Nằm sâu trong vùng đại sa mạc Sahara ở cực tây của Nhà nước Libya, cách thủ đô Tripoli hơn 600 cây số về phía tây nam ngay tại ngã ba biên giới tiếp giáp với Algeria và Tunisia, ốc đảo cổ thành Ghadames (cổ đại gọi là Cydamus) từ hàng nghìn năm qua đã được các đoàn lữ hành lạc đà xuyên sa mạc tôn xưng là Hòn ngọc của sa mạc Sahara (Jawharat al-Sahra) và được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới từ năm 1986. Giữa biển cát đỏ và đá sỏi khô cằn có nhiệt độ mùa hè lên tới gần 50 độ C, cổ thành Ghadames hiện lên như một mê cung kỳ diệu của hơn một nghìn ngôi nhà xây bằng gạch bùn trắng toát nối liền thành một khối duy nhất, nơi các con phố ở tầng trệt được lợp mái che kín mát rượi như những đường hầm cho nam giới đi lại, còn hệ thống sân thượng ở tầng trên lại nối thông với nhau thành những con phố trên cao ngập nắng dành riêng cho phụ nữ. Ngay tại trái tim hình học và tâm linh của đô thị ốc đảo độc nhất vô nhị ấy, sát bên cạnh nguồn suối cổ Ain al-Faras và quảng trường cây dâu tằm Al-Qadus, sừng sững vươn lên ngọn tháp vuông thuôn nhọn của Thánh đường cổ thành Ghadames (tiếng Ả Rập gọi là Al-Jami al-Atiq bi-Ghadamis, tức Đại Thánh đường Cổ của Ghadames).
Khác hẳn với những thánh đường lộng lẫy ốp đá cẩm thạch Ý và gạch men đa sắc ở ven biển Địa Trung Hải như Thánh đường Gurgi hay Thánh đường Karamanli tại Tripoli, Thánh đường cổ thành Ghadames mang vẻ đẹp nguyên sơ, mộc mạc và thuần khiết tuyệt đối của kiến trúc Hồi giáo sa mạc vùng Bắc Phi và Amazigh (Berber). Được khởi lập nguyên thủy ngay từ thế kỷ thứ 7 Công nguyên (khoảng năm 666 tới 667 Công nguyên, tức năm 46 tới 47 lịch Hồi giáo Hijri) khi danh tướng Ả Rập Uqba ibn Nafi dẫn quân tiến vào ốc đảo Ghadames, ngôi đại thánh đường được xây dựng hoàn toàn bằng gạch bùn phơi nắng, đá vôi địa phương, xà gỗ thân cây cọ chà là và phủ lớp vữa vôi trắng tinh khôi, trở thành trung tâm cầu nguyện, học thuật và điều tiết nguồn nước sống còn của toàn bộ bảy dòng tộc cổ thành Ghadames suốt hơn một thiên niên kỷ.
IĐức Tin Hồi Giáo Giữa Đại Sa Mạc, Cuộc Viễn Chinh Của Uqba Ibn Nafi Năm 667 Và Sự Hòa Hợp Của Bảy Dòng Tộc Amazigh
Là ngôi đại thánh đường chính (Al-Jami al-Kabir hay Al-Jami al-Atiq) của toàn ốc đảo Ghadames, công trình được hiến dâng trọn vẹn cho việc tôn thờ Đấng Tối Cao Allah trong truyền thống Hồi giáo. Giữa không gian sa mạc khắc nghiệt nơi sự sống của con người phụ thuộc từng giọt nước vào mạch suối ngầm và bóng râm của rừng cọ chà là, đức tin độc thần Hồi giáo tại Thánh đường Atiq Ghadames được thể hiện qua sự giản dị tối đa: không có vàng bạc, không có đá quý hay gạch men cầu kỳ, mà chỉ có sắc trắng tinh khiết của vôi tôi phản chiếu ánh sáng mờ dịu dưới hàng chục vòm cuốn gạch bùn yên tĩnh, giúp người tín hữu tập trung trọn vẹn tâm trí vào lời Kinh Qur'an.
Theo các bộ sử biên niên Ả Rập trung cổ (như tác phẩm Futuh Misr wa al-Maghrib của sử gia thế kỷ 9 Ibn Abd al-Hakam và ghi chép của nhà địa lý Al-Bakri), lịch sử Hồi giáo tại ốc đảo Ghadames bắt đầu vào năm 46 tới 47 lịch Hijri (tức khoảng năm 666 tới 667 Công nguyên). Trong cuộc viễn chinh mở mang vùng Fezzan và Bắc Phi, vị danh tướng lừng danh Uqba ibn Nafi (người sau đó đã sáng lập thành phố thánh Kairouan ở Tunisia năm 670) đã cử một cánh quân kỵ binh vượt sa mạc tiến vào ốc đảo Cydamus (Ghadames), vốn là một trung tâm giao thương cổ xưa của người Garamantes và người Amazigh từng có đồn trú La Mã và một cộng đồng Kitô giáo thời Byzantine. Sau khi cư dân bản địa Ghadames tiếp nhận Hồi giáo, nền móng đầu tiên của Thánh đường Atiq (Thánh đường Cổ) đã được đặt ngay tại trung tâm ốc đảo bên cạnh nguồn nước chính, biến nơi đây thành một trong những ngôi thánh đường có cội nguồn lịch sử sớm nhất trên toàn lục địa châu Phi.
Trong cấu trúc xã hội cổ truyền của ốc đảo Ghadames, cư dân bản địa là người Amazigh (Berber) nói ngôn ngữ Ghadamès (Avijad) được chia thành hai liên minh bộ tộc lớn là Bani Wazit và Bani Walid, bao gồm tổng cộng bảy khu phố dòng tộc tự quản (Shara) là: Tharefra, Thaghsell, Jarasan, Tangzin, Mazigh,Tasku và Awlad Belil. Mặc dù mỗi khu phố trong bảy khu phố này đều có một nhà nguyện nhỏ riêng (Masjid), một cổng thành riêng và một hội đồng trưởng lão riêng để giải quyết công việc nội bộ, nhưng vào mỗi trưa Thứ Sáu và các dịp đại lễ, toàn thể cư dân của cả bảy dòng tộc đều hội tụ về Thánh đường cổ thành Atiq để cùng đứng chung trong một hàng ngũ cầu nguyện duy nhất.
Chính vì vậy, trong tâm thức của người Ghadames, Thánh đường Atiq không chỉ là nơi cử hành lễ nguyện Salat, mà còn là Hiến pháp sống của sự hòa bình và đoàn kết ốc đảo. Không chỉ thực hiện chức năng thờ phượng, ngôi thánh đường còn gắn liền trực tiếp với việc quản trị nguồn tài nguyên thiêng liêng nhất của sa mạc là nước suối Ain al-Faras: ngay tại lối vào và hành lang bên cạnh Thánh đường Atiq là nơi đặt chiếc đồng hồ nước cổ truyền (Al-Qadus), nơi vị viên chức canh nước công tâm ngồi đếm từng vố nước chảy qua chiếc bình đồng đục lỗ để phân chia thời lượng tưới tiêu chính xác đến từng phút cho hàng vạn gốc cọ chà là của các gia đình theo đúng sổ bộ lưu giữ trong thánh đường.
Vào thời kỳ hoàng kim của thương mại xuyên sa mạc Sahara từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 19, ốc đảo Ghadames là trạm trung chuyển huyết mạch nối liền cảng Tripoli trên bờ Địa Trung Hải với các trung tâm văn hóa và vàng bạc của châu Phi hạ Sahara như Timbuktu, Gao (Mali), Kano và Bornu (Nigeria và Chad). Các thương gia người Ghadames nổi tiếng khắp thế giới Hồi giáo không chỉ vì sự giàu có và uy tín thương mại tuyệt đối, mà còn vì lòng hiếu học: bên trong Thánh đường Atiq và các trường học Kinh Qur'an (Katatib) liền kề từng lưu giữ hàng trăm bản thảo viết tay cổ (Manuscripts) về thần học, luật học Maliki, thiên văn học định vị sao trên sa mạc, y học và sổ cái thương mại nối liền Bắc Phi với vùng Sahel.
Vào ngày 11 tháng 1 năm 1943, trong giai đoạn cuối của chiến dịch Bắc Phi thuộc Thế chiến thứ hai, một đợt ném bom đường không của máy bay quân Đồng minh nhắm vào vị trí quân sự tại Ghadames đã vô tình đánh trúng khu vực trung tâm phố cổ, làm sập đổ một phần lớn cấu trúc vòm gạch bùn của Thánh đường Atiq cùng nhiều ngôi nhà cổ xung quanh và gây thương vong cho cư dân. Ngay sau chiến tranh, bằng tình yêu di sản tổ tiên, các nghệ nhân bậc thầy của Ghadames đã dùng chính đất sét ốc đảo, vôi nung và thân gỗ cọ để phục dựng lại toàn bộ Thánh đường Atiq theo đúng quy mô, hình dáng và kỹ thuật kiến trúc truyền thống ngàn đời mà không dùng bê tông cốt thép ngoại lai, giữ trọn vẹn linh hồn cho khu phố cổ trước khi được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1986.
Nhiều du khách khi nghe nói khu phố cổ Ghadames không còn cư dân sinh sống cố định trong các ngôi nhà gạch bùn từ thập niên 1980 (sau khi chính phủ Libya xây dựng khu đô thị mới hiện đại có điện và điều hòa ngay bên ngoài vành đai ốc đảo) thường lầm tưởng rằng Thánh đường cổ thành Atiq cũng đã bị bỏ hoang thành một phế tích khảo cổ chết. Thực tế hoàn toàn ngược lại: người dân Ghadames chưa bao giờ từ bỏ ngôi nhà cổ và ngôi thánh đường tổ tiên của mình. Hằng ngày, đặc biệt là vào mùa hè nóng bức khi các ngôi nhà bê tông ở khu phố mới trở nên ngột ngạt, các gia đình Ghadames vẫn quay về nghỉ trưa trong những căn phòng gạch bùn mát lạnh của phố cổ, chăm sóc các khu vườn cọ và tập trung đông đủ tại Thánh đường Atiq để cử hành lễ nguyện Thứ Sáu, tổ chức các lớp học Kinh Qur'an mùa hè và cử hành các nghi lễ truyền thống của ốc đảo.
IIHơn Mười Ba Thế Kỷ Từ Năm 667, Trạm Thương Đội Xuyên Sahara Tới Di Sản Thế Giới UNESCO Năm 1986
Lịch sử của Thánh đường cổ thành Ghadames là sợi chỉ xuyên suốt nối liền buổi bình minh của Hồi giáo tại Bắc Phi thế kỷ 7 với nền văn minh đô thị ốc đảo của người Amazigh, vượt qua sự suy giảm của các tuyến đường lữ hành lạc đà thế kỷ 20 và bom đạn Thế chiến thứ hai để trở thành biểu tượng kiến trúc sinh thái hàng đầu thế giới.
- Khoảng năm 666 tới 667 Công nguyên (năm 46 tới 47 lịch Hijri)Quân đoàn của danh tướng Uqba ibn Nafi tiến vào Ghadames và khởi lập Thánh đường AtiqTrong chiến dịch mở mang Bắc Phi, danh tướng Uqba ibn Nafi đưa Hồi giáo vào ốc đảo Cydamus (Ghadames); ngôi thánh đường đầu tiên được dựng lên ngay cạnh nguồn nước suối Ain al-Faras ở trung tâm ốc đảo.
- Thế kỷ 8 tới thế kỷ 16Mở rộng kiến trúc gạch bùn và định hình hệ thống đô thị hai tầng của cổ thành GhadamesCùng với sự phát triển của bảy khu phố dòng tộc Amazigh và mạng lưới giao thương xuyên Sahara (vàng, muối, ngà voi, lông đà điểu), Thánh đường Atiq được mở rộng thành đại thánh đường đa cột với ngọn tháp minaret vuông đặc trưng vùng Sahara.
- Thế kỷ 18 tới thế kỷ 19Trung tâm học thuật và lưu trữ bản thảo của các thương đoàn Ghadames thời Karamanli và OttomanThánh đường Atiq và trường học Kinh Qur'an liền kề trở thành trung tâm giáo dục luật học Maliki và nơi quản lý sổ bộ phân phối nước của đồng hồ nước Al-Qadus cho toàn bộ ốc đảo.
- 11 tháng 1 năm 1943 và thập niên 1940Bị hư hại nặng do bom đạn Thế chiến thứ hai và được phục dựng nguyên bản bằng gạch bùnMột trận không kích vào tháng 1 năm 1943 làm sập một phần lớn sảnh cầu nguyện; ngay sau đó cộng đồng cư dân và các thợ cả Ghadames đã chung tay xây dựng lại ngôi thánh đường bằng đúng vật liệu gạch bùn, gỗ cọ và vữa vôi cổ truyền.
- Năm 1986 tới thế kỷ 21UNESCO công nhận Khu phố cổ Ghadames là Di sản Thế giới và bảo tồn bởi UNDPNăm 1986, Khu phố cổ Ghadames với tâm điểm là Thánh đường Atiq được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới (mã số 362); đầu thế kỷ 21, chương trình của UNDP và Cục Cổ vật Libya tiến hành trùng tu, quét vôi bảo vệ hàng năm.
Huyền thoại suối ngựa cái Ain al-Faras và chiếc đồng hồ nước Qadus bên hiên thánh đường. Không thể hiểu hết ý nghĩa thiêng liêng của Thánh đường cổ thành Ghadames nếu tách rời công trình này khỏi mạch nước ngầm đã nuôi sống ốc đảo suốt hàng thiên niên kỷ: Suối Ain al-Faras (trong tiếng Ả Rập nghĩa là Suối Ngựa Cái). Theo truyền thuyết lịch sử được người dân Ghadames truyền tụng từ thế kỷ 7, khi đạo quân của danh tướng Uqba ibn Nafi vượt sa mạc đến vùng đất này và đang lâm vào cảnh khát nước tuyệt vọng, con ngựa cái của vị tướng lĩnh khi dậm chân cầu nguyện đã bất ngờ làm vỡ lớp đất đá bề mặt, làm phun trào lên một mạch nước ngọt ấm áp và dồi dào từ tầng nước ngầm sâu dưới lòng sa mạc Sahara.
Chính từ hồ nước suối Ain al-Faras nằm chỉ cách Thánh đường Atiq vài chục bước chân ấy, cư dân Ghadames đã đào năm kênh dẫn nước chính (trong đó kênh lớn nhất là kênh Tassku chảy xuyên ngay dưới chân tường và hành lang của Thánh đường Atiq) để vừa cung cấp nước thanh tẩy (Wudu) cho người đi lễ, vừa dẫn nước ra tưới cho hơn 20.000 cây cọ chà là. Ngay tại ngách tường bên ngoài Thánh đường Atiq ở quảng trường Al-Qadus, suốt hơn một nghìn năm qua luôn có một vị Muhasib (người đếm nước) ngồi canh chiếc Đồng hồ nước Qadus: một chiếc xô nhỏ đục lỗ ở đáy treo bằng sợi dây bện lá cọ, cứ đúng khoảng 3 đến 5 phút khi nước chảy hết một bình (gọi là một đơn vị Qadus), ông lại thắt một nút dây trên sợi lá cọ và báo hiệu đổi luồng nước sang khu vườn tiếp theo. Sự gắn kết giữa ngôi nhà của Allah và hệ thống chia nước công bằng tuyệt đối ấy là một kiệt tác văn minh nhân loại giữa lòng sa mạc.
IIIKiến Trúc Sinh Thái Gạch Bùn Phơi Nắng, Sảnh Lễ Hàng Cột Quét Vôi Trắng Và Ngọn Tháp Minaret Vuông Vùng Sahara
Thánh đường cổ thành Ghadames là một bài học mẫu mực về kiến trúc sinh thái thích ứng khí hậu cực đoan của vùng sa mạc Sahara. Không cần một thanh sắt hay một bao xi măng công nghiệp nào, toàn bộ công trình được dựng lên từ bốn vật liệu tự nhiên có sẵn ngay tại ốc đảo: gạch bùn đất sét trộn rơm phơi nắng (Toub), đá vôi sa mạc ở phần móng, thân cây cọ chà là bổ đôi làm dầm xà chịu lực, và lớp vữa thạch cao vôi trắng (Jibs) quét phủ toàn bộ mặt tường để phản xạ bức xạ mặt trời.
Vươn cao kiêu hãnh trên biển mái nhà phẳng của khu phố cổ là ngọn tháp gọi lễ (Minaret) của Thánh đường Atiq. Khác với những ngọn tháp hình bát giác mảnh mai kiểu Ottoman ở Tripoli, tháp minaret của Ghadames mang đậm phong cách kiến trúc Sahara và Amazigh cổ truyền: thân tháp có mặt cắt hình vuông, xây bằng đá và gạch bùn dày thuôn nhỏ dần từ chân lên đỉnh như một hình chóp cụt vững chãi để chống chịu những cơn bão cát sa mạc; trên đỉnh tháp có ban công gọi lễ bao quanh bởi bốn mũi chóp nhọn hình tam giác dựng đứng ở bốn góc (stepped corner pinnacles).
Bước từ con phố hầm có mái che qua ngưỡng cửa thấp vào bên trong sảnh cầu nguyện chính, du khách như bước vào một hang động băng trắng tinh khiết và mát rượi (nhiệt độ bên trong luôn thấp hơn ngoài trời sa mạc từ 15 đến 20 độ C). Không gian sảnh lễ được chia thành nhiều nhịp hành lang song song với bức tường Qibla bởi những hàng cột trụ vuông và chữ nhật xây bằng gạch bùn rất dày, nối với nhau bằng những vòm cuốn hình móng ngựa thấp và mềm mại được trát vữa vôi trắng muốt không một vết gợn.
Thay vì xây những mái vòm gạch nặng nề hấp thụ nhiệt, phần mái phẳng của sảnh cầu nguyện và các hành lang được đỡ bằng những thân cây cọ chà là (palm trunks) bổ dọc xếp sát nhau, phía trên đan lớp tàu lá cọ khô (jarid) rồi đắp một lớp đất sét và vôi dày cách nhiệt. Để đưa ánh sáng và tạo luồng đối lưu không khí tự nhiên mà không cho hơi nóng sa mạc tràn vào, trên trần và phần tường cao chỉ trổ những lỗ thông sáng hình vuông và hình tam giác rất nhỏ, tạo nên những tia nắng huyền ảo chiếu xuống nền chiếu cói đan bằng lá cọ.
Tại bức tường phía đông nam hướng về Mecca là khám cầu nguyện Mihrab có hình vòm lõm đơn sơ quét vôi trắng tinh khiết, bên cạnh là hốc đặt bục giảng Thứ Sáu (Minbar) với những bậc thang xây bằng gạch bùn trát vữa và cửa gỗ cọ mộc mạc. Trên các trụ cột quanh Mihrab chỉ điểm xuyết đôi nét hoa văn hình học tam giác, hình thoi khắc chìm vào lớp vữa ướt theo thẩm mỹ truyền thống của người Amazigh; còn dưới sàn được trải những tấm chiếu đan thủ công từ lá cọ ốc đảo êm ái.
Điểm kỳ diệu nhất trong quy hoạch của Thánh đường Atiq là công trình không tách biệt khỏi khu dân cư mà hòa làm một thể thống nhất với cấu trúc đô thị hai tầng của Ghadames: các hành lang bên ngoài và khu vực rửa thanh tẩy (Midha) của thánh đường nằm ngay trên dòng chảy của kênh nước ấm dẫn từ suối Ain al-Faras, kết nối trực tiếp với mạng lưới đường phố có mái che có ghế đá ngồi nghỉ dọc tường; trong khi phần mái phẳng phía trên gắn liền với mạng lưới đường đi trên sân thượng của thành phố.
| Hạng mục kiến trúc và Kết cấu sinh thái | Vật liệu xây dựng bản địa | Đặc tính kỹ thuật và Vai trò trong đô thị ốc đảo |
|---|---|---|
| Tháp gọi lễ Minaret vùng Sahara | Đá vôi chân móng, gạch bùn phơi nắng (Toub) và vữa vôi trắng | Tháp vuông thuôn nhỏ dần lên cao với 4 chóp nhọn ở 4 góc đỉnh; cột mốc định hướng cao nhất cổ thành |
| Sảnh cầu nguyện đa cột (Haram) | Trụ gạch bùn dày, vòm móng ngựa quét vôi trắng và chiếu lá cọ | Cách nhiệt tự nhiên hoàn hảo, giữ nhiệt độ mát lạnh 25 tới 28 độ C ngay giữa trưa hè sa mạc |
| Hệ trần phẳng và Lỗ thông sáng | Dầm gỗ thân cây cọ chà là, tàu lá cọ đan và lớp bùn cách nhiệt | Kết cấu nhẹ, bền vững hàng thế kỷ trong khí hậu khô hạn, kết hợp các giếng sáng nhỏ đối lưu không khí |
| Khám Mihrab và Bục giảng Minbar | Gạch bùn trát vữa thạch cao trắng và gỗ cọ địa phương | Vẻ đẹp tối giản thuần khiết, trang trí hoa văn hình học Amazigh khắc nhẹ trên vữa trắng |
| Khu thanh tẩy và Trạm đồng hồ nước Qadus | Kênh đá dẫn nước trực tiếp từ nguồn suối cổ Ain al-Faras | Vừa cung cấp nước suối ấm áp cho nghi thức Wudu, vừa là trung tâm đo thời gian chia nước cho toàn ốc đảo |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng cư dân Hồi giáo người Amazigh tại ốc đảo Ghadames từ thế kỷ 7 không sử dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc chọn đất và xây dựng Thánh đường Atiq. Vị trí của ngôi đền được quyết định bởi yếu tố sinh tồn tối thượng của môi trường sa mạc là nằm ngay sát nguồn nước suối tự nhiên Ain al-Faras, còn trục của sảnh cầu nguyện tuân thủ quy tắc định hướng Qibla của Hồi giáo quay về phía thánh địa Mecca. Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa lý của vùng bồn địa Hamada al-Hamra thuộc đại sa mạc Sahara tại tọa độ 30,1322 độ vĩ bắc, 9,4969 độ kinh đông (ở độ cao khoảng 340 mét so với mực nước biển), ốc đảo Ghadames nằm trong một lòng chảo trũng tự nhiên được bao bọc xung quanh bởi những cao nguyên đá vôi và cồn cát sa mạc. Theo phép xem thủy pháp cổ truyền, giữa một vùng sa mạc khô hạn rộng hàng trăm nghìn cây số vuông không có sông ngòi bề mặt, mạch nước ngầm Ain al-Faras phun trào lên ở trung tâm lòng chảo chính là chân thủy huyệt tâm (mắt rồng giữa biển cát): nơi có mạch nước ngọt sống động trồi lên tất yếu là nơi toàn bộ sinh khí của vùng đất tụ hội lại, nuôi dưỡng rừng cọ hơn hai vạn cây bao bọc lấy khu phố cổ như một bức tường thành xanh mát che chắn bão cát.
Về tọa hướng và cấu trúc tàng phong tụ khí, Thánh đường cổ thành Ghadames tọa lạc ngay tại trung cung (vị trí trung tâm) của bảy khu phố dòng tộc, được định vị theo trục tọa Đông hướng Tây (hơi chếch Đông Nam theo hướng Qibla từ tây Libya đi Mecca). Toàn bộ khu phố cổ Ghadames xung quanh thánh đường được xây dựng liền khối như một pháo đài tổ ong khổng lồ không có khe hở cho gió nóng sa mạc lọt vào: các bức tường ngoài cùng của thành phố tạo thành vành đai chắn gió cát, các con phố hầm có mái che uốn lượn dẫn những luồng không khí mát lạnh chạy dọc theo kênh nước suối chảy qua ngay dưới chân Thánh đường Atiq, còn các giếng trời nhỏ trên trần nhà đóng vai trò như những ống thông khí hút hơi nóng lên cao, tạo nên một bố cục huyệt đạo điều khí kỳ diệu bậc nhất trong lịch sử kiến trúc nhân loại.
VĐại Lễ Nguyện Thứ Sáu Của Bảy Dòng Tộc, Lễ Hội Mùa Thu Hoạch Chà Là Và Đêm Kinh Tháng Chay Ramadan
Đời sống tâm linh tại Thánh đường cổ thành Ghadames vận hành theo lịch Hồi giáo Hijri (âm lịch) kết hợp với lịch nông nghiệp ốc đảo và các lễ hội văn hóa cổ truyền của người Amazigh vùng Sahara.
| Thời điểm cử hành | Hệ lịch | Tên lễ nguyện và lễ hội truyền thống | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Thánh đường cổ thành Ghadames |
|---|---|---|---|
| Trưa ngày Thứ Sáu hằng tuần | Hằng tuần | Đại lễ nguyện Thứ Sáu (Salat al-Jumu'ah) hội tụ bảy khu phố | Cư dân từ khu phố mới và bảy khu phố cổ đi qua những con đường hầm mát lạnh về tập trung tại sảnh lễ trắng muốt của Thánh đường Atiq để cùng cầu nguyện và gặp gỡ tại quảng trường Al-Qadus. |
| Ngày 12 tháng Rabi al-Awwal | Âm lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Mừng Sinh nhật Tiên tri Muhammad (Al-Mawlid al-Nabawi) | Một trong những lễ hội lớn nhất tại ốc đảo: các con phố hầm quanh Thánh đường Atiq được thắp đèn sáng rực, cư dân hát các bài tụng ca cổ bằng cả tiếng Ả Rập và tiếng Amazigh Ghadames. |
| Trọn tháng thứ 9 (Tháng Ramadan) | Âm lịch Hồi giáo Hijri | Tháng Nhịn chay Ramadan và Đêm Tarawih trong sảnh gạch bùn | Nhờ khả năng cách nhiệt tuyệt vời của tường gạch bùn, Thánh đường Atiq là nơi mát mẻ nhất để cư dân đọc Kinh Qur'an ban ngày và cử hành lễ nguyện đêm Tarawih dưới ánh đèn dịu nhẹ. |
| Ngày 1 tháng Shawwal và 10 tháng Dhu al-Hijjah | Âm lịch Hồi giáo Hijri | Đại lễ Xả chay (Eid al-Fitr) và Đại lễ Hiến sinh (Eid al-Adha) | Cử hành lễ nguyện đại trào buổi sáng; nam giới mặc trang phục trắng truyền thống và phụ nữ khoác trang phục thêu đỏ xanh rực rỡ của người Ghadames đi chúc lễ trên cả hai tầng phố. |
| Cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 hằng năm | Dương lịch (Mùa thu hoạch ốc đảo) | Lễ hội Du lịch và Văn hóa Quốc tế Ghadames (Mahragan Ghadamis) | Lễ hội mùa thu hoạch chà là truyền thống kéo dài ba ngày: du khách và cư dân tụ hội quanh khu phố cổ, suối Ain al-Faras và Thánh đường Atiq để tôn vinh di sản kiến trúc gạch bùn và văn hóa Sahara. |
Truyền thống hàng năm toàn dân quét vôi trắng (Jibs) bảo dưỡng ngôi thánh đường cổ. Vì toàn bộ Thánh đường Atiq và khu phố cổ Ghadames được xây bằng gạch bùn phơi nắng, nên việc bảo tồn công trình trước những cơn mưa hiếm hoi nhưng dữ dội của sa mạc và sức bào mòn của gió cát đòi hỏi sự chăm sóc thường xuyên của cả cộng đồng. Theo truyền thống lâu đời của người Ghadames trước các kỳ đại lễ Ramadan và Mawlid, thanh niên và các bậc thợ cả của bảy khu phố lại cùng nhau nung đá thạch cao địa phương thành bột vôi trắng (Jibs), dùng cọ lá cọ quét lại một lớp áo trắng tinh khôi cho toàn bộ các bức tường, cột trụ, vòm cuốn của Thánh đường Atiq cũng như các con phố hầm dẫn tới đền, giữ cho viên ngọc của sa mạc Sahara luôn sáng bừng sức sống qua hơn mười ba thế kỷ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ trung tâm cạnh suối nguồn Ain al-Faras, ốc đảo cổ thành Ghadames, huyện Nalut, Nhà nước Libya
- Đường tới
- Ốc đảo Ghadames nằm tại huyện Nalut ở miền tây Libya (sát biên giới Algeria và Tunisia), cách thủ đô Tripoli khoảng 620 km về phía tây nam. Từ thủ đô Tripoli, quý vị có thể đi bằng đường bộ theo tuyến cao tốc đẹp xuyên qua dãy núi Nafusa (đi qua Gharyan, Nalut và Sinawun trong khoảng 7 đến 8 giờ lái xe hoặc xe buýt đường dài), hoặc đi máy bay nội địa tới Sân bay Ghadames (Ghadames Airport, nằm cách ốc đảo khoảng 15 km về phía đông). Khi đã đến thị trấn Ghadames, từ cổng vào chính của Khu phố cổ UNESCO (Bab al-Burr) hoặc từ Bảo tàng Ghadames, quý vị đi bộ theo các con phố hầm có mái che mát rượi dọc theo kênh nước Tassku chỉ khoảng 5 phút (300 mét) là tới ngay quảng trường Al-Qadus, suối Ain al-Faras và Thánh đường cổ thành Atiq.
- Toạ độ
- 30.1322, 9.4969
Khu phố cổ Ghadames và khuôn viên bên ngoài Thánh đường cổ thành Atiq mở cửa đón du khách tham quan tìm hiểu di sản UNESCO hằng ngày; đối với du khách muốn bước vào chiêm ngưỡng không gian kiến trúc gạch bùn quét vôi trắng bên trong sảnh cầu nguyện của Thánh đường Atiq, cần đi cùng người hướng dẫn địa phương của Ban Quản lý Phố cổ Ghadames vào các khung giờ ngoài thời gian cử hành lễ nguyện của tín hữu. Khi vào bên trong thánh đường, quý vị bắt buộc phải tháo giày dép trước khi bước lên nền chiếu lá cọ, mặc trang phục kín đáo che kín vai, tay và chân (phụ nữ cần quàng khăn trùm đầu). Khi đi bộ trong các con phố hầm có mái che xung quanh thánh đường và kênh nước suối, xin giữ vệ sinh tuyệt đối cho nguồn nước kênh đào và không tự ý leo lên các cầu thang dẫn lên hệ thống sân thượng nếu không có hướng dẫn viên đi kèm vì sân thượng là không gian sinh hoạt truyền thống dành riêng cho phụ nữ địa phương.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường cổ thành Ghadames (Atiq Ghadames)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường cổ thành Ghadames (Atiq Ghadames) có lịch sử khởi lập từ bao giờ?
Theo sử liệu Bắc Phi, Thánh đường Atiq (nghĩa là Thánh đường Cổ) tại Ghadames được khởi lập nguyên thủy vào thế kỷ thứ 7 Công nguyên (khoảng năm 666 tới 667 Công nguyên, tức năm 46 tới 47 theo lịch Hồi giáo Hijri), ngay trong cuộc viễn chinh mở mang Hồi giáo vào vùng Fezzan và Ghadames của vị danh tướng Ả Rập Uqba ibn Nafi.
Thánh đường Atiq Ghadames được xây dựng bằng những vật liệu gì để chống lại cái nóng gần 50 độ C của sa mạc Sahara?
Toàn bộ ngôi thánh đường được xây dựng hoàn toàn bằng vật liệu sinh thái tự nhiên tại chỗ của ốc đảo: móng bằng đá vôi, tường và các trụ cột dày bằng gạch bùn đất sét trộn rơm phơi nắng (Toub), hệ thống dầm trần làm bằng thân cây cọ chà là bổ đôi đan tàu lá cọ khô, và toàn bộ bề mặt được trát vữa thạch cao vôi trắng (Jibs) phản xạ nhiệt mặt trời, giúp bên trong luôn mát lạnh hơn ngoài trời từ 15 đến 20 độ C.
Mối liên hệ giữa Thánh đường Atiq với nguồn suối Ain al-Faras và chiếc đồng hồ nước Qadus là gì?
Thánh đường Atiq được xây dựng ngay bên cạnh nguồn suối nước ngọt lịch sử Ain al-Faras (Suối Ngựa Cái) của ốc đảo. Kênh nước chính từ suối chảy ngay qua khu vực nhà tắm thanh tẩy của thánh đường, và ngay tại ngách tường bên cạnh thánh đường là trạm đặt chiếc Đồng hồ nước cổ truyền (Al-Qadus), nơi người đếm nước dùng một chiếc bình đục lỗ để đo thời gian phân chia nước tưới công bằng cho các khu vườn cọ của toàn ốc đảo suốt hơn một nghìn năm qua.
Chuyện gì đã xảy ra với Thánh đường Atiq trong Thế chiến thứ hai vào năm 1943?
Vào ngày 11 tháng 1 năm 1943, trong chiến dịch Bắc Phi của Thế chiến thứ hai, một đợt ném bom đường không đã đánh trúng khu trung tâm phố cổ Ghadames làm sập đổ một phần lớn cấu trúc của Thánh đường Atiq. Ngay sau chiến tranh, cư dân và các thợ cả Ghadames đã phục dựng lại toàn bộ ngôi thánh đường theo đúng nguyên bản kiến trúc gạch bùn và gỗ cọ cổ truyền.
Cấu trúc đô thị hai tầng xung quanh Thánh đường Atiq tại phố cổ Ghadames có điểm gì độc đáo?
Khu phố cổ Ghadames (Di sản Thế giới UNESCO năm 1986) được thiết kế thành một mạng lưới đô thị hai tầng thông minh: tầng trệt gồm các con phố hẹp có mái che kín như đường hầm mát rượi kết nối trực tiếp với Thánh đường Atiq và dành cho nam giới đi lại, giao thương; trong khi tầng mái sân thượng của các ngôi nhà nối liền nhau trên cao bằng các cầu vượt trở thành mạng lưới đường đi ngập nắng dành riêng cho phụ nữ.
Hiện nay Thánh đường cổ thành Ghadames có còn được sử dụng để cầu nguyện không?
Có. Mặc dù từ thập niên 1980 phần lớn cư dân Ghadames đã có thêm nhà ở tại khu phố mới bên ngoài vành đai ốc đảo, nhưng người dân vẫn thường xuyên trở về chăm sóc khu phố cổ và tụ hội đông đủ tại Thánh đường Atiq vào mỗi trưa Thứ Sáu để cử hành đại lễ nguyện Jumu'ah, cũng như trong suốt tháng chay Ramadan, lễ Mawlid và Lễ hội Quốc tế Ghadames.