Khi nhân loại nghĩ về những công trình kiến trúc đá cổ xưa nhất trên Trái Đất, phần lớn chúng ta thường nhớ ngay tới Đại Kim tự tháp Giza ở Ai Cập (xây dựng khoảng năm 2560 trước Công nguyên) hay vòng tròn đá Stonehenge ở nước Anh (xây dựng giai đoạn chính khoảng năm 2500 trước Công nguyên). Thế nhưng, trên đỉnh cao nguyên đá vôi Xagħra lộng gió của hòn đảo Gozo (hòn đảo lớn thứ hai thuộc quần đảo Cộng hòa Malta giữa lòng Địa Trung Hải), có một quần thể thánh đường bằng đá khổng lồ đã đứng vững dưới ánh mặt trời suốt hơn một nghìn năm trước khi viên đá đầu tiên của Kim tự tháp Ai Cập được đặt xuống. Đó chính là Quần thể đền cự thạch Ġgantija (tiếng Malta viết là It-Tempji tal-Ġgantija, phát âm là Dzgan-ti-ya, nghĩa là Tháp của Người Khổng Lồ).
Được khởi dựng từ khoảng năm 3600 tới 3200 trước Công nguyên bởi những cư dân nông nghiệp Thời đại Đồ đá mới không hề có bất kỳ công cụ kim loại nào trong tay, Ġgantija được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới ngay từ năm 1980 và được giới khảo cổ học quốc tế xác nhận là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo đứng độc lập cổ nhất từng được con người tạo tác trên mặt đất (chỉ xếp sau các vòng cột đá vùi lấp ở Göbekli Tepe, Thổ Nhĩ Kỳ). Trong hệ thống phân loại của thư viện Vạn Đạo Đường, Ġgantija được xếp vào mạch nguồn của tín ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên và tín ngưỡng thờ Mẫu Thần Sinh Sôi cổ sơ của nhân loại: nơi cộng đồng người tiền sử tụ hội trước những bàn thờ đá tô đất thổ hoàng đỏ để dâng lễ vật, rưới nước thiêng xuống lòng đất và kết nối trực tiếp với hàng nghìn hài cốt tổ tiên yên nghỉ tại Vòng tròn đá ngầm Xagħra cách đó chỉ vài trăm bước chân.
IHuyền Thoại Nữ Khổng Lồ Sansuna, Tín Ngưỡng Đất Mẹ Sinh Sôi Và Mạch Ngầm Thờ Cúng Tổ Tiên Cao Nguyên Xagħra
Trong suốt hàng nghìn năm trước khi ngành khảo cổ học hiện đại ra đời, những bức tường đá vôi khổng lồ cao tới 6 mét với những tảng đá nặng hàng chục tấn trên đỉnh đồi Xagħra lớn đến mức cư dân trên đảo Gozo tin chắc rằng sức người phàm trần không thể nào nâng nổi chúng. Từ đó, văn hóa dân gian Malta đã đặt tên cho quần thể này là Ġgantija (bắt nguồn từ chữ Ġgant trong tiếng Malta, nghĩa là Người Khổng Lồ). Theo truyền thuyết cổ xưa truyền miệng trên đảo Gozo, toàn bộ ngôi đền được xây dựng chỉ trong một đêm duy nhất bởi một nữ khổng lồ tên là Sansuna: vừa địu đứa con nhỏ trên vai và chỉ ăn đậu tằm khô (ful) trộn mật ong rừng để lấy sức, nữ khổng lồ Sansuna đã đội từng tảng đá nặng 50 tấn từ mỏ đá Ta' Ċenċ ở rìa nam đảo đi bộ lên đỉnh đồi Xagħra để xếp thành tòa tháp thiêng.
Dù chỉ là huyền thoại dân gian, hình tượng một Người Mẹ Khổng Lồ kiến tạo ngôi đền lại trùng khớp một cách kỳ lạ với bản chất tâm linh thực sự mà các nhà khảo cổ đã tìm thấy bên trong lòng đền Ġgantija. Những cư dân Thời đại Đồ đá mới vượt biển từ đảo Sicily sang định cư tại quần đảo Malta vào khoảng năm 5000 trước Công nguyên là những cộng đồng nông dân trồng lúa mì, lúa mạch và chăn nuôi cừu, dê trên những sườn đồi đá vôi mỏng manh dễ bị hạn hán. Đối với họ, sự sống và cái chết của cả bộ tộc phụ thuộc hoàn toàn vào chu kỳ tái sinh của Đất Mẹ và sự phù hộ của các bậc Tổ tiên đã khuất.
Mặc dù cư dân thời kỳ Ġgantija (3600 tới 3200 trước Công nguyên) chưa có chữ viết để ghi lại giáo lý, các di vật khảo cổ được tìm thấy ngay tại Ġgantija và các đền cự thạch Malta đã cho phép giới học giả phục dựng rõ nét thế giới quan tâm linh của họ. Tâm điểm của tín ngưỡng này là sự tôn thờ Đại Mẫu Thần Sinh Sôi (Mother Goddess hay Earth Mother) kết hợp chặt chẽ với nghi thức Thờ cúng Tổ tiên của thị tộc. Tại Ġgantija, các nhà khảo cổ đã phát hiện những pho tượng và đầu tượng bằng đá vôi cùng đất nung khắc họa hình ảnh một nhân vật có thân hình tròn đầy, đẫy đà ngồi uy nghi (biểu tượng của sự phồn thực, no đủ và lòng đất mẹ bao dung), cùng với các cột đá hình nón và các biểu tượng sinh thực khí đặt trong các hốc thờ.
Đặc biệt, kiến trúc mặt bằng của cả hai ngôi đền tại Ġgantija (với một hành lang giữa dẫn qua các cặp phòng bán nguyệt phình tròn đối xứng hai bên như những cánh cỏ ba lá) được nhiều nhà nhân học tôn giáo đọc như chính hình dáng cơ thể tròn đầy và lòng dạ tử cung của Đất Mẹ. Khi các thành viên bộ tộc bước qua ngưỡng cửa đá lớn để đi vào các hậu cung tối thẫm được quét đầy bột đất thổ hoàng màu đỏ tươi (red ochre, tượng trưng cho máu của sự sống), họ đang thực hiện một hành trình tâm linh trở về lòng Mẹ và cõi Tổ tiên, rồi khi bước ra đón ánh mặt trời mọc ở sân trước hướng Đông Nam, họ đón nhận sự tái sinh cho mùa vụ mới.
Để hiểu trọn vẹn ý nghĩa tâm linh của Quần thể đền cự thạch Ġgantija, khảo cổ học hiện đại nhấn mạnh rằng không thể tách rời ngôi đền trên mặt đất này khỏi người anh em song sinh nằm dưới lòng đất cách đó đúng 350 mét về phía tây trên cùng cao nguyên Xagħra: đó là Vòng tròn đá Xagħra (Xagħra Stone Circle, còn gọi là Brochtorff Circle). Trong các cuộc khai quật quy mô lớn từ năm 1987 tới 1994 do Đại học Cambridge và Bảo tàng Malta thực hiện tại Vòng tròn đá Xagħra, các nhà khoa học đã phát hiện một hệ thống hang động đá vôi ngầm được dùng làm đại lăng mộ tập thể của Tổ tiên suốt thời kỳ cự thạch, bên trong lưu giữ hơn 220.000 mảnh xương người của hàng nghìn cá thể thuộc nhiều thế hệ cùng vô số bùa hộ mệnh, rìu đá xanh và bức tượng đôi nổi tiếng Hai Nhân Vật Ngồi Trên Giường Nghi Lễ.
Các bằng chứng khảo cổ đã chứng minh một quy trình nghi lễ hoàn chỉnh trên cao nguyên Xagħra: Quần thể đền Ġgantija là Ngôi Đền của Sự Sống và Lễ Tế Cộng Đồng trên mặt đất, nơi các thị tộc tụ họp ngoài sân lớn để làm lễ hiến sinh gia súc (bò, cừu, lợn), đốt lửa thiêng trên các bệ đá, mở tiệc cộng cảm với thần linh và rót lễ vật lỏng (sữa, nước, máu hoặc dầu) vào các lỗ rưới lễ (libation holes) khoan sâu xuống sàn đá; sau đó, hài cốt của những người qua đời trong bộ tộc được rước dọc theo con đường thiêng sang an táng chung cùng các bậc tiền nhân tại Hầm mộ Tổ tiên Xagħra ở phía tây.
Một lầm tưởng phổ biến của nhiều du khách khi bước vào giữa những bức tường đá cong vút lộ thiên của Ġgantija ngày nay là họ nghĩ rằng các ngôi đền cự thạch này nguyên thủy được thiết kế như những vòng đá ngoài trời không có mái che (giống như Stonehenge ở Anh). Thực tế hoàn toàn ngược lại: các mô hình kiến trúc thu nhỏ bằng đá vôi do chính người tiền sử Malta chạm khắc cách đây hơn 5.000 năm (được tìm thấy tại đền Ta' Ħaġrat và Tarxien) cùng độ nghiêng chụm dần vào trong (corbelling) của các tầng đá phía trên tại Ġgantija đã chứng minh rằng toàn bộ năm hậu cung của Đền Nam và bốn hậu cung của Đền Bắc nguyên thủy đều có mái vòm cuốn giả bằng đá kết hợp dầm gỗ hoàn toàn khép kín. Không gian bên trong đền xưa kia hoàn toàn tối, kín gió, ấm áp ánh lửa bập bùng phản chiếu trên nền tường trát thạch cao sơn màu đất đỏ và vang vọng âm thanh trầm hùng của các bài tụng ca cổ đại.
IIHơn Năm Nghìn Sáu Trăm Năm Từ Buổi Bình Minh Đồ Đá Mới Tới Cuộc Khai Quật Năm 1827 Và Di Sản UNESCO
Trải dài hơn năm thiên niên kỷ rưỡi, lịch sử của Quần thể đền cự thạch Ġgantija là một thiên sử thi bằng đá về kỹ thuật xây dựng phi thường của cư dân tiền sử Địa Trung Hải và hành trình khám phá lại một nền văn minh đã mất.
- Khoảng 5000 tới 3800 trước Công nguyênCư dân Đồ đá mới đầu tiên định cư tại Gozo và giai đoạn tiền đền đài (Għar Dalam tới Żebbuġ)Những đoàn người nông mục từ đảo Sicily vượt biển đến định cư trên đảo Gozo, lập làng mạc trên cao nguyên Xagħra và bắt đầu hình thành các mộ đá tập thể thờ cúng tổ tiên.
- Khoảng 3600 tới 3300 trước Công nguyênKiến tạo Đền Nam (South Temple) với năm hậu cung khổng lồBước vào giai đoạn văn hóa Ġgantija rực rỡ, cư dân đảo Gozo vận chuyển những tảng đá vôi san hô nặng tới 50 tấn để xây dựng ngôi Đền Nam gồm năm phòng bán nguyệt (hậu cung) hình cỏ ba lá.
- Khoảng 3300 tới 3000 trước Công nguyênXây dựng nối tiếp Đền Bắc (North Temple) và mở rộng sân lễ hội chungNgay sát tường bắc của Đền Nam, ngôi Đền Bắc có bốn hậu cung được dựng thêm và cả hai ngôi đền được bọc chung trong một bức tường đá ngoại vi khổng lồ kèm sân hành lễ đắp đất cao ở phía đông nam.
- Khoảng 2500 trước Công nguyênKết thúc kỷ nguyên Văn hóa Đền đài Thời đại Đồ đá mới tại MaltaSau hơn một thiên niên kỷ hoạt động liên tục, do biến đổi khí hậu hạn hán và cạn kiệt đất canh tác trên đảo, nền văn minh xây đền cự thạch tại Gozo và Malta đột ngột khép lại trước khi cư dân Thời đại Đồ đồng đến định cư.
- 1787 và năm 1827Bản vẽ của Jean-Pierre Houël (1787) và cuộc khai quật đầu tiên của John Otto Bayer (1827)Năm 1787 họa sĩ Pháp Jean-Pierre Houël vẽ sơ đồ các tảng đá lộ trên mặt ruộng; năm 1827 Phó Thống đốc đảo Gozo là Đại tá John Otto Bayer cho dọn sạch đất đá lấp trong lòng đền, đưa Ġgantija lộ diện trước thế giới.
- 1980, 1992 và 2013Ghi danh Di sản Thế giới UNESCO (1980) và khánh thành Trung tâm Bảo tàng Giải thuyết (2013)Năm 1980 UNESCO công nhận Ġgantija là Di sản Thế giới (năm 1992 mở rộng gộp thêm 5 đền cự thạch trên đảo Malta); năm 2013 Công viên Khảo cổ Ġgantija khai trương nhà trưng bày hiện đại bảo tồn các cổ vật gốc.
Bí ẩn những quả cầu đá lăn (Stone Rollers) và kỹ thuật dịch chuyển khối đá 50 tấn không cần kim loại. Câu hỏi lớn nhất khiến các kỹ sư xây dựng hiện đại kinh ngạc khi đứng trước bức tường bao phía sau của Ġgantija là làm thế nào những người nông dân năm 3600 trước Công nguyên, chưa hề biết tới sắt, đồng thau hay thậm chí bánh xe có trục, lại có thể khai thác, vận chuyển và dựng đứng những phiến đá dài tới 5,7 mét và nặng hơn 50 tấn từ các mỏ đá cách đó hơn một ki lô mét.
Câu trả lời nằm ở chính những quả cầu bằng đá vôi cứng được đẽo tròn đều như những viên bi khổng lồ (gọi là stone rollers hay kulleġġi) được tìm thấy rải rác quanh chân đền Ġgantija và hiện đang trưng bày tại bảo tàng của khu di tích. Các nhà khảo cổ học thực nghiệm đã chứng minh rằng cư dân Gozo cổ đại đã dùng nêm gỗ tẩm nước đóng vào các khe nứt tự nhiên của tầng đá vôi san hô để tách khối đá ra khỏi vách núi, sau đó đặt tảng đá 50 tấn lên một đường ray gồm hàng chục quả cầu đá tròn lăn trên mặt nền đá phẳng, kết hợp đòn bẩy gỗ và dây thừng bện từ sợi thực vật để kéo tảng đá trượt nhẹ nhàng như chạy trên một hệ thống ổ bi cầu hiện đại.
IIIBức Tường Cự Thạch Đá Vôi San Hô, Mặt Bằng Cỏ Ba Lá Năm Hậu Cung Và Nghệ Thuật Chạm Lỗ Tổ Ong
Toàn bộ Quần thể đền cự thạch Ġgantija là một tổ hợp kiến trúc kép gồm hai ngôi đền độc lập (Đền Nam và Đền Bắc) nằm sát vách nhau, cùng mở cửa về một quảng trường sân nghi lễ rộng lớn ở phía Đông Nam và được bao bọc chung trong một bức tường chu vi khổng lồ hình bán nguyệt. Điểm thiên tài của các kiến trúc sư tiền sử tại đây là việc sử dụng kết hợp hai loại đá vôi địa chất có đặc tính hoàn toàn khác nhau của đảo Gozo cho hai mục đích riêng biệt.
Bao bọc toàn bộ mặt sau và hai bên hông của hai ngôi đền là bức tường cự thạch (cyclopean wall) đồ sộ xây bằng đá vôi san hô cực cứng, thô ráp, có khả năng chống chịu mưa gió suốt hàng thiên niên kỷ. Các tảng đá khổng lồ (nhiều tảng cao trên 4 mét, dài hơn 5 mét, nặng từ 20 đến hơn 50 tấn) được dựng xen kẽ theo kỹ thuật một viên đặt nằm dọc theo mặt tường nối tiếp một viên cắm sâu vuông góc vào lòng đồi (header-and-stretcher) để giữ chặt khối đất đá đắp bên trong, phía trên xếp các hàng đá ngang chụm dần vào tới độ cao 6 mét.
Ở phía Đông Nam, tường mặt tiền của hai ngôi đền uốn cong lõm vào trong để ôm lấy một khoảng sân rộng bằng phẳng (Forecourt). Do sườn đồi Xagħra dốc thoải về phía đông nam, người tiền sử đã đắp một bậc thềm nhân tạo khổng lồ để tạo mặt sân phẳng cho hàng trăm người tụ họp hành lễ. Ngay trước cửa vào chính của Đền Nam là một phiến đá ngưỡng cửa cực lớn có khoét các hốc tròn hai bên để đặt bình nước thanh tẩy trước khi bước vào đền.
Đền Nam là công trình cổ hơn (khoảng 3600 trước Công nguyên), lớn hơn và được bảo tồn hoàn hảo nhất. Bước qua cổng đá Trilithon (hai trụ đá đứng đỡ một đà ngang lớn), một hành lang trung tâm lát đá dẫn qua cặp hậu cung bán nguyệt thứ nhất ở hai bên trái phải, rồi đi qua cổng đá thứ hai để tiến vào khu vực linh thiêng nhất ở phía trong cùng gồm ba hậu cung bán nguyệt xếp thành hình cỏ ba lá (trefoil). Trong hậu cung bên trái và chính giữa vẫn còn nguyên vẹn các bệ bàn thờ đá bậc thang, hốc thờ tam giác và lò lửa nghi lễ.
Nằm liền kề phía đông bắc và được xây dựng muộn hơn một chút (khoảng 3300 trước Công nguyên), Đền Bắc có kích thước nhỏ gọn hơn với bố cục bốn hậu cung bán nguyệt chia làm hai cặp đối xứng qua hành lang giữa, còn vị trí hậu cung thứ năm ở đáy đền được thu gọn lại thành một hốc thờ nông đặt bệ đá dâng lễ vật.
Trái ngược với tường ngoài thô ráp bằng đá san hô, toàn bộ các khung cổng Trilithon, bàn thờ và bình phong ngăn cách bên trong lòng đền được tạc từ đá vôi Globigerina màu vàng mật ong mềm và mịn hơn để dễ chạm khắc. Nhiều phiến đá bàn thờ tại Đền Nam được trang trí bằng kỹ thuật khoan hàng trăm lỗ tròn nhỏ li ti trên bề mặt như tổ ong (pitted decoration), kết hợp các lỗ xuyên qua góc đá (rope holes) dùng để buộc cửa gỗ, treo màn che khu vực chí thánh hoặc cột gia súc hiến tế.
| Hạng mục kiến trúc | Niên đại và Vật liệu đá | Đặc điểm kỹ thuật và Chức năng nghi lễ |
|---|---|---|
| Tường bao chu vi (Boundary Wall) | Khoảng 3600 tới 3200 TCN; Đá vôi san hô cứng (Coralline) | Cao tới 6 m, tảng đá lớn nhất dài 5,7 m nặng trên 50 tấn, xây kỹ thuật cài răng lược chịu lực |
| Đền Nam (South Temple) | Khoảng 3600 TCN; Đá vôi san hô và Đá vôi Globigerina | Chiều dài lòng đền khoảng 28 m, mặt bằng 5 hậu cung hình cỏ ba lá, còn giữ bệ thờ và lò lửa đá |
| Đền Bắc (North Temple) | Khoảng 3300 tới 3000 TCN; Đá vôi san hô và Globigerina | Mặt bằng 4 hậu cung đối xứng và 1 hốc thờ cuối trục, gắn liền vào tường đông bắc của Đền Nam |
| Các cổng Trilithon và Bàn thờ nội thất | Đá vôi Globigerina vàng mịn, nguyên thủy phủ vữa đất đỏ ochre | Chạm khắc hoa văn chấm lỗ tổ ong (pitted reliefs), lỗ rưới rượu tế (libation holes) và lỗ luồn dây |
| Sân nghi lễ Đông Nam (Forecourt) | Thềm đá và đất đắp nhân tạo trên sườn đồi Xagħra | Không gian tụ họp cộng đồng bộ tộc xem nghi lễ tế thần và đón ánh mặt trời mọc mùa đông |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng cư dân Thời đại Đồ đá mới trên đảo Gozo vào thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên không sử dụng thuật phong thủy phương Đông. Tuy nhiên, cũng giống như mọi nền văn minh nông nghiệp cổ sơ trên thế giới, người tiền sử Malta có sự quan sát vô cùng tinh tế đối với địa hình sơn thủy, mạch nước ngầm và chu kỳ thiên văn của mặt trời khi chọn vị trí và định hướng cho ngôi đền thiêng. Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của đảo Gozo tại tọa độ 36,0472 độ vĩ bắc, 14,2692 độ kinh đông, Quần thể đền cự thạch Ġgantija tọa lạc ở độ cao khoảng 115 tới 120 mét so với mực nước biển ngay tại rìa phía nam của cao nguyên đá vôi Xagħra, một bình nguyên đất bằng phẳng nằm trên đỉnh đồi nhìn bao quát toàn bộ thung lũng trù phú phía nam đảo Gozo, eo biển xanh biếc ngăn cách đảo Comino và đảo chính Malta ở phía xa. Trong phép xem hình thế sơn thủy, vị trí của Ġgantija hội đủ ba yếu tố đắc địa bậc nhất của một cổ đàn tế lễ: thứ nhất là tựa vào đỉnh cao nguyên đá vôi Xagħra ở phía Tây Bắc làm hậu chẩm vững chãi che chắn gió bắc; thứ hai là mở tầm nhìn khoáng đạt xuống thung lũng canh tác và mặt biển Địa Trung Hải ở phía Đông Nam làm đại minh đường tụ thủy; và thứ ba là nằm ngay gần một mạch nước suối ngầm tự nhiên trào ra từ lớp đất sét xanh bên dưới tầng đá vôi san hô (nguồn nước sống quyết định sự sinh tồn trên đảo).
Về tọa hướng và thiên văn học cổ đại, cả Đền Nam lẫn Đền Bắc của Ġgantija đều được định hướng chuẩn xác theo trục tọa Tây Bắc hướng Đông Nam (cửa đền mở về góc phương vị khoảng 130 tới 135 độ Đông Nam). Các nghiên cứu khảo cổ thiên văn chỉ ra rằng trục hành lang chính của Đền Nam hướng thẳng về phía mặt trời mọc vào ngày Đông chí (Winter Solstice, khoảng 21 tháng 12) và điểm mọc của các chòm sao phương nam: vào buổi bình minh ngày ngắn nhất trong năm, tia nắng đầu tiên của mặt trời sẽ chiếu xuyên qua cổng đá Trilithon tiến thẳng vào bàn thờ trong cùng của ngôi đền, đánh dấu thời khắc ánh sáng và sự sống được tái sinh từ lòng Đất Mẹ. Đồng thời, xét trên trục Đông Tây của cao nguyên Xagħra, Đền Ġgantija ở phía Đông (cung Mặt Trời mọc, biểu trưng cho Sự Sống) và Hầm mộ Tổ tiên Xagħra ở phía Tây (cung Mặt Trời lặn, biểu trưng cho Cõi Tổ Tiên) tạo thành một cặp lưỡng nghi Âm Dương hoàn chỉnh của cảnh quan tâm linh tiền sử.
VChu Kỳ Nông Lịch Điểm Chí Cổ Đại, Nghi Thức Tế Tổ Tiên Và Sự Kiện Văn Hóa Di Sản Đương Đại Tại Gozo
Là một di tích khảo cổ có tuổi đời hơn 5.600 năm hiện thuộc sự quản lý bảo tồn của Cơ quan Di sản Quốc gia Malta (Heritage Malta), tại Ġgantija ngày nay không còn diễn ra các nghi lễ hiến tế cổ đại, nhưng các bằng chứng khảo cổ học và thiên văn học đã cho thấy rõ lịch trình nghi lễ theo chu kỳ mặt trời (Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí) của người tiền sử, bên cạnh các hoạt động giáo dục di sản đương đại.
| Thời điểm trong năm | Chu kỳ lịch | Ý nghĩa nghi lễ cổ đại hoặc Sự kiện hiện đại | Hoạt động ghi nhận tại Quần thể đền Ġgantija, đảo Gozo |
|---|---|---|---|
| Ngày Đông chí (khoảng 21 tới 22 tháng 12) | Thiên văn Mặt trời | Lễ Tái sinh Ánh sáng Mặt trời Mùa đông | Ánh nắng bình minh ngày Đông chí chiếu dọc theo trục Đông Nam xuyên qua cổng đá Trilithon vào sâu trong lòng Đền Nam, thời điểm cư dân cổ đại cử hành đại lễ cầu sự sống mới. |
| Ngày Xuân phân (21 tháng 3) và Thu phân (23 tháng 9) | Nông lịch Địa Trung Hải | Lễ Cầu Mùa Gieo Hạt và Lễ Tạ Ơn Thu Hoạch | Trong thời kỳ Đồ đá mới, đây là mùa các thị tộc trên đảo Gozo tụ họp tại sân trước (Forecourt) để rưới rượu lễ xuống các hốc đá và mở tiệc cộng đồng tạ ơn Đất Mẹ cùng Tổ tiên. |
| Ngày 18 tháng 4 và các dịp lễ Di sản | Dương lịch (Hiện đại) | Ngày Quốc tế Di tích và Di chỉ (International Day for Monuments and Sites) | Heritage Malta tổ chức các buổi tham quan chuyên đề khảo cổ học, thuyết trình về kỹ thuật xây dựng cự thạch và mở cửa trải nghiệm thực tế ảo cho học sinh và du khách. |
| Quanh năm (Thứ Hai tới Chủ nhật) | Hằng ngày | Trải nghiệm Bảo tàng Giải thuyết Ġgantija (Interpretation Centre) | Du khách chiêm ngưỡng các cổ vật gốc hơn 5.500 năm tuổi (đầu tượng Mẫu thần, đồ gốm chạm khắc, xương thú tế lễ, bi đá lăn) trước khi đi trên lối cầu bộ hành bảo vệ di tích qua lòng hai ngôi đền. |
Hành trình kết nối trọn vẹn tại Bảo tàng Giải thuyết Ġgantija và Cối xay gió Ta' Kola. Khi đến thăm Công viên Khảo cổ Ġgantija ngày nay, trước khi bước ra con đường lát gỗ dẫn tới hai ngôi đền cự thạch giữa vườn cây ô liu và cây minh quyết (carob), du khách sẽ đi qua Trung tâm Giải thuyết Ġgantija hiện đại khánh thành năm 2013. Tại đây trưng bày trực tiếp những hiện vật vô giá được tìm thấy từ chính lòng đền Ġgantija và Vòng tròn đá Tổ tiên Xagħra: từ những chiếc đầu tượng đá vôi của Mẫu thần, những bình gốm chạm khắc tinh xảo, những viên bi đá lăn khổng lồ cho tới những bộ xương có dấu vết y học tiền sử. Ngay bên cạnh lối ra của khu đền còn có Cối xay gió Ta' Kola xây dựng từ năm 1725 thời Hiệp sĩ Malta, giúp chuyến hành hương về cao nguyên Xagħra nối liền từ buổi bình minh thời Đồ đá mới tới văn hóa truyền thống của đảo Gozo.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Cao nguyên Xaghra, đường Triq John Otto Bayer, XRA 2502 Xaghra, đảo Gozo, Cộng hòa Malta
- Đường tới
- Quần thể đền cự thạch Ġgantija tọa lạc tại thị trấn Xagħra trên đảo Gozo (hòn đảo nằm ở phía tây bắc đảo chính Malta). Để đến đây từ thủ đô Valletta hoặc đảo Malta, du khách có hai cách: cách thứ nhất là đi phà cao tốc dành cho khách bộ hành (Gozo Highspeed Ferry) trực tiếp từ bến cảng Lascaris tại Valletta sang cảng Mġarr của đảo Gozo chỉ mất 45 phút; cách thứ hai là đi xe buýt hoặc ô tô lên bến phà Ċirkewwa ở cực bắc đảo Malta rồi đi phà Gozo Channel sang cảng Mġarr (mất 25 phút). Từ bến cảng Mġarr trên đảo Gozo, du khách bắt xe buýt tuyến số 322 chạy thẳng lên thị trấn Xagħra (xuống tại trạm dừng Tempji ngay trước cổng khu đền, mất khoảng 20 phút) hoặc đi xe buýt vào thủ phủ Victoria (Rabat) của đảo Gozo rồi chuyển sang xe buýt tuyến số 307 đi Xagħra (chỉ mất 10 phút).
- Toạ độ
- 36.0472, 14.2692
Công viên Khảo cổ Ġgantija mở cửa đón khách tham quan hằng ngày quanh năm (trừ một số ngày lễ lớn như Giáng Sinh và Năm Mới), lối vào bắt đầu từ Trung tâm Giải thuyết trên đường Triq John Otto Bayer. Vì đây là công trình kiến trúc đá khô hơn 5.600 năm tuổi vô cùng quý giá, khi đi vào khu vực hai ngôi đền, quý vị bắt buộc phải đi đúng trên hệ thống lối đi bằng sàn gỗ và kim loại nâng cao đã được lắp đặt sẵn, tuyệt đối không bước ra ngoài hành lang, không chạm tay, dựa lưng hay ngồi lên các phiến đá cự thạch cổ. Khu vực đền nằm ngoài trời trên đỉnh cao nguyên Xagħra rất nắng vào mùa hè từ tháng 6 đến tháng 9, quý vị nên đội mũ rộng vành, mang theo nước uống và đi giày thể thao êm chân.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quần thể đền cự thạch Ġgantija, đảo Gozo
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Quần thể đền cự thạch Ġgantija được xây dựng từ bao giờ và có thực sự cổ hơn Kim tự tháp Ai Cập không?
Đúng vậy. Quần thể đền cự thạch Ġgantija được xây dựng trong giai đoạn từ khoảng năm 3600 tới 3200 trước Công nguyên (cách ngày nay hơn 5.600 năm). Điều này có nghĩa là Ġgantija đã hoàn thành trước khi Đại Kim tự tháp Giza ở Ai Cập (khoảng 2560 TCN) và vòng tròn đá Stonehenge ở Anh (khoảng 2500 TCN) được xây dựng tới gần một thiên niên kỷ.
Tên gọi Ġgantija trong tiếng Malta có nghĩa là gì và gắn với truyền thuyết dân gian nào?
Trong tiếng Malta, Ġgantija có nghĩa là Tháp của Người Khổng Lồ (từ chữ Ġgant là người khổng lồ). Trước khi có khảo cổ học hiện đại, người dân đảo Gozo truyền tụng rằng những tảng đá nặng 50 tấn của ngôi đền đã được một nữ khổng lồ tên là Sansuna đội trên đầu mang tới xây dựng chỉ trong một đêm trong khi bà vừa địu con nhỏ vừa ăn đậu tằm và mật ong.
Những cư dân Thời đại Đồ đá mới đã xây dựng đền Ġgantija để thờ phụng ai và cử hành nghi lễ gì?
Ngôi đền được xây dựng bởi những cư dân nông nghiệp thời Đồ đá mới để tôn thờ Đại Mẫu Thần Đất Mẹ Sinh Sôi (Mother Goddess) gắn liền với tín ngưỡng Thờ cúng Tổ tiên của bộ tộc. Tại đây họ cử hành các lễ tế lửa, rưới lễ vật lỏng xuống các hốc sàn đá để cầu mùa màng trù phú và kết nối với lăng mộ tập thể Vòng tròn đá Xagħra nằm cách đó 350 mét về phía tây.
Làm thế nào người tiền sử cách đây 5.600 năm chưa có công cụ kim loại lại di chuyển được những tảng đá nặng hơn 50 tấn?
Tại khu vực quanh đền Ġgantija, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều quả cầu bằng đá vôi cứng được đẽo tròn đều như những viên bi lớn (stone rollers). Người tiền sử đã dùng nêm gỗ tách đá, sau đó đặt những phiến đá dài hơn 5 mét nặng 50 tấn trượt trên các hàng bi cầu đá này kết hợp đòn bẩy gỗ và dây thừng để đưa đá vào vị trí.
Vì sao trong Quần thể đền cự thạch Ġgantija lại có hai ngôi đền nằm sát cạnh nhau?
Quần thể gồm Đền Nam (xây dựng trước vào khoảng năm 3600 TCN, lớn hơn với 5 hậu cung bán nguyệt hình cỏ ba lá) và Đền Bắc (xây dựng nối tiếp vào khoảng năm 3300 tới 3000 TCN với 4 hậu cung), cả hai được bọc chung trong một bức tường đá vôi san hô khổng lồ và cùng nhìn ra một sân hành lễ ở phía Đông Nam.
Các ngôi đền tại Ġgantija xưa kia là công trình ngoài trời hay có mái che?
Mặc dù ngày nay phần mái đã sập đổ sau hơn năm nghìn năm, các bằng chứng về độ chụm vào trong của tường đá phía trên (kỹ thuật vòm giả corbelling) và các mô hình đền đá thu nhỏ tìm thấy tại Malta chứng minh rằng nguyên thủy toàn bộ các phòng hậu cung của Ġgantija đều có mái che khép kín hoàn toàn.