ứng xử của cộng đồng bản địa K'iche': thứ nhất, du khách không được bước đi hay leo lên 18 bậc đá ở mặt tiền chính của nhà thờ khi các thầy cúng đang làm lễ và tuyệt đối không được đi vào nhà thờ qua cánh cửa chính ở mặt tiền (cửa đó chỉ dành riêng cho các vị trưởng lão Cofradías và nghi lễ thiêng); để vào bên trong nhà thờ, quý vị hãy đi vòng sang bên phải mặt tiền, bước qua cổng vòm dẫn vào sân hành lang tu viện rồi rẽ trái qua cửa hông vào lòng nhà thờ. Thứ hai, nghiêm cấm tuyệt đối việc chụp ảnh hoặc quay phim ở bên trong lòng nhà thờ (quý vị có thể đứng dưới quảng trường chụp toàn cảnh mặt tiền bên ngoài từ xa, nhưng không được dí máy ảnh vào mặt những người đang cầu nguyện trên bậc thềm). Khi đi lại bên trong nhà thờ, hãy đi dọc theo hai lối hành lang bên cạnh hàng ghế gỗ, tuyệt đối không dẫm chân lên các phiến đá ở lối đi giữa sàn nơi người dân đang thắp nến và rải cánh hoa cầu nguyện.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango có mối liên hệ lịch sử như thế nào với bộ sử thi Popol Vuh của người Maya?
Chính tại khu tu viện cổ nằm sát cạnh Nhà thờ Thánh Tôma, vào giai đoạn từ năm 1701 tới năm 1703, vị linh mục Dòng Đa Minh chánh xứ Chichicastenango là Cha Francisco Ximénez đã được các vị bô lão người Maya K'iche' tin tưởng cho xem bản thảo chữ viết thế kỷ 16 của bộ sử thi sáng thế Popol Vuh. Cha Ximénez đã chép lại nguyên văn tiếng K'iche' và dịch sang tiếng Tây Ban Nha thành hai cột song song; bản chép tay đó của ngài là văn bản duy nhất còn tồn tại giúp nhân loại biết đến kiệt tác văn học và thần thoại vĩ đại nhất của nền văn minh Maya.
Vì sao cầu thang đá trước mặt tiền Nhà thờ Thánh Tôma lại có đúng 18 bậc và khói trắng trên đó là gì?
Cầu thang đá bán nguyệt trước mặt tiền nhà thờ được những người thợ bản địa K'iche' thế kỷ 16 xây dựng với đúng 18 bậc đá nhằm tượng trưng cho 18 tháng (mỗi tháng 20 ngày gọi là winal) trong bộ lịch mặt trời 365 ngày (Haab') của văn minh Maya. Làn khói trắng thơm ngát tỏa ra suốt ngày đêm trên các bậc đá này là khói của nhựa trầm hương rừng (nhựa cây copal, tiếng K'iche' gọi là pom) được các thầy hướng dẫn tâm linh Maya (Chuchkajaw) đốt trong bình gốm để dâng lời cầu nguyện lên Đấng Tạo Hóa và tổ tiên.
Tại sao du khách không được đi vào Nhà thờ Thánh Tôma bằng cửa chính ở mặt tiền mà phải đi bằng cửa phụ bên hông?
Theo truyền thống tâm linh được cộng đồng người Maya K'iche' và giáo xứ gìn giữ suốt nhiều thế kỷ, 18 bậc đá và cánh cửa chính ở mặt tiền phía Tây của nhà thờ là trục cổng thiêng nối kết đất trời, chỉ dành riêng cho các vị thầy cúng làm lễ và các vị trưởng lão của 14 hội đoàn tôn giáo Cofradías khi rước kiệu thánh trong các dịp đại lễ. Để giữ gìn sự thanh tịnh cho trục nghi lễ này, mọi du khách và người đi lễ thông thường đều đi qua cổng vòm của khu tu viện ở bên phải mặt tiền rồi bước vào nhà thờ qua cánh cửa bên hông.
Những phiến đá rải cánh hoa hồng và thắp nến nhiều màu nằm dọc giữa sàn nhà thờ mang ý nghĩa gì?
Dọc theo lối đi chính giữa bên trong lòng Nhà thờ Thánh Tôma là những phiến đá thấp được coi là bàn thờ của các dòng tộc tổ tiên người K'iche' và ứng với 20 ngày linh thiêng (nawales) trong lịch 260 ngày Cholq'ij. Các gia đình bản địa và thầy cúng đến quỳ bên các phiến đá này, rải lá thông, cánh hoa hồng, hạt ngô, rưới rượu lễ và thắp những hàng nến theo màu sắc (nến trắng cầu bình an tinh khiết, nến vàng cầu mùa màng và tài lộc, nến đỏ cầu tình duyên, nến xanh cầu công việc và sức khỏe) để cầu xin sự che chở cho gia đình.
Thời điểm nào trong tuần và trong năm là lý tưởng nhất để ghé thăm Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango?
Trong tuần, hai ngày sống động nhất là Thứ Năm và Chủ Nhật, khi phiên chợ bản địa lớn nhất Trung Mỹ họp kín quảng trường trước nhà thờ và các hội đoàn Cofradías thường xuyên có các đoàn rước nhỏ. Trong năm, thời điểm rực rỡ nhất là tuần lễ Đại lễ Bổn mạng Thánh Tôma từ ngày 13 tới ngày 21 tháng 12 (đỉnh điểm là ngày 21/12), khi toàn thị trấn tưng bừng trong vũ điệu mặt nạ, pháo hoa, kiệu rước 3 vị thánh và nghi lễ bay từ cột thông cao 30 mét (Palo Volador) ngay trước bậc thềm nhà thờ.
Du khách có được phép chụp ảnh bên trong Nhà thờ Thánh Tôma tại Chichicastenango không?
Không. Việc chụp ảnh, quay phim hoặc ghi hình bằng điện thoại ở bên trong lòng Nhà thờ Thánh Tôma bị nghiêm cấm tuyệt đối. Đối với người Maya K'iche', ánh đèn máy ảnh và ống kính chĩa vào những người đang quỳ khóc, cầu nguyện hoặc làm lễ chữa bệnh bên bàn thờ nến là hành vi xâm phạm thô bạo sự riêng tư tâm linh. Du khách chỉ được phép chụp ảnh toàn cảnh mặt tiền nhà thờ từ phía dưới quảng trường và cần xin phép nếu muốn chụp gần người dân địa phương.