Trên hòn đảo Lamu yên bình thuộc quần đảo Lamu ở cực bắc vùng duyên hải Cộng hòa Kenya, nơi không có tiếng còi xe ô tô mà chỉ có tiếng sóng vỗ của Ấn Độ Dương, tiếng cánh buồm căng gió của những con thuyền gỗ ba góc (dhow) và bước chân những chú lừa chở hàng len lỏi qua những con hẻm nhỏ hẹp lát đá san hô, có một khu đô thị cổ đã tồn tại liên tục suốt hơn bảy trăm năm. Được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2001 với tư cách là khu định cư truyền thống cổ nhất và được bảo tồn nguyên vẹn nhất của nền văn minh Swahili tại Đông Phi, khu phố cổ Lamu sở hữu tới hơn hai mươi ngôi thánh đường Hồi giáo cổ kính. Nhưng trong tất cả các ngôi thánh đường ấy, có một địa điểm ở khu phố Langoni phía nam thị trấn được hàng triệu tín hữu từ Kenya, Tanzania, Uganda, Comoros, Somalia cho tới tận vùng Yemen và Oman tôn kính như kinh đô học thuật và tâm linh của cả bờ biển Đông Phi: đó chính là Thánh đường Riyadha tại phố cổ Lamu (tiếng Ả Rập và tiếng Swahili gọi là Masjid Riyadha, tức Thánh đường Vườn Địa Đàng).
Trong lịch sử truyền giáo và giáo dục của Hồi giáo tại lục địa châu Phi, Thánh đường và Học viện Riyadha giữ vị thế tương đương với Đại học Al-Azhar ở Cairo hay Thánh đường Sankore ở Timbuktu đối với khu vực duyên hải Ấn Độ Dương. Được bậc đại học giả, danh y và thánh nhân Sufi thuộc dòng dõi Tiên tri Muhammad là Habib Salih bin Alawi Jamal al-Layl (1853 tới 1935, được người dân tôn kính gọi là Mwenye Mansab hay Saleh al-Ma'arouf) sáng lập từ năm 1892 và xây dựng thành thánh đường hoàn chỉnh vào năm 1900, Riyadha đã thực hiện một cuộc cách mạng xã hội và tâm linh sâu sắc: phá bỏ độc quyền tri thức của tầng lớp quý tộc thương nhân trong phố đá (Waungwana) để mở trường dạy kinh Qur'an, luật học, y học và văn chương cho cả những người nông dân nghèo, những người nô lệ vừa được giải phóng và các bộ tộc từ đất liền châu Phi.
IĐấng Tối Cao Allah, Cuộc Đời Danh Sư Habib Salih (1853 Tới 1935) Và Cuộc Cách Mạng Bình Đẳng Giáo Dục Tâm Linh Trên Đảo Lamu
Là một ngôi thánh đường Hồi giáo Sunni thuộc trường phái luật học Shafi'i gắn liền với dòng tu tâm linh Sufi Ba 'Alawi (Tariqah 'Alawiyyah) có nguồn gốc từ thung lũng Hadhramaut (miền nam Yemen), toàn bộ đời sống cầu nguyện tại Thánh đường Riyadha hướng về sự tôn thờ Đấng Tối Cao Allah và lòng yêu mến sâu sắc đối với Tiên tri Muhammad cùng gia quyến của Ngài (Ahl al-Bayt). Tên gọi Riyadha bắt nguồn từ chữ Ả Rập Riyad al-Jannah (nghĩa là Những khu vườn của Thiên Đàng), dựa theo lời dạy nổi tiếng của Tiên tri Muhammad trong Hadith rằng: Khi các ngươi đi ngang qua những khu vườn của Thiên Đàng trên mặt đất, hãy dừng lại và thụ hưởng; đó chính là những vòng tròn tụ họp để tưởng nhớ Thượng Đế và cầu học tri thức (Halaqat al-Dhikr).
Linh hồn khai sáng của Thánh đường Riyadha là bậc chân tu Sayyid Salih bin Alawi bin Abdallah Jamal al-Layl, người được khắp vùng Đông Phi tôn xưng là Habib Salih (tước hiệu Habib có nghĩa là Người Được Yêu Mến, dành riêng cho các bậc học giả đạo cao đức trọng thuộc dòng dõi Sayyid và Sharif hậu duệ trực hệ của Tiên tri Muhammad qua nhánh Imam Husayn). Sinh năm 1853 trên đảo Grande Comore (Ngazidja) thuộc quần đảo Comoros trong một gia đình học giả gốc Hadhramaut, chàng thanh niên Salih đã vượt biển đến đảo Lamu của Kenya vào khoảng năm 1870 khi mới mười bảy tuổi để vừa chữa bệnh chân vừa theo học người chú ruột là học giả Sayyid Ali bin Abdallah cùng vị ân sư lỗi lạc Sharif Mansab bin Abdallah (Sayyid Abu Bakr bin Abdallah).
Để hiểu được tầm vóc vĩ đại của Habib Salih và Thánh đường Riyadha, cần nhìn lại cấu trúc xã hội của phố cổ Lamu vào cuối thế kỷ 19. Lúc bấy giờ, xã hội đô thị Lamu phân chia giai cấp rất khắt khe: khu trung tâm phố cổ xây bằng đá san hô (Mji wa Jiwe, đặc biệt là khu Mkomani ở phía bắc) là nơi sinh sống của tầng lớp quý tộc dòng dõi Ả Rập và thương nhân giàu có tự xưng là Waungwana. Tầng lớp này nắm giữ độc quyền các thánh đường lớn và các trường học tôn giáo, không cho phép tầng lớp bình dân người châu Phi từ đất liền mới di cư ra đảo, những người làm thuê và những người nô lệ giải phóng sống trong những túp lều lợp lá dừa ở rìa nam thị trấn (khu Langoni) được bước vào học chữ và kinh luật ngang hàng với mình.
Trước sự phân biệt giai cấp trái ngược với tinh thần bình đẳng của đạo Hồi ấy, Habib Salih đã đưa ra một quyết định làm thay đổi hoàn toàn lịch sử văn hóa bờ biển Swahili: ngài từ bỏ khu phố đá sang trọng của giới quý tộc ở phía bắc để dọn xuống sống trong một căn nhà nhỏ đắp bùn lợp lá dừa tại khu đất trống rìa nam Langoni (trên mảnh đất vườn do chính người thầy của ngài là Sharif Mansab bin Abdallah hiến tặng làm đất thánh hiến Waqf). Tại đây, vào năm 1892, Habib Salih mở lớp học tâm linh (Ribat) dưới bóng cây xoài và hiên nhà lá, đón nhận tất cả mọi học trò không phân biệt màu da, bộ tộc, giàu nghèo hay xuất thân nô lệ, đồng thời dùng kiến thức y học cổ truyền Ả Rập để khám chữa bệnh miễn phí cho người dân nghèo. Cảm phục trước tấm lòng từ bi và học vấn uyên bác của vị hậu duệ Tiên tri, hàng ngàn người dân và các học giả đã cùng chung tay dựng nên Thánh đường Riyadha vào năm 1900 ngay trên nền túp lều dạy học của ngài.
Một bước ngoặt lịch sử khác do Habib Salih khởi xướng tại Thánh đường Riyadha vào năm 1909 là việc đưa bản trường ca Simt al-Durar (Chuỗi Ngọc Trai, tác phẩm thơ ca tôn vinh cuộc đời Tiên tri Muhammad do đại học giả người Yemen Habib Ali bin Muhammad al-Habshi biên soạn tại thành phố Seiyun vùng Hadhramaut) vào cử hành trong Đại lễ Maulidi tại Lamu, kết hợp với âm thanh nhịp nhàng của trống vỗ cầm tay (Duff hay Tari) và sáo. Ban đầu, một số giáo sĩ bảo thủ trong khu phố cổ Mkomani phản đối việc dùng trống và âm nhạc trong thánh đường; nhưng Habib Salih đã chứng minh bằng kinh điển luật học Shafi'i và truyền thống Sufi rằng tiếng trống Duff và lời ca ngợi Tiên tri từng được chính người dân Medina sử dụng để chào đón Tiên tri Muhammad, giúp thu hút hàng vạn người dân bản địa Đông Phi đến với đức tin một cách tự nhiên, hân hoan và hòa bình.
Khi Habib Salih viên tịch vào năm 1935 (năm 1354 lịch Hijri) ở tuổi tám mươi hai, ngài được an táng trang trọng trong một ngôi mộ giản dị tại nghĩa trang ngay đối diện Thánh đường Riyadha. Các con trai và cháu chắt của ngài (như Sayyid Ahmad Badawi, Sayyid Ali Badawi và các thế hệ kế thừa cho đến ngày nay) đã tiếp tục mở rộng Riyadha thành một Học viện Đại học Hồi giáo (Muslim Academy of Riyadha) đào tạo ra hàng ngàn vị Chánh án (Chief Kadhis), học giả, nhà thơ tiếng Swahili và giáo viên tôn giáo cho toàn bộ vùng Đông Phi và Trung Phi.
Nhiều người khi nghe nói đến một học viện Hồi giáo cổ truyền có từ thế kỷ 19 thường hình dung đó là một nơi khép kín chỉ dạy kinh kệ thuần túy. Thực tế, Thánh đường và Học viện Riyadha tại Lamu từ hơn một thế kỷ qua lại là một trung tâm văn hóa đa ngành vô cùng cởi mở: ngoài thần học và luật học Hồi giáo, nơi đây còn là cái nôi bảo tồn văn học viết bằng chữ Ả Rập-Swahili cổ (Kiarabu hay Ajami), thiên văn học hàng hải tính lịch mùa gió chướng Ấn Độ Dương, y học thảo dược truyền thống, và từ thập niên 1980 tới nay đã tích hợp đầy đủ chương trình giáo dục phổ thông hiện đại, phòng máy tính, trung tâm đào tạo nghề và thư viện số hóa bản thảo cổ hợp tác với Bảo tàng Quốc gia Kenya cùng các đại học châu Âu.
IITừ Túp Lều Học Đường Năm 1892, Ngôi Thánh Đường Đá San Hô Năm 1900 Tới Di Sản Thế Giới UNESCO Và Học Viện Hiện Đại
Lịch sử hơn một trăm ba mươi năm của Thánh đường Riyadha là câu chuyện truyền cảm hứng về cách một ngôi trường nhỏ bên rìa phố cổ đã làm thay đổi diện mạo đô thị của cả đảo Lamu và trở thành cầu nối văn hóa giữa bán đảo Ả Rập, quần đảo Comoros và vùng duyên hải Đông Phi.
- Khoảng năm 1870 tới 1885Habib Salih từ quần đảo Comoros đặt chân tới đảo Lamu và thụ học với các danh sưSayyid Salih bin Alawi Jamal al-Layl (sinh năm 1853 tại Grande Comore) đến đảo Lamu ở tuổi 17, học đạo với chú ruột và danh sư Sharif Mansab bin Abdallah, bắt đầu chữa bệnh và dạy học cho người nghèo.
- Năm 1892 (Năm 1310 lịch Hijri)Thành lập học đường tâm linh Ribat al-Riyadha tại khu Langoni phía nam phố cổTrên mảnh đất vườn do Sharif Mansab hiến tặng làm tài sản Waqf ở rìa nam thị trấn Lamu, Habib Salih dựng nhà nguyện và lớp học bằng đất trát lá dừa để dạy học miễn phí cho mọi tầng lớp xã hội.
- Năm 1900 (Năm 1318 lịch Hijri)Hoàn thành xây dựng Thánh đường Riyadha bằng đá san hô truyền thốngNhờ sự đóng góp của học trò và tín hữu khắp vùng duyên hải, ngôi thánh đường bằng đá san hô trát vôi trắng với hốc Mihrab chạm khắc tinh xảo được hoàn thành ngay trên nền lớp học cũ, hình thành khu phố mới Langoni sầm uất xung quanh.
- Năm 1909Cử hành Đại lễ Maulidi đầu tiên theo nghi thức Simt al-Durar có trống vỗ tại Thánh đường RiyadhaHabib Salih chính thức đưa bản trường ca Maulid Simt al-Durar của Habib Ali al-Habshi (Yemen) kết hợp với tiếng trống Duff và múa gậy vào lễ mừng sinh nhật Tiên tri Muhammad, khai sinh lễ hội lớn nhất Đông Phi.
- Năm 1935Habib Salih viên tịch và các con trai tiếp nối mở rộng trường Madrasa RiyadhaSau khi Habib Salih qua đời năm 1935, phần mộ của ngài gần thánh đường trở thành điểm hành hương Ziyarah lớn; các con trai ngài là Sayyid Ahmad Badawi và Sayyid Ali Badawi phát triển hệ thống chi nhánh trường Riyadha khắp Kenya và Tanzania.
- Năm 1988Xây dựng mở rộng tòa nhà Học viện Hồi giáo Riyadha (Riyadha Mosque and Islamic Centre) quy mô lớnKhu phức hợp thánh đường được mở rộng khang trang với các giảng đường hai tầng, thư viện lưu trữ bản thảo cổ, ký túc xá sinh viên nội trú và ngọn tháp minaret cao vút.
- Năm 2001 tới nayCông nhận Di tích Quốc gia Kenya, ghi danh Di sản Thế giới UNESCO (2001) và Số hóa Kho bản thảo cổNăm 2001, Chính phủ Kenya xếp hạng Thánh đường Riyadha cùng Ngôi nhà của Habib Salih là Di tích Quốc gia, đồng thời UNESCO công nhận Khu Phố cổ Lamu là Di sản Thế giới; dự án bảo tồn hàng trăm bản thảo viết tay của thư viện Riyadha được triển khai với sự hợp tác quốc tế.
Kho tàng bản thảo viết tay (Riyadha Mosque Manuscript Collection) và ngôi nhà đơn sơ của Habib Salih. Ngay bên cạnh Thánh đường Riyadha, con cháu và ban quản trị vẫn gìn giữ cẩn thận hai di sản vô giá đã được Bảo tàng Quốc gia Kenya bảo hộ. Thứ nhất là Ngôi nhà của Habib Salih (Habib Salih's House): trái ngược với những dinh thự nhiều tầng chạm trổ cầu kỳ của các thương nhân giàu có trong khu phố đá, nơi ở suốt cuộc đời của vị đại danh sư chỉ là một ngôi nhà một tầng hết sức mộc mạc có tường đất trộn đá san hô và mái lợp lá dừa (Makuti), bên trong còn lưu giữ chiếc giường dây thừng, những bình thuốc thảo dược và dụng cụ viết chữ của ngài.
Thứ hai là Thư viện Bản thảo Cổ của Thánh đường Riyadha. Đây là một trong những bộ sưu tập sách viết tay (Manuscripts) lớn nhất và quan trọng nhất ở Đông Phi cận Sahara, lưu giữ hơn một trăm năm mươi bộ bản thảo cổ viết bằng mực đen và mực đỏ trên giấy từ thế kỷ 18, thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 bằng cả tiếng Ả Rập lẫn tiếng Kiswahili ký tự Ả Rập (Ajami). Các bản thảo này bao gồm những bản chép tay Kinh Qur'an cổ, các tập bình giải luật học Shafi'i, các bài thuốc y học cổ truyền, lịch thiên văn hàng hải và các tập thơ tôn giáo (Utenzi và Qasida) có chữ ký và lời phê bên lề của chính Habib Salih cùng các bậc thầy vùng Hadhramaut và Zanzibar. Trong những năm gần đây, thông qua Chương trình Tư liệu Nguy cấp của Thư viện Anh quốc (British Library Endangered Archives Programme), toàn bộ kho bản thảo này đã được chụp số hóa độ phân giải cao để phục vụ các học giả toàn cầu.
IIIKiến Trúc Đá San Hô Trát Vôi Trắng Swahili, Hốc Mihrab Vòm Nhiều Thùy, Khuôn Viên Học Viện Và Lăng Mộ Habib Salih
Quần thể Thánh đường và Học viện Riyadha tọa lạc tại quảng trường rộng mở của khu phố Langoni ở phía nam phố cổ Lamu, là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc đá san hô truyền thống bờ biển Swahili (khởi dựng năm 1900) với những đường nét kiến trúc Hadhrami (Yemen) và kiến trúc Hồi giáo hiện đại (mở rộng năm 1988). Toàn bộ khu phức hợp được sơn hai sắc màu chủ đạo là trắng vôi san hô và xanh lá cây ngọc bích (màu biểu trưng của dòng dõi Tiên tri Muhammad và vườn Thiên Đàng Riyadha).
Phần cốt lõi lịch sử của thánh đường được xây bằng đá san hô hóa thạch (coral rag) khai thác trên đảo Lamu, kết dính và trát phẳng bằng vữa vôi nung từ san hô biển trộn cát trắng tạo nên bề mặt tường dày mát lạnh. Khác với những ngôi thánh đường Swahili cổ đại thường không có tháp cao mà chỉ có cầu thang nhỏ lên mái, khu phức hợp Riyadha sau đợt mở rộng cuối thế kỷ 20 nổi bật với ngọn tháp minaret cao vút sơn trắng viền xanh lá cây có ban công bát giác và mái vòm nhỏ trên đỉnh, trở thành điểm định vị từ xa cho cả khu phố phía nam.
Không gian cầu nguyện chính bên trong mở rộng theo chiều ngang với những hàng cột vuông và cột bát giác đỡ hệ thống vòm nhọn và vòm nhiều thùy chạy song song với bức tường Qibla. Theo đúng kỹ thuật xây dựng truyền thống ngàn năm của đảo Lamu, phần mái phẳng của các gian cổ được đỡ bằng những thanh xà gỗ đước (Boriti, tức gỗ rừng ngập mặn cực kỳ cứng chắc và không bị mối mọt trong khí hậu biển) xếp sát nhau, bên trên đổ lớp đá san hô dăm và vữa vôi dày giúp không gian bên dưới luôn thoáng mát giữa nắng nhiệt đới.
Ở chính giữa bức tường phía bắc (tại Kenya, hướng Qibla về phía thành phố Mecca nằm thẳng về hướng Bắc) là hốc tường Mihrab sâu có khung vòm nhiều thùy (trefoil and polylobed arch) đặc trưng của nghệ thuật bờ biển Swahili. Xung quanh khung vòm Mihrab được chạm nổi các hoa văn hình học, họa tiết dây leo và các câu kinh Qur'an bằng vữa vôi trắng mịn kết hợp sắc xanh lá cây dịu mắt; bên phải Mihrab là bục giảng Minbar bằng gỗ cứng Đông Phi chạm trổ tinh xảo nơi vị Imam đọc bài thuyết giảng thứ Sáu.
Các lối vào thánh đường và khu học viện được lắp những bộ cửa gỗ lớn hai cánh chạm khắc thủ công theo phong cách Lamu và Bajuni cổ điển: khung cửa dày chạm hình dây xích biểu trưng cho sự an toàn, hoa sen, cây chà là và hoa trầm hương, ở thanh đố giữa (center post) và lanh tô phía trên khắc nổi các câu kinh Qur'an và năm xây dựng bằng chữ Ả Rập. Phía trước phòng cầu nguyện là hàng hiên có mái che và khu vực bể nước thanh tẩy (Birika) để tín hữu rửa mặt, tay chân trước khi vào lễ.
Ngay trước mặt tiền của Thánh đường Riyadha là một quảng trường đất cát rộng lớn bằng phẳng (điều rất hiếm có trong khu phố cổ Lamu vốn chật hẹp những con hẻm chỉ rộng từ 1,5 tới 2 mét). Quảng trường này được bao bọc bởi các tòa nhà hai tầng có hành lang vòm của Học viện Hồi giáo Riyadha (nơi có các lớp học Madrasa, thư viện bản thảo và ký túc xá cho hàng trăm học sinh nội trú từ khắp Đông Phi) và chính là sân khấu trung tâm nơi hàng vạn người tụ hội nhảy múa, ca vịnh trong tuần lễ Maulidi hằng năm.
Chỉ cách Thánh đường Riyadha vài trăm mét đi bộ về phía nam gần bờ kênh biển là khu nghĩa trang nơi tọa lạc phần mộ (Qubba) của tổ sư Habib Salih bin Alawi Jamal al-Layl cùng các con cháu và học trò thân tín của ngài. Đúng như di nguyện sống đời khiêm cung của vị thánh nhân Sufi, ngôi mộ không xây lăng tẩm xa hoa mà chỉ là một cấu trúc tường vôi trắng thấp có mái che giản dị, nơi vào chiều thứ Năm cuối cùng của kỳ lễ Maulidi hàng vạn tín hữu xếp hàng dài trong trật tự để đọc kinh Al-Fatiha và cầu nguyện.
| Hạng mục kiến trúc và Di sản | Niên đại hình thành | Đặc điểm nghệ thuật và Công năng |
|---|---|---|
| Thánh đường Riyadha gốc và Mihrab phía Bắc | Khởi lập 1892, hoàn thành năm 1900 (Habib Salih) | Xây bằng đá san hô trát vôi trắng, trần xà gỗ đước Boriti, hốc Mihrab vòm nhiều thùy hướng thẳng về phương Bắc (Mecca) |
| Tòa nhà mở rộng và Tháp Minaret xanh trắng | Mở rộng năm 1988 tới thập niên 1990 | Không gian cầu nguyện hai tầng sơn trắng và xanh lá cây với ngọn tháp minaret cao vươn lên trên đường chân trời phố cổ Lamu |
| Học viện Hồi giáo và Thư viện Bản thảo cổ | Từ năm 1892 tới nay (số hóa thập niên 2010) | Đào tạo học sinh nội trú khắp Đông Phi; lưu giữ hơn 150 bộ bản thảo viết tay thế kỷ 18 tới 20 bằng chữ Ả Rập và Swahili Ajami |
| Ngôi nhà của Habib Salih (Habib Salih's House) | Cuối thế kỷ 19 (Di tích Quốc gia năm 2001) | Ngôi nhà đất đá san hô một tầng lợp lá dừa Makuti nằm cạnh thánh đường, lưu giữ kỷ vật đời sống thanh bạch của vị danh sư |
| Quảng trường Riyadha và Khu mộ Habib Salih | Năm 1900 (quảng trường) và năm 1935 (khu mộ) | Không gian mở lớn nhất khu Langoni nơi diễn ra lễ hội Maulidi và điểm hành hương Ziyarah tưởng niệm bậc tổ sư |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng tổ sư Habib Salih và các kiến trúc sư người Swahili trên đảo Lamu không sử dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc chọn đất và xây dựng Thánh đường Riyadha. Khu đất tại Langoni được hình thành từ mảnh vườn hiến tặng làm tài sản Waqf ở rìa nam phố cổ vào năm 1892 để gần gũi với người nghèo, còn trục của phòng cầu nguyện và hốc Mihrab được định vị hoàn toàn theo hướng Qibla của Hồi giáo (từ đảo Lamu ở Đông Phi hướng thẳng về phía Bắc tới thành phố Mecca). Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của Quần đảo Lamu bên bờ Ấn Độ Dương tại tọa độ 2,2719 độ vĩ nam, 40,9022 độ kinh đông, khu phố cổ Lamu sở hữu một thế đất hải đảo tàng phong, sa đồi hộ vệ vô cùng đắc địa. Toàn bộ khu phố cổ nằm dọc theo bờ đông bắc của đảo Lamu, nhìn ra một eo biển nước sâu tự nhiên yên ả (Lamu Channel) chạy giữa đảo Lamu và đảo Manda ở phía đối diện. Nhờ có đảo Manda nằm chắn ngang ở phía đông như một bức tiền án và bình phong chắn sóng đại dương, kết hợp với dãy đồi cát trắng Shela cao vút chạy dọc phía nam và tây nam của đảo Lamu như bức hậu chẩm và thanh long sa che chắn gió mùa từ biển khơi, eo biển trước mặt phố cổ Lamu biến thành một nội minh đường tụ thủy phẳng lặng như mặt gương suốt bốn mùa, nơi tàu thuyền từ bán đảo Ả Rập, Ấn Độ và Đông Phi neo đậu an toàn suốt bảy thế kỷ.
Về vị thế nội cục và tọa hướng, trong khi khu phố đá cổ Mkomani ở phía bắc nằm chen chúc trên sườn đồi dốc hẹp, thì khu vực Langoni nơi tọa lạc Thánh đường Riyadha lại nằm ở thung lũng đất bằng thoáng đãng phía nam, ngay tại điểm giao hội giữa khu phố cổ, vùng vườn cây xoài, cây dừa xanh mát phía tây và dòng kênh thủy triều chảy vào từ eo biển phía đông. Đặc biệt, vì đảo Lamu nằm ở kinh tuyến khoảng 40,9 độ đông (gần trùng với kinh tuyến 39,8 độ đông của thánh địa Mecca ở Ả Rập Xê Út nhưng nằm ở bán cầu Nam), nên hướng Qibla của Thánh đường Riyadha chính là trục tọa Chính Nam hướng Chính Bắc (lệch tây chỉ khoảng hai độ). Trong khi cửa vào và quảng trường lớn của thánh đường mở rộng về phía Đông và phía Nam để đón luồng gió biển mát lành từ eo biển Lamu và bãi biển Shela thổi vào, thì toàn bộ các hàng cột và hốc Mihrab trong nội điện đều hướng thẳng về phương Bắc (hướng Bắc Đẩu và hướng về ngôi Đền Kaaba), tạo nên sự cân bằng tuyệt hảo giữa sinh khí đại dương và trục tâm linh đất trời.
VĐại Lễ Maulidi Lamu Lừng Danh Khắp Đông Phi, Hòa Tấu Trống Duff Ca Ngợi Tiên Tri Và Lễ Hành Hương Ziyarah
Nhịp sống tâm linh tại Thánh đường Riyadha vận hành theo lịch âm Hồi giáo (Hijri), trong đó đỉnh cao rực rỡ nhất làm nên danh tiếng toàn cầu của đảo Lamu chính là Đại lễ Maulidi (Lamu Maulidi Festival) diễn ra suốt tuần lễ cuối tháng thứ ba lịch Hồi giáo (tháng Rabi' al-Awwal) để mừng ngày đản sinh của Tiên tri Muhammad.
| Thời điểm cử hành | Hệ lịch | Tên đại lễ và sự kiện văn hóa tâm linh | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Thánh đường Riyadha, Lamu |
|---|---|---|---|
| Tuần cuối tháng Rabi' al-Awwal (tháng 3 Hijri) | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại lễ Maulidi Lamu (Lamu Maulidi Festival) và Đêm Ngâm vịnh Simt al-Durar | Hàng vạn khách hành hương từ khắp Đông Phi, quần đảo Comoros và vùng Vịnh đổ về quảng trường Thánh đường Riyadha; tối thứ Năm diễn ra đại lễ ngâm vịnh trường ca Simt al-Durar bên trong và ngoài thánh đường suốt đêm dưới ánh đèn rực rỡ. |
| Chiều thứ Năm và thứ Sáu trong tuần lễ Maulidi | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Cuộc Rước Zaffa và Lễ Viếng Mộ Tổ sư Habib Salih (Ziyarah) | Sau lễ cầu nguyện chiều (Asr), hàng ngàn nam tín hữu mặc áo choàng trắng Kanzu kết thành hàng ngang nắm tay nhau múa gậy (Koma), vỗ trống Duff và hát thánh ca diễu hành từ Thánh đường Riyadha ra viếng mộ Habib Salih. |
| Các ngày trong tuần lễ Maulidi | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Hội thao Văn hóa Swahili: Đua thuyền buồm Dhow, Đua lừa và Triển lãm Y học cổ truyền | Bảo tàng Quốc gia Kenya phối hợp với Ban quản trị Thánh đường Riyadha tổ chức đua thuyền buồm truyền thống trên eo biển Lamu, đua lừa dọc bến cảng, thi vẽ Henna và ngâm thơ cổ Swahili. |
| Tối thứ Năm hằng tuần (Đêm thứ Sáu) | Thường nhật | Đêm Đọc Kinh Maulid và Tưởng nhớ Thượng Đế (Halaqat al-Dhikr) | Truyền thống nối tiếp suốt từ năm 1892: mỗi tối thứ Năm sau lễ Maghrib và Isha, các học giả và sinh viên học viện cùng ngâm vịnh thơ ca tôn vinh Tiên tri Muhammad và cầu nguyện cho cộng đồng. |
| Tháng 9 (Ramadan), 1 Shawwal và 10 Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Tháng Chay Ramadan, Lễ Cầu nguyện Taraweeh và Đại lễ Eid al-Fitr, Eid al-Adha | Toàn bộ khu phố cổ Lamu sống trong bầu khí cầu nguyện đêm Ramadan ấm áp, chia sẻ bữa ăn Iftar bên bờ biển và cử hành đại lễ Eid trọng thể tại quảng trường Riyadha. |
Sức sống của Đại lễ Maulidi Lamu hơn một thế kỷ qua. Khởi nguồn từ năm 1909 khi Habib Salih lần đầu tiên cử hành bản trường ca Simt al-Durar có trống vỗ tại sân thánh đường, đến nay Lễ hội Maulidi tại Thánh đường Riyadha đã trở thành một trong những cuộc hành hương văn hóa và tâm linh Hồi giáo lâu đời và hòa bình nhất tại châu Phi. Hình ảnh hàng ngàn chàng trai và cụ già người Swahili trong chiếc áo dài trắng muốt (Kanzu) và mũ thêu (Kofia), tay cầm những chiếc gậy gỗ nhỏ hoặc kiếm gỗ, cùng nhún nhảy nhịp nhàng theo tiếng trống Tari và sáo Zomari trên quảng trường cát trước Thánh đường Riyadha đã trở thành biểu tượng văn hóa phi vật thể độc đáo của di sản thế giới Lamu, thu hút cả các học giả quốc tế lẫn du khách khắp năm châu đến chiêm ngưỡng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố Langoni, phía nam Khu Phố cổ Lamu, đảo Lamu, hạt Lamu, Cộng hòa Kenya
- Đường tới
- Thánh đường Riyadha nằm tại khu phố Langoni ở rìa phía nam của Khu Phố cổ Lamu trên đảo Lamu (hạt Lamu, bờ biển phía bắc Kenya), chỉ cách Bến tàu chính Lamu (Lamu Main Jetty) và Bảo tàng Lamu khoảng 600 tới 800 mét đi bộ về phía nam dọc theo đường bờ biển rồi rẽ vào khu Langoni (hoặc đi bộ khoảng 25 phút dọc bãi biển từ làng du lịch Shela ở phía nam lên). Để đến đảo Lamu từ thủ đô Nairobi hoặc Mombasa, phương tiện nhanh và an toàn nhất là đi máy bay nội địa (các hãng Jambojet, Skyward Express, Safarilink) hạ cánh xuống Sân bay Manda (LAU) nằm trên đảo Manda ngay đối diện phố cổ Lamu (mất khoảng 1 giờ 15 phút bay từ Nairobi); từ bến tàu ngay cửa sân bay Manda, quý vị chỉ cần đi thuyền máy (dhow hoặc speedboat) vượt qua eo biển Lamu mất đúng 5 tới 10 phút là cập bến phố cổ Lamu.
- Toạ độ
- -2.2719, 40.9022
Khu phố cổ Lamu và quảng trường xung quanh Thánh đường Riyadha mở cửa tự do cho du khách đi bộ tham quan quanh năm. Đối với không gian bên trong phòng cầu nguyện của Thánh đường Riyadha, đây là nơi thờ phượng và học tập tôn nghiêm của cộng đồng Hồi giáo địa phương nên thông thường chỉ dành cho tín hữu vào hành lễ; tuy nhiên, du khách không theo đạo Hồi khi đi cùng hướng dẫn viên địa phương được cấp phép tại Lamu hoàn toàn có thể xin phép Ban quản trị Học viện Riyadha để thăm khu vực sân ngoài, tìm hiểu về Thư viện Bản thảo cổ, thăm Ngôi nhà lịch sử của Habib Salih ngay bên cạnh và hòa mình vào bầu không khí lễ hội ngoài quảng trường trong dịp Đại lễ Maulidi. Khi đi dạo trong khu phố cổ Lamu và đặc biệt là quanh khu vực Thánh đường Riyadha, cả du khách nam và nữ cần tôn trọng văn hóa Hồi giáo truyền thống của đảo bằng cách mặc trang phục lịch sự kín đáo (che kín vai, ngực và dài qua đầu gối; không mặc đồ bơi hay quần đùi ngắn đi vào trong phố cổ) và luôn hỏi xin phép người dân trước khi chụp ảnh cận cảnh.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Riyadha tại phố cổ Lamu
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ai là người đã sáng lập Thánh đường Riyadha tại Lamu và công trình được xây dựng vào năm nào?
Thánh đường Riyadha được sáng lập bởi bậc đại học giả, danh y và thánh nhân Sufi là Sayyid Salih bin Alawi Jamal al-Layl, thường được tôn xưng là Habib Salih (1853 tới 1935), một hậu duệ trực hệ của Tiên tri Muhammad sinh ra tại quần đảo Comoros và có nguồn gốc từ vùng Hadhramaut (Yemen). Ngài đã lập trường dạy học tâm linh (Ribat) đầu tiên trên khu đất này vào năm 1892 và hoàn thành xây dựng ngôi thánh đường đá san hô vào năm 1900.
Vì sao sự ra đời của Thánh đường Riyadha lại được coi là một cuộc cách mạng xã hội và giáo dục tại bờ biển Đông Phi?
Vào cuối thế kỷ 19, tầng lớp quý tộc thương nhân trong khu phố đá Lamu (Waungwana) nắm độc quyền giáo dục Hồi giáo và không cho phép người nghèo, nông dân châu Phi từ đất liền hay những người nô lệ giải phóng được vào học trong các thánh đường của họ. Habib Salih đã dọn xuống khu đất trống Langoni ở rìa nam thị trấn để lập Thánh đường Riyadha, mở rộng cánh cửa dạy học và chữa bệnh miễn phí cho tất cả mọi người không phân biệt giai cấp, màu da hay xuất thân.
Đại lễ Maulidi tại Thánh đường Riyadha có điểm gì đặc sắc và diễn ra vào thời gian nào?
Diễn ra vào tuần cuối của tháng Rabi' al-Awwal (tháng thứ ba theo lịch âm Hồi giáo) để mừng sinh nhật Tiên tri Muhammad, Đại lễ Maulidi tại Thánh đường Riyadha là lễ hội Hồi giáo lớn nhất và nổi tiếng nhất vùng Đông Phi. Được Habib Salih khởi xướng từ năm 1909, lễ hội nổi bật với đêm ngâm vịnh bản trường ca Simt al-Durar có đệm trống vỗ cầm tay (Duff), các điệu múa gậy truyền thống, cuộc rước Ziyarah ra mộ Habib Salih cùng các cuộc đua thuyền buồm dhow và đua lừa trên đảo.
Kho bản thảo cổ của Thánh đường Riyadha lưu giữ những tư liệu quý giá nào?
Thư viện của Thánh đường Riyadha lưu giữ hơn 150 bộ bản thảo viết tay từ thế kỷ 18, thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 bằng tiếng Ả Rập và tiếng Kiswahili viết bằng chữ Ả Rập (Ajami). Nội dung bao gồm các bản Kinh Qur'an chép tay, sách luật học Shafi'i, giáo huấn dòng Sufi Ba 'Alawi, y học thảo dược, thiên văn học hàng hải và thơ ca Swahili cổ, hiện đã được số hóa bảo tồn cùng với chương trình của Thư viện Anh quốc.
Vì sao trên đảo Lamu không có xe ô tô và du khách di chuyển tới Thánh đường Riyadha bằng cách nào?
Khu Phố cổ Lamu (Di sản Thế giới UNESCO năm 2001) giữ nguyên quy hoạch đô thị Swahili thời Trung cổ với những con hẻm đá san hô hẹp chỉ rộng từ 1,5 tới 2 mét, nên trên toàn đảo hoàn toàn không có đường cho xe ô tô cá nhân lưu thông. Mọi việc đi lại và vận chuyển trên đảo đều thực hiện bằng đi bộ, cưỡi lừa hoặc đi thuyền gỗ dhow dọc theo eo biển từ sân bay đảo Manda sang bến cảng Lamu.
Ngôi nhà của Habib Salih nằm cạnh thánh đường có kiến trúc như thế nào?
Trái ngược với những ngôi nhà đá san hô nhiều tầng lộng lẫy của giới thương nhân giàu có trong phố cổ, Ngôi nhà của Habib Salih (đã được công nhận là Di tích Quốc gia Kenya năm 2001) chỉ là một căn nhà một tầng vô cùng giản dị làm bằng đất trộn đá san hô và lợp mái lá dừa (Makuti), phản ánh trọn vẹn lối sống thanh bần, khiêm hạ và tận tụy phục vụ người nghèo của vị tổ sư.