Giữa mê cung phố xá đông đúc và những ngọn tháp đá vôi vút cao của Khu lịch sử Cairo, khi bước qua bức tường bao ngoại vi trên đỉnh đồi đá Jabal Yashkur, du khách lập tức bỏ lại sau lưng mọi tiếng ồn ào của một siêu đô thị hơn hai mươi triệu dân để bước vào một khoảng không gian tĩnh lặng mênh mông ngập tràn ánh nắng mặt trời. Trước mắt người lữ khách mở ra một quảng trường cầu nguyện hình vuông khổng lồ rộng gần một héc-ta, được bao bọc bởi những dãy hành lang vòm nhọn bằng gạch nung đỏ phủ vữa thạch cao trắng chạm khắc hoa văn tinh xảo, ở chính giữa sân là đài phun nước đội mái vòm đá cổ kính và phía chân trời tây bắc vươn lên ngọn tháp đá có bậc thang xoắn ốc lộ thiên cuộn tròn lên bầu trời xanh thẳm.
Ốc đảo thanh tịnh vượt thời gian ấy chính là Thánh đường Ibn Tulun, Cairo (phiên âm tiếng Ả Rập: Masjid Ahmad ibn Tulun). Được khởi công vào năm 876 và hoàn thành vào tháng 5 năm 879 bởi Emir Ahmad ibn Tulun, vị thống đốc gốc Đột Quyết đã sáng lập vương triều Tulunid độc lập tại Ai Cập, đây là ngôi thánh đường cổ xưa nhất tại thủ đô Cairo còn bảo tồn nguyên vẹn hình thái kiến trúc và trang trí nguyên bản từ thế kỷ 9 (bởi Thánh đường Amr ibn al-As tại Fustat dù lập từ năm 642 nhưng đã bị xây lại hoàn toàn nhiều lần qua các thời đại), đồng thời là ngôi thánh đường có diện tích mặt bằng rộng lớn nhất toàn thành phố với hơn 26.300 mét vuông, mang trọn vẹn tinh hoa kiến trúc cố đô Samarra vùng Lưỡng Hà của đế chế Abbasid về bên bờ sông Nile.
ITôn Thờ Thượng Đế Duy Nhất (Allah), Đạo Đức Không Xâm Phạm Đền Thờ Khác Và Bốn Trường Phái Luật Học Sunni
Là một đại thánh đường lễ Thứ Sáu (Masjid Jami') mẫu mực của kỷ nguyên Hồi giáo sơ kỳ thế kỷ 9, Thánh đường Ibn Tulun được kiến tạo để toàn thể cộng đồng tín đồ (Ummah) cùng quân đội kinh thành quy tụ về hướng thánh địa Mecca năm thời mỗi ngày và trong buổi lễ trọng thể trưa Thứ Sáu, cùng dâng lời cầu nguyện lên duy nhất Thượng Đế Toàn Năng (Allah) qua những lời kinh mở đầu Al-Fatiha và câu kinh Ngai Tòa Ayat al-Kursi. Toàn bộ không gian rộng lớn của thánh đường hoàn toàn vắng bóng mọi hình tượng con người hay sinh vật sống; thay vào đó, sự hiện diện siêu việt của Thượng Đế được biểu đạt qua sự hài hòa toán học của hàng trăm cung vòm gạch, ánh sáng tự nhiên và những dải hoa văn hình học vô tận.
Điểm làm nên giá trị tinh thần đặc biệt của Thánh đường Ibn Tulun ngay từ lúc đặt viên gạch đầu tiên là nguyên tắc đạo đức tôn giáo minh bạch của người sáng lập. Theo sử gia vĩ đại thời Trung cổ al-Maqrizi (1364 tới 1442), khi Emir Ahmad ibn Tulun dự định xây dựng đại thánh đường cho kinh đô mới Al-Qata'i, các quan chức xây dựng báo cáo rằng một công trình quy mô như vậy sẽ cần ít nhất 300 cây cột đá cẩm thạch lớn, và cách duy nhất để có số cột đá đó tại Ai Cập thời bấy giờ là tháo dỡ từ các nhà thờ Kitô giáo hoặc các di tích cổ ở vùng nông thôn. Ahmad ibn Tulun đã kiên quyết bác bỏ phương án đó vì ông cho rằng nhà cầu nguyện dâng lên Thượng Đế không thể được dựng lên bằng việc lấy đi vật liệu của các cơ sở tôn giáo khác.
Bên cạnh việc từ chối lấy cột đá từ các nhà thờ khác, Ahmad ibn Tulun còn lập lời nguyện rằng ông sẽ không dùng bất kỳ một đồng tiền nào từ ngân sách thuế khóa thu của dân chúng để xây dựng thánh đường, vì sợ trong tiền thuế có lẫn mồ hôi nước mắt hoặc sự thu gom bất công của quan lại. Đúng lúc ấy, ông tìm thấy một kho báu vàng cổ đại chôn giấu tại dãy đồi Muqattam (được sử sách gọi là Kanz Fir'awn, trị giá một triệu đồng tiền vàng Dinar). Ông đã trích ra 120.000 đồng tiền vàng Dinar hoàn toàn hợp pháp từ kho báu này để chi trả sòng phẳng toàn bộ tiền vật liệu, tiền công thợ xây dựng thánh đường và lập quỹ từ thiện đi kèm.
Để giải bài toán xây dựng đại thánh đường mà không dùng 300 cột đá cẩm thạch đồng thời có khả năng chống chịu hỏa hoạn, vị kiến trúc sư trưởng tài ba của công trình (được sử liệu ghi nhận là một kiến trúc sư người Kitô giáo Coptic tên là Sa'id ibn Katib al-Farghani, người trước đó đã thiết kế công trình đo mực nước sông Nile Nilometer trên đảo Roda) đã đề xuất sử dụng hoàn toàn gạch nung đỏ liên kết bằng vữa vôi và xây các trụ gạch chữ nhật đồ sộ thay cho cột đá, bên ngoài phủ lớp vữa thạch cao trắng chạm khắc hoa văn theo đúng kỹ thuật của kinh đô Samarra bên bờ sông Tigris. Nhờ tấm lòng tôn trọng nhân tài của Ahmad ibn Tulun và bàn tay kiệt xuất của vị kiến trúc sư Coptic, một kiệt tác kiến trúc Hồi giáo bất hủ đã ra đời.
Dọc theo phần tường cao ngay bên dưới hệ thống rầm mái gỗ phẳng của toàn bộ bốn hành lang quanh sân là một bảo vật kinh điển của nghệ thuật thư pháp Hồi giáo thế kỷ 9: một dải băng bằng gỗ sung dâu (sycamore wood) dài tổng cộng gần 2.000 mét (hai cây số) chạy bao quanh toàn bộ thánh đường, trên đó chạm nổi các chương câu của Kinh Qur'an bằng kiểu chữ Kufic cổ điển không dấu. Truyền thuyết dân gian Cairo trung cổ kể rằng những tấm ván gỗ sung dâu dùng để khắc dải kinh dài hai cây số này chính là những tấm ván gỗ còn sót lại từ con tàu của tiên tri Nô-ê (Nuh) từng dạt vào đỉnh đồi Jabal Yashkur sau trận Đại Hồng Thủy.
Từ cuối thế kỷ 13 dưới thời vương triều Mamluk, sau cuộc đại trùng tu năm 1296 của Quốc vương Sultan al-Mansur Husam al-Din Lajin, ngoài chức năng là nơi cầu nguyện, Thánh đường Ibn Tulun còn phát triển thành một trung tâm đại học thần học và y học sầm uất tương tự như Thánh đường Al-Azhar, Cairo và tiền thân cho mô hình của Thánh đường và trường học Sultan Hassan, Cairo: tại đây có các giáo sư giảng dạy đồng thời cả bốn trường phái luật học Sunni (Shafi'i, Maliki, Hanafi, Hanbali), khoa Giải nghĩa Kinh Qur'an (Tafsir), khoa Ngôn hành Tiên tri (Hadith), một khoa dạy Y học (Tibb) và một trường tiểu học từ thiện nuôi dạy trẻ mồ côi.
IIKinh Đô Đã Mất Al-Qata'i Của Vương Triều Tulunid, Sự Sống Sót Năm 905 Và Lời Thề Của Sultan Lajin Năm 1296
Lịch sử của Thánh đường Ibn Tulun gắn liền với sự trỗi dậy huy hoàng của Emir Ahmad ibn Tulun (835 tới 884). Sinh ra tại Baghdad trong một gia đình cận vệ gốc Đột Quyết phục vụ triều đình Khalip nhà Abbasid và lớn lên tại kinh đô Samarra (Iraq), Ahmad ibn Tulun được cử tới Ai Cập làm thống đốc vào năm 868. Với tài năng quân sự và quản trị xuất chúng, ông nhanh chóng nắm trọn quyền kiểm soát tài chính và xây dựng một đội quân hùng hậu, biến Ai Cập cùng vùng Syria thành một đế chế tự trị giàu có thuộc vương triều Tulunid (868 tới 905), mở ra thời kỳ Ai Cập lần đầu tiên giành lại quyền tự chủ kể từ sau thời nữ hoàng Cleopatra.
Năm 870, để khẳng định vị thế của triều đại mới và lấy chỗ đóng quân cho lực lượng vệ binh đa sắc tộc, Ahmad ibn Tulun cho xây dựng một kinh đô hoàng gia mới mang tên Al-Qata'i (nghĩa là Các Khu Phố Quân Đội) nằm ở phía đông bắc thành phố cổ Fustat, mô phỏng trực tiếp quy hoạch tráng lệ của kinh đô Samarra tại vùng Lưỡng Hà. Kinh đô Al-Qata'i có cung điện hoàng gia rộng lớn, quảng trường đánh mã cầu (Maydan), bệnh viện công cộng miễn phí đầu tiên của Ai Cập (Bimaristan) và cầu dẫn nước bằng gạch. Khi hai nhà thờ cũ ở Fustat và Al-Askar không còn đủ sức chứa quân đội vào mỗi trưa Thứ Sáu, năm 876 Ahmad ibn Tulun quyết định khởi dựng Đại thánh đường trung tâm của kinh đô Al-Qata'i ngay trên đỉnh ngọn đồi đá vôi Jabal Yashkur (Đồi Tạ Ơn), nơi truyền thuyết bản địa tin rằng tiên tri Mô-sê (Musa) từng đàm đạo với Thượng Đế.
- Năm 876 tới tháng 5 năm 879 CN (Tháng Ramadan năm 265 AH)Emir Ahmad ibn Tulun khởi dựng và khánh thành Đại thánh đường trên đồi Jabal YashkurTrải qua ba năm thi công bằng gạch nung và vữa thạch cao Samarra với kinh phí 120.000 đồng vàng Dinar, thánh đường hoàn tất vào tháng Ramadan năm 265 lịch Hijri; tấm bia đá cẩm thạch khắc chữ Kufic ghi dấu lễ khánh thành của Ahmad ibn Tulun hiện vẫn còn gắn trên một trụ gạch ở sảnh cầu nguyện.
- Năm 905 CN (Năm 292 lịch Hijri)Quân đội nhà Abbasid san phẳng kinh đô Al-Qata'i nhưng giữ lại nguyên vẹn Thánh đường Ibn TulunKhi tướng Muhammad ibn Sulayman đem quân nhà Abbasid từ Iraq sang lật đổ vương triều Tulunid năm 905, toàn bộ cung điện, dinh thự và doanh trại của kinh đô Al-Qata'i đều bị phóng hỏa và cày phẳng thành bình địa; duy nhất chỉ có Thánh đường Ibn Tulun được tha không bị phá hủy, trở thành chứng nhân duy nhất còn sót lại của thành phố đã mất.
- Năm 986 và năm 1077 tới 1094 CN (Thời kỳ Fatimid)Tái thiết đài phun nước sau vụ cháy và tể tướng nhà Fatimid bổ sung hốc cầu nguyện MihrabSau khi đình đài phun nước bằng gỗ mạ vàng giữa sân bị cháy năm 986, Khalip nhà Fatimid là Al-Aziz cho dựng lại đài phun nước mới năm 995; tới năm 1077 và 1094, tể tướng Badr al-Jamali và con trai là Al-Afdal Shahanshah tiến hành tu bổ thánh đường và đắp thêm hốc Mihrab bằng vữa thạch cao chạm chữ Kufic tuyệt đẹp trên trụ gạch sảnh chính.
- Thế kỷ 12 tới giữa thế kỷ 13Trở thành trạm dừng chân cho các đoàn hành hương Bắc Phi (Maghreb) trên đường đi MeccaDo trung tâm đô thị Cairo thời Fatimid và Ayyubid dịch chuyển về phía bắc (khu Al-Qahira), khu vực quanh đồi Jabal Yashkur trở nên thưa vắng và thánh đường Ibn Tulun được sử dụng làm nơi nghỉ chân, cầu nguyện và xét xử riêng cho các đoàn lữ hành Hồi giáo từ vùng Bắc Phi (Maghreb) và Andalusia trên đường đi hành hương về thánh địa Mecca.
- Năm 1293 tới năm 1296 CN (Thời kỳ Mamluk)Lời thề trong lúc ẩn náu và cuộc đại trùng tu lịch sử của Quốc vương Sultan LajinNăm 1293, tướng Mamluk là Husam al-Din Lajin sau khi tham gia lật đổ Sultan Al-Ashraf Khalil đã chạy trốn vào ẩn náu trên tháp và trong các vòm gạch bỏ hoang của Thánh đường Ibn Tulun, tại đây ông quỳ thề trước Thượng Đế rằng nếu thoát chết và lên ngôi sẽ phục hưng thánh đường; năm 1296 khi lên ngôi Sultan Ai Cập, Lajin đã chi 20.000 đồng vàng Dinar đại trùng tu toàn bộ công trình, xây đài phun nước mái vòm đá giữa sân, dựng lại tháp xoắn ốc bằng đá và tặng bục giảng Minbar.
- Năm 1890, năm 1979 và năm 2004Trùng tu khoa học hiện đại và được UNESCO ghi danh Di sản Thế giớiTừ năm 1890, Ủy ban Bảo tồn Nghệ thuật Ả Rập (Comité) tiến hành phục hồi khoa học đầu tiên tại Ai Cập; năm 1979 công trình được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới Khu lịch sử Cairo (mã số 89); và năm 2004 Bộ Văn hóa Ai Cập hoàn tất dự án bảo tồn tổng thể hệ thống vòm vữa Samarra và trần gỗ thế kỷ 9.
Giai thoại về giấc mơ của Ahmad ibn Tulun và ngọn lửa thử thách của Thượng Đế. Sử gia al-Maqrizi chép lại một giai thoại nổi tiếng phản ánh niềm tin sâu sắc của người dân Cairo đối với sự linh thiêng của ngôi thánh đường này: sau khi xây xong công trình, có những kẻ gièm pha chê trách rằng thánh đường quá rộng và không có cột đá truyền thống. Đêm ấy, Ahmad ibn Tulun nằm mộng thấy chính Thượng Đế giáng ngọn lửa thiêng từ trời xuống bao trùm toàn bộ các dãy nhà xung quanh kinh thành Al-Qata'i, nhưng ngọn lửa hoàn toàn không chạm tới bất kỳ một viên gạch nào của ngôi thánh đường trên đồi Jabal Yashkur. Các nhà giải mộng thời bấy giờ giải thích rằng giấc mơ ấy báo hiệu lòng thành kính của nhà vua đã được Thượng Đế chấp nhận, và lời tiên tri ấy đã ứng nghiệm trọn vẹn vào năm 905 khi toàn bộ kinh thành Al-Qata'i bị thiêu rụi trong chiến tranh nhưng ngôi thánh đường vẫn đứng vững nguyên vẹn suốt hơn mười một thế kỷ sau đó.
IIIVành Đai Sân Ngoài Ziyada, Sảnh Cầu Nguyện Năm Dãy Vòm Nhọn, 128 Cửa Sổ Thạch Cao Và Tháp Xoắn Ốc Malwiya
Xét về quy mô không gian và lịch sử kỹ thuật xây dựng thế giới, Thánh đường Ibn Tulun giữ hai vị trí kỷ lục đặc biệt: thứ nhất, với tổng diện tích khuôn viên lên tới 26.318 mét vuông (hình vuông mỗi cạnh 162 mét), đây là ngôi thánh đường có diện tích lớn nhất tại Cairo; thứ hai, theo công trình khảo cứu kinh điển của học giả K. A. C. Creswell, đây là công trình kiến trúc quy mô lớn đầu tiên trên thế giới sử dụng đồng bộ và có hệ thống kết cấu cung vòm nhọn (pointed arch) trên các trụ đỡ có cột góc (clustered piers) ngay từ năm 879, sớm hơn sự xuất hiện của kiến trúc Gothic tại Tây Âu tới hơn hai thế kỷ rưỡi.
Bao bọc quanh ba mặt bắc, nam và tây của khối nhà thánh đường chính là một vành đai sân lộ thiên cực rộng (mỗi bề rộng 19 mét) được gọi là Ziyada (Không gian mở rộng), ngăn cách với phố xá bên ngoài bằng bức tường cao thứ hai. Thiết kế hai lớp tường đồng tâm học theo Đại thánh đường Samarra này tạo ra một vùng đệm cách âm hoàn hảo, tách biệt tuyệt đối nơi thờ tự khỏi sự ồn ào thế tục. Khi ngước nhìn lên đỉnh của cả hai vòng tường bao, du khách sẽ thấy một dải lỗ châu mai đỉnh tường (Shurafat) bằng gạch trát vữa trắng vô cùng độc đáo: các họa tiết đan nối nhau nhìn y hệt như hàng trăm hình người đang đứng sát vai, nắm chặt tay nhau giơ cao trong tư thế cầu nguyện tập thể dưới nền trời xanh.
Bước qua một trong 19 cánh cửa của khối nhà chính (kích thước 140 mét nhân 118 mét), người hành lễ bước vào Sân Trung tâm lộ thiên (Sahn) hình vuông mỗi cạnh dài đúng 92 mét. Ngay tại tâm điểm hình học của sân lớn là tòa Đình đài phun nước thanh tẩy (Faskiyya) bằng đá vôi hình lập phương cao 14 mét đội mái vòm bán cầu có gân nổi được Sultan Mamluk Lajin xây dựng năm 1296 (thay thế đình đài gỗ mạ vàng thời Ahmad ibn Tulun đã cháy năm 986). Bốn mặt của đình đài mở bốn cổng vòm nhọn lớn thông thoáng, bên trong là bồn nước đá cẩm thạch bát giác và phía trên cổ vòm chạm nổi câu kinh Qur'an (Surah Al-Ma'idah, câu 6) hướng dẫn nghi thức rửa sạch thân tâm trước khi cầu nguyện.
Bao quanh bốn phía sân trong là bốn hành lang mái vòm (Riwaq): ba mặt bắc, đông và tây mỗi bên sâu 2 dãy vòm, riêng Sảnh Cầu nguyện chính hướng về Mecca ở phía đông nam (Riwaq al-Qibla) mở rộng tới 5 dãy vòm song song (mỗi dãy gồm 17 bước gian). Thay vì dùng cột tròn, toàn bộ các cung vòm nhọn đều đặt trên 160 trụ gạch chữ nhật đồ sộ; ở bốn góc của mỗi trụ gạch được đắp nổi bốn cột bán trụ tròn có đầu cột chạm hình lá cọ. Đặc biệt, dọc theo toàn bộ viền cung vòm và mặt dưới bụng vòm (soffits) là những dải phù điêu vữa thạch cao (stucco) chạm khắc bằng tay từ thế kỷ 9 theo phong cách vát cạnh Samarra với hàng chục mẫu đồ hình ngôi sao tám cánh, lục giác, hoa thị và dây leo không trùng lặp.
Chạy dọc trên cao của các bức tường bao quanh thánh đường là 128 ô cửa sổ vòm nhọn được lắp các tấm lưới thạch cao đục thủng (Mashrabiya bằng vữa) giúp lọc ánh nắng chói chang của sa mạc thành những chùm tia sáng dịu nhẹ. Trong số 128 tấm lưới cửa sổ này, có những tấm còn nguyên vẹn từ năm 879 thời Tulunid, những tấm từ thời Fatimid và thời Mamluk năm 1296, tổng cộng có hơn 40 đồ án hoa văn hình học đan cài khác nhau. Phía trên các vòm gạch là hệ trần phẳng làm bằng thân cây cọ bọc ván gỗ sung dâu có vẽ hoa văn màu đỏ vàng, và ngay dưới chân trần là dải băng gỗ sung dâu dài gần 2 km khắc nổi Kinh Qur'an bằng chữ Kufic thế kỷ 9.
Thánh đường Ibn Tulun sở hữu tới 6 hốc cầu nguyện (Mihrab) thuộc nhiều triều đại khác nhau. Ở chính giữa bức tường cuối Sảnh Qibla là Đại hốc Mihrab lõm bán nguyệt từ thời Ahmad ibn Tulun, phần dưới ốp các dải đá cẩm thạch đa sắc, bốn cột đá cổ hai bên có đầu cột chạm lọng giỏ lá và phần vòm trên khảm thủy tinh mạ vàng viết lời tuyên xưng đức tin Shahada bằng chữ Kufic. Trên các trụ gạch phía trước và dọc tường Qibla còn có 5 hốc Mihrab phẳng đắp bằng vữa thạch cao chạm trổ cực kỳ tinh xảo, nổi tiếng nhất là hốc Mihrab của tể tướng nhà Fatimid Al-Afdal Shahanshah (năm 1094) và hốc Mihrab của Sultan Lajin (năm 1296). Bên cạnh Mihrab chính là chiếc Bục giảng (Minbar) bằng gỗ ghép hàng nghìn mảnh hình học ngôi sao do Sultan Lajin hiến tặng năm 1296.
Nằm trong vành đai sân ngoài Ziyada ở phía tây bắc là biểu tượng nổi tiếng nhất của quần thể: Ngọn tháp giáo đường xoắn ốc (Malwiya) cao 40,4 mét xây hoàn toàn bằng đá vôi đặc, ngọn tháp duy nhất tại Ai Cập có cầu thang lộ thiên xoắn vòng quanh mặt ngoài thân tháp để đi lên đỉnh (mô phỏng ngọn tháp xoắn Malwiya cao 52 mét của Đại thánh đường Samarra tại Iraq). Tháp gồm một khối đế vuông cao lớn nối với mái thánh đường qua một cây cầu đá có hai vòm móng ngựa kiểu Andalusia, phía trên là tầng thân trụ tròn có cầu thang xoắn ngược chiều kim đồng hồ, và đỉnh tháp là hai tầng lầu bát giác đội vòm gân kiểu Mamluk (được Sultan Lajin trùng tu năm 1296) gắn biểu tượng chiếc thuyền đồng nhỏ (Ushari) từng dùng để đựng hạt lúa mì cho chim trời.
| Hạng mục kiến trúc | Thông số kỹ thuật và niên đại | Đặc trưng nghệ thuật và giá trị lịch sử |
|---|---|---|
| Toàn bộ khuôn viên (gồm Ziyada) | Hình vuông 162 m x 162 m (tổng diện tích 26.318 m2), khởi dựng 876 tới 879 CN | Ngôi thánh đường lớn nhất về diện tích tại Cairo; vành đai Ziyada rộng 19 m ở 3 mặt cách âm tuyệt đối |
| Khối nhà chính và Sân giữa (Sahn) | Nhà chính 140 m x 118 m; Sân giữa lộ thiên vuông 92 m x 92 m | Tâm sân đặt đình đài phun nước đá mái vòm cao 14 m do Sultan Lajin xây dựng năm 1296 |
| Sảnh Cầu nguyện (Riwaq al-Qibla) | Sâu 5 dãy vòm nhọn song song (17 bước gian), đỡ bởi 160 trụ gạch chữ nhật | Hệ thống vòm nhọn quy mô lớn đầu tiên trên thế giới; bụng vòm chạm vữa thạch cao Samarra thế kỷ 9 |
| Dải kinh gỗ và Cửa sổ thạch cao | Dải gỗ sung dâu dài gần 2.000 m; 128 ô cửa sổ lưới vữa đục thủng | Dải gỗ khắc Kinh Qur'an chữ Kufic cổ điển chạy quanh 4 hành lang; hơn 40 mẫu hoa văn cửa sổ khác nhau |
| Hệ thống 6 Mihrab và Minbar | 1 Mihrab lõm khảm đá và vàng lá (879 CN) + 5 Mihrab vữa phẳng (thế kỷ 10 tới 13) | Bảo tàng điêu khắc vữa qua 3 triều đại Tulunid, Fatimid, Mamluk; Minbar gỗ ghép mộng năm 1296 |
| Tháp giáo đường Xoắn ốc (Malwiya) | Cao 40,4 m tại Ziyada phía tây bắc (nguyên mẫu 879 CN, tái thiết đá năm 1296) | Ngọn tháp duy nhất tại Ai Cập có cầu thang xoắn ốc bên ngoài theo nguyên mẫu cố đô Samarra (Iraq) |
IVThế Đất Và Hướng
Kiến trúc Hồi giáo định hướng toàn bộ không gian phụng tự theo trục Qibla hướng thẳng về Thánh điện Kaaba tại thành phố Mecca chứ không áp dụng lý thuyết phong thủy Bát quái. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu vị thế địa hình ngọn đồi đá vôi Jabal Yashkur và cấu trúc không gian của Thánh đường Ibn Tulun theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cục địa hình của vùng châu thổ sông Nile tại tọa độ 30,0286 độ vĩ bắc, 31,2494 độ kinh đông, việc Emir Ahmad ibn Tulun chọn đỉnh ngọn đồi đá vôi Jabal Yashkur (Đồi Tạ Ơn) làm nơi đặt móng đại thánh đường là một quyết định đắc địa cả về mặt địa chất lẫn khí chất tâm linh. Giữa vùng đồng bằng phù sa thấp trũng nằm giữa thành Fustat ở phía nam và khu Al-Qahira ở phía bắc (nơi thường xuyên bị đọng nước ngầm và ngập lụt mỗi mùa nước sông Nile dâng cao vào mùa thu), ngọn đồi Jabal Yashkur nổi lên như một Kim Tinh Phục Quy (gò đá nổi vững chãi như mai rùa vàng) cao ráo, khô thoáng và hoàn toàn làm chủ tầm nhìn bốn phía. Chính nhờ đặt trực tiếp trên nền đá vôi nguyên khối của ngọn đồi này mà suốt hơn 1.140 năm qua, toàn bộ 160 trụ gạch nung của Thánh đường Ibn Tulun hoàn toàn không bị lún nứt hay mục chân tường do nước ngầm.
Xét về cấu trúc tụ khí và định hướng nội cục, trục chính của thánh đường xoay theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, đặt Sảnh Cầu nguyện 5 dãy vòm (Riwaq al-Qibla) tọa ở phương Đông Nam hướng thẳng về thánh địa Mecca. Khác với những ngôi đền xây sát mặt phố chật hẹp, việc thiết lập vành đai sân ngoài Ziyada rộng 19 mét bao bọc ba mặt đóng vai trò như một vòng La Thành ngoại viện che chắn bụi cát và tiếng ồn, giữ cho trường khí bên trong Sân Trung tâm (Nội Minh Đường vuông 92 mét) luôn tĩnh lặng, thanh khiết và tụ khí. Đặc biệt, ngọn tháp đá xoắn ốc Malwiya cao 40,4 mét đặt ở phương Tây Bắc đóng vai trò như một cây Văn Bút Tháp trấn giữ hậu chẩm, tạo thế cân bằng hoàn hảo giữa chiều rộng mênh mông của mặt đất với trục vươn thẳng lên bầu trời.
VNhịp Cầu Nguyện Thanh Tịnh Giữa Lòng Phố Cổ, Lễ Thứ Sáu Và Tháng Chay Ramadan Dưới Vòm Gạch Thế Kỷ 9
Hơn mười một thế kỷ kể từ tháng Ramadan năm 265 lịch Hijri (tháng 5 năm 879), Thánh đường Ibn Tulun vẫn duy trì nhịp sống cầu nguyện trang nghiêm của cộng đồng cư dân quận cổ Sayyida Zeinab và Al-Khalifa theo đúng Lịch Hồi giáo (Hijri):
| Thời điểm | Hệ lịch áp dụng | Tên lễ tiết và nghi thức | Hoạt động tôn giáo tại Thánh đường Ibn Tulun |
|---|---|---|---|
| Buổi trưa ngày Thứ Sáu hằng tuần | Nếp phụng tự Hồi giáo hằng tuần | Lễ Cầu nguyện Cộng đồng Ngày Thứ Sáu (Salat al-Jumu'ah) và Bài giảng Khutbah | Các tín đồ trải chiếu và thảm dọc theo 5 dãy vòm gạch của Sảnh Cầu nguyện Qibla hướng về Đại hốc Mihrab thế kỷ 9 để lắng nghe bài giảng Khutbah và cùng cúi lạy cầu nguyện trong không gian mát dịu dưới trần gỗ sung dâu. |
| Trọn tháng thứ 9 hằng năm (Tháng Ramadan) | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Kỷ niệm tháng khánh thành thánh đường (Ramadan 265 AH) và Lễ cầu nguyện đêm Tarawih | Vì thánh đường nguyên thủy được khánh thành đúng vào tháng Ramadan năm 879, tháng chay Ramadan hằng năm tại đây mang ý nghĩa rất thiêng liêng với các buổi cầu nguyện đêm Tarawih và tụng đọc Kinh Qur'an vang vọng giữa sân vuông 92 mét. |
| Ngày Mồng 1 tháng Shawwal và Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại lễ Xả chay Eid al-Fitr và Đại lễ Hiến sinh Eid al-Adha | Khoảng sân trong rộng lớn và cả vành đai sân ngoài Ziyada trở thành nơi hội tụ của hàng nghìn gia đình khu phố cổ Saliba đến dự đại lễ cầu nguyện buổi sáng sớm và chia sẻ bánh trái từ thiện. |
| Năm thời cầu nguyện mỗi ngày (Fajr, Dhuhr, Asr, Maghrib, Isha) | Giờ cầu nguyện thiên văn tại Cairo | Hành lễ năm thời hằng ngày (Salah) và Chiêm nghiệm tĩnh lặng | Vào các giờ cầu nguyện thường nhật, sự yên tĩnh tuyệt đối của Thánh đường Ibn Tulun thu hút những tín đồ và học giả muốn tìm kiếm một không gian cầu nguyện, đọc kinh và suy niệm tách biệt hẳn khỏi sự náo nhiệt đô thị. |
Trải nghiệm leo cầu thang xoắn ốc lên đỉnh tháp Malwiya ngắm toàn cảnh Cairo cổ. Một trải nghiệm không thể quên khi đến thăm Thánh đường Ibn Tulun là bước qua cây cầu đá vòm kép kiểu Andalusia để leo theo những bậc thang đá xoắn ốc lộ thiên chạy vòng quanh thân tháp Malwiya lên tới độ cao hơn 40 mét. Từ trên lầu bát giác đỉnh tháp nhìn xuống, toàn bộ mặt bằng hình học vuông vắn tuyệt đối của sân trong 92 mét, bốn hành lang mái phẳng, đài phun nước mái vòm của Sultan Lajin và vành đai Ziyada hiện ra rõ mồn một như một sa bàn kiến trúc; còn khi phóng tầm mắt ra bốn phía chân trời, du khách sẽ thu trọn vào tầm mắt hàng trăm mái vòm và ngọn tháp của Khu lịch sử Cairo, từ Thánh đường và trường học Sultan Hassan tới Thánh đường Muhammad Ali tại Thành cổ Cairo.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đồi Jabal Yashkur, phố Saliba, quận Sayyida Zeinab, Khu lịch sử Cairo, Ai Cập
- Đường tới
- Thánh đường tọa lạc trên đồi Jabal Yashkur tại phố cổ Al-Saliba, quận Sayyida Zeinab, Khu lịch sử Cairo. Vị trí này nằm cách Quảng trường Salah al-Din (nơi có Thánh đường Sultan Hassan) chỉ khoảng 800 mét về phía tây nam (đi bộ dọc theo phố cổ Al-Saliba mất khoảng 10 phút qua nhiều di tích Mamluk cổ kính) và cách Quảng trường Tahrir ở trung tâm Cairo khoảng 3 km về phía đông nam. Quý vị có thể đi tàu điện ngầm Cairo Metro tuyến số 1 tới ga Sayyida Zeinab rồi đi bộ khoảng 1 km về phía đông, hoặc đi taxi / Uber trực tiếp tới cổng phố Saliba (cạnh Bảo tàng Gayer-Anderson).
- Toạ độ
- 30.0286, 31.2494
Thánh đường Ibn Tulun là một trong những điểm tham quan yên bình, thoáng đãng và dễ chịu nhất tại thủ đô Cairo. Hiện nay việc vào thăm khuôn viên thánh đường không thu vé cố định (hoặc chỉ thu phí bảo tồn nhỏ tùy đợt kết hợp với Bảo tàng Gayer-Anderson nằm ngay sát vách tường phía đông nam; quý vị nên kết hợp mua vé thăm luôn Bảo tàng Gayer-Anderson, ngôi nhà cổ thế kỷ 16 tới 17 có kiến trúc nội thất gỗ Mashrabiya đẹp nhất Cairo). Khi bước từ vành đai sân ngoài Ziyada vào cửa chính của thánh đường, quý vị cần cởi giày dép hoặc bọc bao giày vải do người trông coi cung cấp (nên chuẩn bị sẵn tiền lẻ khoảng 10 tới 20 Bảng Ai Cập để gửi tiền tip cảm ơn người giữ giày). Trang phục cần lịch sự, che kín vai và đầu gối; phụ nữ nên mang theo một chiếc khăn choàng mỏng để trùm đầu khi vào khu vực sảnh cầu nguyện Qibla.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Ibn Tulun, Cairo
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Thánh đường Ibn Tulun được coi là ngôi thánh đường cổ nhất còn giữ nguyên kiến trúc gốc tại Cairo?
Mặc dù Thánh đường Amr ibn al-As tại khu Fustat được thành lập sớm hơn (năm 642 CN), nhưng công trình đó đã bị phá hủy và xây dựng lại hoàn toàn nhiều lần nên không còn giữ được kiến trúc thế kỷ 7. Trong khi đó, Thánh đường Ibn Tulun hoàn thành năm 879 CN vẫn bảo tồn nguyên vẹn mặt bằng, 160 trụ gạch nung, các dãy vòm nhọn, 128 ô cửa sổ và lớp vữa chạm khắc từ thế kỷ 9.
Tại sao Thánh đường Ibn Tulun lại được xây hoàn toàn bằng gạch nung và có ngọn tháp xoắn ốc giống ở Iraq?
Người sáng lập thánh đường là Emir Ahmad ibn Tulun vốn lớn lên và được đào tạo tại cố đô Samarra của đế chế Abbasid ở Iraq. Khi xây dựng kinh đô mới Al-Qata'i tại Ai Cập, ông đã mang kỹ thuật xây gạch nung đỏ phủ vữa thạch cao chạm khắc của Samarra sang sông Nile để không phải tháo dỡ cột đá của các nhà thờ khác, đồng thời dựng ngọn tháp cầu thang xoắn ốc lộ thiên mô phỏng trực tiếp đại tháp Malwiya của thành Samarra.
Vành đai sân trống rộng lớn bao quanh bên ngoài thánh đường (Ziyada) dùng để làm gì?
Vành đai sân ngoài Ziyada rộng 19 mét bao bọc ba mặt bắc, nam và tây của thánh đường có tác dụng như một vùng đệm âm thanh và không gian: nó ngăn cách hoàn toàn các sảnh cầu nguyện bên trong khỏi tiếng ồn ào, bụi bặm và nhịp sống buôn bán của đường phố bên ngoài, đồng thời là nơi đặt khu vực thanh tẩy và đón lượng tín đồ tràn ra trong các kỳ đại lễ.
Quốc vương Sultan Lajin có vai trò gì đối với diện mạo hiện nay của Thánh đường Ibn Tulun?
Năm 1293, vị tướng Mamluk là Husam al-Din Lajin từng chạy trốn kẻ thù vào ẩn náu trong Thánh đường Ibn Tulun lúc ấy đang bị bỏ hoang và lập lời thề trước Thượng Đế rằng nếu sống sót và lên ngôi sẽ phục hưng nơi này. Khi lên ngôi Sultan Ai Cập năm 1296, ông đã thực hiện lời thề bằng cuộc đại trùng tu toàn diện: xây dựng đài phun nước mái vòm đá ở chính giữa sân, xây lại ngọn tháp xoắn ốc bằng đá vôi và hiến tặng bục giảng Minbar bằng gỗ ghép hình học.
Hình ảnh Thánh đường Ibn Tulun được in trên tờ tiền nào của Ai Cập?
Hình ảnh toàn cảnh sân trong, đài phun nước mái vòm và ngọn tháp xoắn ốc Malwiya của Thánh đường Ibn Tulun được in trang trọng ở mặt trước của tờ tiền giấy mệnh giá 5 Bảng Ai Cập.