Từ những khúc đường đèo miền đông nam Guatemala, gần nơi ba nước Guatemala, Honduras và El Salvador giáp nhau, xe đổ xuống một thung lũng và quý vị thấy ngay một khối trắng sáng nổi trên mái ngói thấp của thị trấn: bốn ngọn tháp, một vòm tròn, tường quét vôi trắng. Trong những ngày đầu tháng 1, dòng người xếp hàng dọc hông nhà thờ dài tới mức có người đợi nhiều giờ. Họ tiến dần tới một lồng kính trên bàn thờ, dừng lại vài khắc trước pho tượng Chúa chịu đóng đinh màu gỗ sẫm, rồi lùi ra ở phía bên kia, mặt vẫn hướng về tượng.
Đây là Vương cung thánh đường Esquipulas (Basílica del Cristo Negro de Esquipulas), thuộc Công Giáo Rôma, nhà thờ chính tòa của Giám hạt tòng thổ Esquipulas. Nơi này tôn kính Chúa Kitô chịu nạn qua pho tượng người dân gọi là Chúa Kitô Đen (Cristo Negro) hay Đức Chúa Esquipulas (Señor de Esquipulas). Guatemala có nhiều nhà thờ cổ hơn ở Antigua và thủ đô, nhưng không nơi nào kéo người hành hương từ khắp Trung Mỹ và Mexico về đông như ở đây. Khi viếng nơi này năm 1996, Đức Gioan Phaolô II gọi Esquipulas là trung tâm tâm linh của Trung Mỹ, và đó là lý do thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Guatemala.
IPho Tượng Chúa Chịu Nạn Và Màu Gỗ Sẫm
Tâm điểm của vương cung thánh đường không phải kiến trúc mà là một pho tượng gỗ. Theo livinginguatemala, tu sĩ Cristóbal de Morales đặt tạc một tượng Chúa chịu nạn cao một vara rưỡi, tức vào khoảng trên một mét theo đơn vị đo Tây Ban Nha xưa, với giá 100 tostones do nông dân trong vùng góp từ vụ bông. Người tạc là Quirio Cataño, nhà điêu khắc gốc Bồ Đào Nha làm việc ở thành Santiago de Guatemala, nay là Antigua. Ông giao tượng ngày 4 tháng 10 năm 1594, và việc tôn kính tại Esquipulas bắt đầu ngày 9 tháng 3 năm 1595.
Tượng không đứng một mình. Theo bách khoa toàn thư mở, Chúa chịu đóng đinh nằm trong một nhóm tượng Khổ nạn, hai bên có Đức Mẹ, Thánh Gioan (San Juan) và Thánh Maria Mađalêna (María Magdalena), tất cả đặt trong lồng kính trên bàn thờ chính.
Trong đạo Công Giáo, hình Chúa chịu đóng đinh nhắc người tín hữu về cuộc Khổ nạn của Chúa Kitô trên thập giá, trung tâm của niềm tin về ơn cứu độ. Tượng là hình ảnh giúp lòng người hướng về Chúa, không phải vật được thờ tự thân. Lệ đi lùi ra khỏi chỗ chiêm tượng, theo Sacred Destinations, xuất phát từ ý không muốn quay lưng lại với hình Chúa, một cử chỉ kính trọng chứ không phải điều giáo lý buộc phải làm.
Nhiều người nghĩ pho tượng được tạc màu đen ngay từ đầu. Theo livinginguatemala, tượng vốn mang màu da người, sẫm dần qua bốn thế kỷ vì khói nến và khói hương của người hành hương. Đợt trùng tu năm 1993 tới 1994 của Viện Nhân học và Lịch sử Guatemala xác nhận màu gốc không phải đen. Cách giải thích rằng người thợ cố ý chọn màu tối để hợp với người bản địa là một giả thuyết được nhắc nhiều, nhưng các nguồn thư viện đã mở không coi đó là sử liệu.
Về quy mô hành hương, các nguồn vênh nhau rất xa. Livinginguatemala ghi hơn 500.000 người trong mùa lễ, còn bách khoa toàn thư mở ghi khoảng 4,5 triệu lượt mỗi năm. Hai con số có thể đo hai thứ khác nhau, một mùa lễ và cả năm, nhưng chưa có số liệu thống nhất, nên thư viện ghi cả hai để quý vị tự cân nhắc.
IITừ Nhà Thờ Làng Tới Đền Thánh Của Trung Mỹ
Suốt hơn một thế kỷ đầu, pho tượng ở trong nhà thờ làng Esquipulas. Bước ngoặt là năm 1735 theo Frommer's, khi linh mục Pedro Pardo de Figueroa, về sau là Tổng giám mục Guatemala, được khỏi bệnh sau khi cầu nguyện trước tượng. Ông cho dựng một đền thờ mới đủ lớn cho dòng người hành hương, và công trình ấy là ngôi vương cung thánh đường quý vị thấy hôm nay.
- 1594Giao tượngNgày 4 tháng 10 năm 1594 Quirio Cataño giao tượng Chúa chịu nạn. Ngày 9 tháng 3 năm 1595 việc tôn kính tại Esquipulas bắt đầu (livinginguatemala).
- 1735Linh mục Pardo de Figueroa khỏi bệnhTheo Frommer's, việc khỏi bệnh của vị linh mục là lý do trực tiếp để dựng một đền thờ lớn hơn.
- 1740Khởi côngCông trình bắt đầu theo thiết kế của Diego và Felipe José de Porres (livinginguatemala). Guatemala.com ghi năm 1740 là năm Pardo de Figueroa ra lệnh xây.
- 1758 hoặc 1759Hoàn thànhDeguate ghi khánh thành ngày 4 tháng 11 năm 1758, guatemala.com ghi xong cuối năm 1758 và khánh thành chính thức ngày 4 tháng 1 năm 1759. Xem hộp sử liệu dưới.
- 1916Tôn phong trọng thểNgày 15 tháng 1 năm 1916 pho tượng được tôn phong trọng thể, đúng ngày lễ chính của đền thánh (livinginguatemala).
- 1956 và 1961Nhà thờ chính tòa và vương cung thánh đườngNăm 1956 lập Giám hạt tòng thổ Esquipulas, nhà thờ thành nhà thờ chính tòa. Ngày 27 tháng 1 năm 1961 Đức Gioan XXIII tôn làm tiểu vương cung thánh đường.
- 1970Di tích lịch sử quốc giaVương cung thánh đường được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia Guatemala.
- 1996Đức Gioan Phaolô II viếngNgày 6 tháng 2 năm 1996 ngài viếng đền thánh và gọi nơi này là trung tâm tâm linh của Trung Mỹ.
Nguồn vênh nhau ở hai mốc. Về năm tạc tượng, Sacred Destinations, livinginguatemala và bách khoa toàn thư mở ghi 1594, Frommer's ghi 1595. Cách hiểu hợp lý là tượng xong năm 1594 và được đặt thờ năm 1595, nên nguồn nào ghi mốc đặt thờ sẽ ra năm sau.
Về năm xong nhà thờ, Sacred Destinations và livinginguatemala ghi 1759, Frommer's ghi 1758. Hai trang tiếng Tây Ban Nha còn cho ngày cụ thể nhưng không khớp: Deguate ghi khánh thành ngày 4 tháng 11 năm 1758, guatemala.com ghi xong cuối năm 1758 và khánh thành ngày 4 tháng 1 năm 1759. Có lẽ công trình xong trong năm 1758 và lễ khánh thành rơi vào đầu năm sau, nhưng thư viện chưa có văn bản gốc để khẳng định.
IIIBaroque Trắng, Bốn Tháp Và Lồng Kính Trên Bàn Thờ
Vương cung thánh đường theo lối Baroque thuộc địa của Guatemala, quét vôi trắng, Sacred Destinations tả là khối trắng nổi bật trên đường chân trời của thị trấn. Bốn tháp đứng ở bốn góc, giữa là vòm tròn, một bố cục quen thuộc của kiến trúc Guatemala thế kỷ 18 vốn phải tính tới động đất: tường dày, thân thấp và bè, tháp không vút cao. Sacred Destinations ghi nhà thờ đã qua nhiều lần động đất trong mấy thế kỷ mà ít hư hại.
Theo Deguate, thân nhà thờ ba gian, dài 60 mét, rộng 30 mét, cao 18 mét, bốn tháp cao khoảng 50 mét, xây bằng đá đẽo và vữa vôi, đứng trên một nền móng rộng dài 100 mét, rộng 50 mét. Phía sau có phần vòm nhô ra bao lấy khu bàn thờ, nơi đặt lồng kính giữ nhóm tượng Khổ nạn.
Tượng gỗ Chúa chịu đóng đinh theo lối Kiểu cách (Mannerism), dựa trên các bản khắc Đức theo livinginguatemala, do Quirio Cataño tạc năm 1594, sẫm màu dần qua khói nến và hương.
Đức Mẹ, Thánh Gioan và Thánh Maria Mađalêna đứng quanh thập giá, tất cả trong lồng kính trên bàn thờ chính (bách khoa toàn thư mở).
Bốn tháp cao khoảng 50 mét ở bốn góc nhà thờ theo Deguate, cho dáng thấp và vững hợp với vùng hay có động đất.
Người hành hương xếp hàng dọc phía tây, lên chỗ chiêm tượng rồi lùi ra ở phía bên kia, theo Sacred Destinations.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Thân nhà thờ | 60 m dài, 30 m rộng, 18 m cao | Deguate |
| Nền móng | 100 m dài, 50 m rộng | Deguate |
| Bốn tháp | Khoảng 50 m | Deguate |
| Độ cao nơi dựng | Khoảng 920 m trên mực nước biển | Sacred Destinations |
| Pho tượng | Một vara rưỡi | livinginguatemala, đơn vị đo Tây Ban Nha xưa |
IVThế Đất Và Hướng
Những dòng dưới đây là cách thư viện đọc Esquipulas bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, không phải điều tư liệu của giám hạt ghi lại. Đạo Công Giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ Công Giáo xưa theo hướng phụng vụ, ưa đặt bàn thờ về phía đông, và ở Esquipulas chỗ dựng đền là nơi pho tượng đã được tôn kính từ năm 1595, không do xem đất mà chọn. Về hướng, các nguồn lại không khớp: Sacred Destinations ghi lồng kính giữ tượng ở đầu phía đông, còn Deguate ghi nhà thờ theo trục bắc nam. Thư viện nêu cả hai và chỉ đưa phần đọc sau đây làm chỗ đối chiếu.
Điều nhìn thấy trước tiên là thế thung lũng. Esquipulas nằm trong một lòng chảo ở độ cao khoảng 920 mét, núi đồi vây quanh. Theo lối cổ truyền, một lòng đất bằng có núi bao bốn phía là chỗ tàng phong tụ khí, gió bị chặn, khí được giữ, loại đất mà sách xưa ưa chọn cho nơi thờ tự. Đường vào thung lũng phải vượt đèo, nên người tới Esquipulas đi một lối đổ dốc xuống rồi mới thấy khối trắng của nhà thờ, cảm giác được dẫn vào giữa một vòng tay núi.
Thứ hai là nền cao. Deguate ghi nhà thờ đứng trên một nền móng dài 100 mét, rộng 50 mét, cao hơn mặt phố. Lối cổ truyền coi việc tôn nền của nơi thờ lên cao hơn khu dân cư là giữ cho chỗ thiêng tách khỏi chỗ sinh hoạt thường ngày. Khoảng sân và công viên phía trước làm thành một minh đường rộng, chỗ khí dừng lại trước cửa và cũng là chỗ đám đông hành hương tụ về trong tháng 1.
Thứ ba là màu và dáng. Khối nhà trắng, thấp và bè, bốn tháp giữ bốn góc, theo ngũ hành màu trắng thuộc Kim, dáng vuông vững thuộc Thổ, Thổ sinh Kim, là thế tương sinh. Nhưng thư viện xin nói rõ, dáng thấp ấy trước hết là lời giải của người thợ Guatemala trước động đất, còn sự trùng với ngũ hành chỉ là trùng hợp của hình thể.
VNgày Mười Lăm Tháng Một Và Mùa Hành Hương
Đền thánh theo lịch phụng vụ Công Giáo, tính theo dương lịch, với ngày riêng của Đức Chúa Esquipulas là 15 tháng 1. Lễ này được lập dưới triều Đức Piô IX theo livinginguatemala. Tuần cửu nhật chín ngày mở từ ngày 7 tháng 1, và theo livinginguatemala, thánh lễ đầu tiên của ngày lễ bắt đầu ngay khi bước sang ngày 15, sau một khúc hát chúc mừng theo lệ cũ. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 15 tháng 1 | Lịch phụng vụ Công Giáo tại Guatemala, dương lịch | Lễ Đức Chúa Esquipulas | Lễ lớn nhất năm, dòng người hành hương từ khắp Trung Mỹ và Mexico. Năm 1916 tượng được tôn phong trọng thể đúng ngày này. |
| 7 tới 15 tháng 1 | Dương lịch, lệ riêng của đền thánh | Tuần cửu nhật | Chín ngày cầu nguyện dọn mừng lễ chính (livinginguatemala). |
| 9 tháng 3 | Dương lịch, ngày kỷ niệm riêng | Kỷ niệm ngày bắt đầu tôn kính | Nhớ ngày 9 tháng 3 năm 1595, khi việc tôn kính pho tượng tại Esquipulas bắt đầu. |
| Mùa Chay và Tuần Thánh | Lịch phụng vụ Công Giáo, ngày đổi theo năm | Mùa tưởng niệm Khổ nạn | Với một đền thánh kính Chúa chịu đóng đinh, đây là mùa gắn chặt nhất với ý nghĩa của pho tượng, ngày tính theo lễ Phục Sinh từng năm. |
| 27 tháng 1 | Dương lịch, ngày riêng của đền thánh | Kỷ niệm tước vương cung thánh đường | Ngày Đức Gioan XXIII tôn nhà thờ làm tiểu vương cung thánh đường năm 1961. |
Nhiều đền thánh quốc gia ở châu Mỹ Latinh kính Đức Mẹ, như Vương cung thánh đường Đức Mẹ Guadalupe ở Mexico hay Đền thánh Đức Mẹ Aparecida ở Brasil. Esquipulas khác ở chỗ tâm điểm là hình Chúa chịu nạn. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt riêng của người Việt tại Esquipulas, nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- 3a Avenida, Esquipulas, Chiquimula, Guatemala
- Đường tới
- Vương cung thánh đường nằm trên đại lộ 3a Avenida ở thị trấn Esquipulas, tỉnh Chiquimula, miền đông nam Guatemala, gần biên giới Honduras và El Salvador. Từ thủ đô Ciudad de Guatemala có xe khách đi Esquipulas.
- Toạ độ
- 14.5618, -89.3509
Đây là nhà thờ chính tòa đang có phụng vụ, không phải bảo tàng. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, đi theo dòng người khi lên chỗ chiêm tượng và dừng ngắn để người sau tới lượt. Nhiều người hành hương lùi ra khỏi chỗ chiêm tượng, quý vị không buộc phải làm theo nhưng xin đừng chen ngang hay đứng chắn lối. Tháng 1 hàng đợi rất dài, nên đi sớm và mang theo nước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Vương cung thánh đường Esquipulas (Chúa Kitô Đen)
Contribute photos, information or video for Cathedral Basilica of EsquipulasThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chúa Kitô Đen Esquipulas là gì
Là pho tượng gỗ Chúa Kitô chịu đóng đinh do nhà điêu khắc Quirio Cataño tạc năm 1594, đặt thờ tại Esquipulas từ năm 1595. Tượng vốn màu da người, sẫm dần qua bốn thế kỷ vì khói nến và hương, nên người dân gọi là Chúa Kitô Đen. Tượng nay ở trong lồng kính trên bàn thờ chính của Vương cung thánh đường Esquipulas.
Vì sao tượng Chúa ở Esquipulas màu đen
Theo livinginguatemala, tượng không được tạc màu đen. Màu gốc là màu da người, sẫm lại vì khói nến và khói hương suốt hơn bốn trăm năm. Đợt trùng tu năm 1993 tới 1994 của Viện Nhân học và Lịch sử Guatemala xác nhận điều ấy. Giả thuyết người thợ cố ý chọn màu tối được nhắc nhiều nhưng chưa có sử liệu đỡ.
Lễ Chúa Kitô Đen Esquipulas ngày nào
Ngày 15 tháng 1 theo lịch phụng vụ Công Giáo tại Guatemala, có tuần cửu nhật từ ngày 7 tháng 1. Đây là dịp đông nhất năm, người hành hương về từ khắp Trung Mỹ và Mexico. Ngày 9 tháng 3 là ngày kỷ niệm việc tôn kính tượng bắt đầu năm 1595.
Vương cung thánh đường Esquipulas xây năm nào
Khởi công năm 1740 theo thiết kế của Diego và Felipe José de Porres. Năm xong được ghi khác nhau: phần lớn nguồn ghi 1759, Frommer's ghi 1758, Deguate ghi khánh thành ngày 4 tháng 11 năm 1758, guatemala.com ghi khánh thành ngày 4 tháng 1 năm 1759. Năm 1961 nhà thờ được tôn làm tiểu vương cung thánh đường.
Vì sao người hành hương đi lùi ở Esquipulas
Theo Sacred Destinations, sau khi cầu nguyện trước tượng, người hành hương lùi ra ở phía bên kia vì coi việc quay lưng lại với hình Chúa là thiếu kính trọng. Đây là một lệ bình dân của người đi lễ, không phải điều giáo lý Công Giáo buộc phải làm, và khách không bắt buộc theo.