Nằm ngay tại giao lộ sầm uất giữa đại lộ vành đai Károly körút và đầu phố Dohány utca thuộc Quận 7 (Erzsébetváros) ở bờ đông sông Danube (phía Pest của thủ đô Budapest), Đại hội đường phố Dohány (tiếng Hungary gọi là Dohány utcai Zsinagóga hay Nagy Zsinagóga, nghĩa là Đại Hội đường) sừng sững vươn lên với hai ngọn tháp bát giác cao 44 mét đội mái vòm hành củ mạ vàng và những dải gạch nung xen kẽ đỏ tươi và vàng kem rực rỡ. Với chiều dài 75 mét, chiều rộng 27 mét và sức chứa chính thức 2.964 chỗ ngồi (1.492 ghế dành cho nam giới ở tầng trệt cùng 1.472 ghế dành cho phụ nữ trên hai tầng hành lang), đây là hội đường Do Thái giáo lớn nhất toàn châu Âu và lớn thứ hai trên thế giới (chỉ đứng sau Hội đường Emanu-El tại thành phố New York).
Hơn cả một công trình tôn giáo đơn lẻ, Đại hội đường phố Dohány là một quần thể di sản lịch sử và tâm linh độc nhất vô nhị đã được Liên minh Châu Âu trao tặng danh hiệu Di sản Châu Âu (European Heritage Label) vào năm 2018. Khác với Hội đường Stadttempel tại Viên phải ẩn mình khiêm nhường sau mặt tiền một tòa nhà chung cư theo sắc lệnh thời Hoàng đế Joseph II, Đại hội đường phố Dohány được xây dựng từ năm 1854 đến năm 1859 ngay mặt tiền đại lộ lớn như lời khẳng định tự hào về sự hội nhập văn hóa của cộng đồng Do Thái Hungary thời kỳ cận đại; đồng thời quần thể này cũng ôm trọn trong lòng khu vườn của mình ngôi nhà sinh thành của Theodor Herzl, Đền Anh hùng Thế chiến thứ nhất, nghĩa trang của hơn 2.000 nạn nhân khu biệt lập Budapest mùa đông năm 1944 tới 1945 và tác phẩm điêu khắc Cây Liễu Khóc Emanuel đầy xúc động.
IThiên Chúa Duy Nhất HaShem, Hòm Bia Thánh Aron HaKodesh Và Bản Sắc Do Thái Giáo Neolog Hungary
Theo giáo lý độc thần tuyệt đối của Do Thái giáo, Đại hội đường phố Dohány là ngôi nhà cầu nguyện (Beit Tefillah) và ngôi nhà hội họp (Beit Knesset) dâng kính Thiên Chúa Duy Nhất của Israel (được tôn xưng là HaShem hay Adonai), Đấng Tạo Hóa vô hình không bao giờ được biểu đạt bằng bất kỳ pho tượng hay hình ảnh nhân dạng nào. Toàn bộ sự tôn nghiêm của không gian phụng vụ hội tụ về bức tường phía đông (Mizrach, hướng về thành thánh Giêrusalem), nơi đặt Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) lưu giữ các cuộn Kinh Torah viết tay bằng mực đen trên da thuộc kosher theo đúng luật truyền thống.
Ngay phía trên vòm cửa vào chính ở mặt tiền phố Dohány, dưới cửa sổ hoa hồng bằng kính màu rực rỡ và đôi Bảng Giao Ước Mười Điều Răn trên đỉnh mái, dòng chữ tiếng Do Thái khắc sâu trên đá trích từ sách Xuất Hành trong Kinh Torah (Xuất Hành 25:8) tuyên bố sứ mệnh thiêng liêng của ngôi đền: Vasu li mikdash veshachanti betocham (nghĩa là: Hãy làm cho Ta một nơi thánh, và Ta sẽ ngự giữa lòng họ). Bên trên Hòm Bia Thánh ở cuối cung thánh phía đông, ngọn đèn trường cửu Ner Tamid cháy sáng liên tục ngày đêm như biểu tượng của sự hiện diện vĩnh cửu của Thiên Chúa và ánh sáng trí tuệ của Giao ước Sinai.
Để thấu hiểu cấu trúc không gian và nghi thức đặc thù của Đại hội đường phố Dohány, cần nhìn vào dòng chảy lịch sử của Do Thái giáo Neolog (Neológ irányzat), một nhánh hiện đại hóa ôn hòa mang đậm bản sắc riêng của người Do Thái tại Hungary vào thế kỷ 19. Trong giai đoạn Cải cách (Reformkor) của Hungary nửa đầu thế kỷ 19, cộng đồng Do Thái tại thành phố Pest tăng trưởng nhanh chóng và mong muốn hòa nhập sâu rộng vào đời sống văn hóa, ngôn ngữ và khoa học của xã hội Hungary hiện đại nhưng vẫn giữ gìn trọn vẹn luật truyền thống Halakha cốt lõi. Sau Đại hội Do Thái toàn quốc tại Hungary năm 1868 tới 1869, cộng đồng chính thức phân tách thành ba khuynh hướng: Chính thống giáo (Orthodox), Giữ nguyên trạng (Status Quo Ante) và Neolog (từ gốc Hy Lạp nghĩa là Tân học hay Canh tân ôn hòa), trong đó Đại hội đường phố Dohány trở thành trung tâm tinh thần lớn nhất của khối Neolog.
Sự lựa chọn thần học và thẩm mỹ của truyền thống Neolog thể hiện rõ nét ngay trong cách bài trí nội thất của Đại hội đường phố Dohány: thay vì đặt bục đọc Kinh Torah (Bimah) ở chính giữa lòng hội đường như các hội đường Chính thống giáo cổ điển, các nhà kiến tạo năm 1859 đã đưa bục Bimah lùi về phía đông, kết hợp hài hòa ngay phía trước bậc thềm dẫn lên Hòm Bia Thánh, đồng thời bố trí các dãy ghế gỗ dài quay mặt thẳng về phía đông, có gác đàn hợp xướng và một chiếc đại phong cầm đồ sộ phục vụ âm nhạc phụng vụ trong các dịp đại lễ và hôn phối.
Tên gọi Dohány của con phố và ngôi đại hội đường mang một nguồn gốc lịch sử thú vị: trong tiếng Hungary, từ dohány có nghĩa là cây thuốc lá (do vào thế kỷ 18 tại khu vực ngoại ô cổ này từng có các kho chứa và xưởng chế biến thuốc lá của một thương nhân tên là János Dohány; vì vậy trong các văn kiện tiếng Đức thế kỷ 19, ngôi đền được gọi là Tabakgasse Synagoge, tức Hội đường phố Thuốc Lá). Khi cộng đồng Do Thái tại Pest quyết định mua khu đất rộng lớn ở đầu phố Dohány để dựng đại hội đường vào năm 1853, đây chính là khu vực cửa ngõ nối liền khu phố thương mại trung tâm Pest với khu phố Do Thái cổ ở Erzsébetváros.
Ngay sát vách phía bắc của Đại hội đường, tại địa chỉ cũ là số 4 phố Tabakgasse (nay là khu nhà Bảo tàng Do Thái thuộc quần thể hội đường), vào ngày 2 tháng 5 năm 1860 (chỉ tám tháng sau khi Đại hội đường phố Dohány được thánh hiến), cậu bé Theodor Herzl (tiếng Hungary là Herzl Tivadar, 1860 tới 1904) đã chào đời trong một gia đình Do Thái Neolog. Lớn lên dưới bóng hai ngọn tháp của Đại hội đường phố Dohány và cử hành lễ trưởng thành tôn giáo Bar Mitzvah ngay tại ngôi đền này vào năm 1873, Theodor Herzl sau này đã trở thành nhà báo, nhà tư tưởng viết cuốn Der Judenstaat (Nhà nước Do Thái, 1896) và là người sáng lập phong trào Phục quốc Do Thái chính trị hiện đại dẫn tới sự ra đời của Nhà nước Israel năm 1948.
Một điều thường gây ngạc nhiên và hiểu lầm cho du khách lần đầu bước vào Đại hội đường phố Dohány là hình dáng kiến trúc của tòa nhà: với mặt tiền ba gian, hai tháp cao ở phía tây, lòng đền chia ba nhịp dọc dẫn tới hậu cung phía đông, bục giảng có mái vòm và chiếc đại phong cầm lớn, nhiều người lầm tưởng công trình này vốn là một nhà thờ Kitô giáo sau đó được chuyển đổi thành hội đường, hoặc thắc mắc vì sao một hội đường Do Thái lại mang họa tiết vòm ngựa Hồi giáo Moorish. Thực tế, Đại hội đường phố Dohány được xây dựng ngay từ đầu làm hội đường Do Thái giáo (1854 tới 1859). Kiến trúc sư người Áo Ludwig Förster đã chủ động chọn phong cách Phục hưng Moorish (Bắc Phi và Tây Ban Nha Hồi giáo, lấy cảm hứng từ Cung điện Alhambra ở Granada) vì ông lập luận rằng kiến trúc Ả Rập và Bắc Phi có cùng cội nguồn văn hóa Semitic phương Đông với người Do Thái cổ đại, đồng thời thời kỳ Hồi giáo tại bán đảo Iberia từng là kỷ nguyên vàng son của văn hóa Do Thái Sephardic.
IITừ Lễ Thánh Hiến Năm 1859, Bi kịch Khu Biệt Lập Mùa Đông 1944 Tới Đại Trùng Tu Cuối Thế Kỷ 20
Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi kể từ ngày đặt viên đá đầu tiên năm 1854, Đại hội đường phố Dohány đã chứng kiến trọn vẹn thời kỳ hoàng kim rực rỡ của cộng đồng Do Thái tại Đế chế Áo - Hung, những năm tháng đen tối nhất của thảm họa Holocaust trong Thế chiến thứ hai, và sự hồi sinh mạnh mẽ của đời sống văn hóa tâm linh Do Thái tại Budapest sau năm 1990.
- 1854 tới 1859Xây dựng Đại hội đường theo đồ án của Ludwig Förster và Frigyes FeszlCộng đồng Do Thái giáo Pest khởi công xây dựng hội đường mới năm 1854 dưới sự chỉ đạo thi công của Ignác Wechselmann; khi Ludwig Förster rút lui, kiến trúc sư Hungary Frigyes Feszl tiếp nhận thiết kế toàn bộ nội thất và Hòm Bia Thánh.
- 6 tháng 9 năm 1859Đại lễ thánh hiến với tiếng đàn phong cầm của Franz LisztHội đường được thánh hiến trọng thể ngày 6 tháng 9 năm 1859 với bài giảng của Trưởng giáo sĩ Löw Schwab và những giai điệu trên chiếc đại phong cầm 5.000 ống có sự tham gia trình diễn của nhà soạn nhạc Franz Liszt.
- 2 tháng 5 năm 1860Theodor Herzl chào đời tại ngôi nhà ngay sát vách phía bắc hội đườngNhà tư tưởng sáng lập phong trào Phục quốc Do Thái hiện đại Theodor Herzl sinh ra trong ngôi nhà liền kề Đại hội đường phố Dohány và cử hành lễ trưởng thành Bar Mitzvah tại đây vào tháng 5 năm 1873.
- 1930 tới 1931Mở rộng quần thể với Bảo tàng Do Thái Hungary và Đền Anh hùng (Hősök Temploma)Theo thiết kế của hai kiến trúc sư László Vágó và Ferenc Faragó, cánh nhà Bảo tàng Do Thái được dựng trên nền nhà sinh của Theodor Herzl, kết hợp khu hành lang vòm và Đền Anh hùng tưởng niệm 10.000 binh sĩ Do Thái Hungary hy sinh trong Thế chiến I.
- 3 tháng 2 năm 1939Vụ ném lựu đạn của tổ chức phát xít Mũi Tên Chữ Thập trước cửa hội đườngTrong bối cảnh chủ nghĩa bài Do Thái cực đoan dâng cao trước Thế chiến II, các phần tử phát xít thuộc đảng Mũi Tên Chữ Thập (Nyilaskeresztes Párt) đã ném lựu đạn vào đám đông tín hữu vừa tan lễ chiều thứ Sáu trước Đại hội đường phố Dohány.
- Tháng 11 năm 1944 tới 18 tháng 1 năm 1945Tâm điểm của Khu biệt lập Budapest (Budapest Ghetto) và hình thành Nghĩa trang trong vườn đềnĐức Quốc xã và chính quyền tay sai biến khu phố quanh hội đường thành Khu biệt lập giam giữ hơn 70.000 người Do Thái; hàng ngàn người chết vì đói rét và đạn pháo trong mùa đông 1944 tới 1945, trong đó hơn 2.000 thi thể được chôn cất ngay tại sân vườn hội đường sau ngày giải phóng 18 tháng 1 năm 1945.
- 1990Khánh thành Công viên Tưởng niệm Raoul Wallenberg và Cây Liễu Khóc EmanuelNhà điêu khắc Imre Varga hoàn thành tác phẩm Cây Liễu Tưởng Niệm bằng kim loại phía sau hội đường với sự bảo trợ của Quỹ Emanuel do nam diễn viên người Mỹ gốc Do Thái Hungary Tony Curtis (Bernard Schwartz) sáng lập.
- 1991 tới 1996 và năm 2018Đại trùng tu toàn diện quần thể và đón nhận danh hiệu Di sản Châu ÂuVới nguồn ngân sách từ Chính phủ Hungary và sự đóng góp của cộng đồng quốc tế (trong đó có nhà từ thiện Estée Lauder), toàn bộ hội đường và đại phong cầm được phục dựng huy hoàng năm 1996; năm 2018 quần thể được trao tặng nhãn Di sản Châu Âu.
Nghĩa trang duy nhất trong khuôn viên hội đường Do Thái giáo và kỳ tích giải cứu của các nhà ngoại giao năm 1944. Theo luật thanh sạch nghi lễ cổ truyền của Do Thái giáo (Halakha), hài cốt người qua đời mang tính bất tịnh nghi lễ (Tum'at Met), do đó trong suốt lịch sử hàng ngàn năm, các nghĩa trang Do Thái luôn phải đặt tách biệt hoàn toàn ở bên ngoài và cách xa hội đường cầu nguyện. Thế nhưng Đại hội đường phố Dohány tại Budapest là ngoại lệ lịch sử duy nhất trên thế giới có một nghĩa trang nằm ngay bên trong khu vườn nối liền với tường hội đường.
Nguyên nhân bắt nguồn từ thảm kịch mùa đông năm 1944 tới 1945: vào cuối tháng 11 năm 1944, chính quyền phát xít Mũi Tên Chữ Thập đã dựng hàng rào gỗ đóng kín khu vực quanh phố Dohány thành Khu biệt lập trung tâm (Nagygettó), nhồi nhét hơn 70.000 người Do Thái trong điều kiện không có lương thực, chất đốt, thuốc men giữa cái lạnh âm độ và cuộc vây hãm pháo kích dữ dội quanh thành phố Budapest. Khi khu biệt lập được giải phóng vào ngày 18 tháng 1 năm 1945, có hơn 3.000 thi thể nạn nhân chết vì đói rét và bị sát hại nằm chất đống tại quảng trường Klauzál tér và sân hội đường mà không thể đưa ra nghĩa trang ngoại ô do chiến sự và đất đóng băng. Các giáo sĩ đã phải đưa ra quyết định lịch sử là đào 24 ngôi mộ tập thể ngay trong sân vườn giữa Đại hội đường và Đền Anh hùng để an táng 2.281 nạn nhân. Phía sau khu vườn mộ ấy là Công viên Tưởng niệm Raoul Wallenberg, nơi khắc bia vinh danh nhà ngoại giao Thụy Điển Raoul Wallenberg, nhà ngoại giao Thụy Sĩ Carl Lutz, Sứ thần Tòa Thánh Angelo Rotta, nhà ngoại giao Tây Ban Nha Ángel Sanz Briz và công dân Ý Giorgio Perlasca, những người đã cấp giấy thông hành bảo hộ cứu sống hàng vạn người Do Thái tại Budapest.
IIIMặt Tiền Hai Tháp Phục Hưng Moorish Của Ludwig Förster, Nội Thất Của Frigyes Feszl Và Cây Liễu Kim Loại
Quần thể Đại hội đường phố Dohány là sự hòa quyện xuất sắc giữa kiến trúc Phục hưng Moorish (Moorish Revival) ở ngoại thất do kiến trúc sư thành Viên Ludwig Förster (1797 tới 1863, người sau này cũng thiết kế Hội đường Leopoldstädter Tempel ở Viên) kiến tạo, với trường phái Lãng mạn Hungary (Hungarian Romanticism) ở nội thất do đại kiến trúc sư Frigyes Feszl (1821 tới 1884, tác giả Tòa nhà Hòa nhạc Vigadó bên bờ sông Danube) thiết kế. Thay vì dùng tường đá dày nặng nề, công trình áp dụng kỹ thuật kết cấu cột gang đúc và vòm gạch tiên tiến của cuộc Cách mạng Công nghiệp giữa thế kỷ 19, giúp mở rộng không gian lòng đền lên tới 1.200 mét vuông mà không bị che khuất tầm nhìn.
Mặt tiền chính hướng về phía tây được xây bằng các hàng gạch nung trần không trát vữa xếp xen kẽ giữa màu đỏ đất nung và màu vàng kem theo lối kiến trúc Hồi giáo Tây Ban Nha và Bắc Phi. Hai bên cổng chính vòm móng ngựa là hai ngọn tháp bát giác thanh mảnh vươn cao 43,6 mét (làm tròn 44 mét), trên đỉnh đội hai mái vòm hành củ mạ vàng lấp lánh gắn đồng hồ lớn; ở chính giữa mặt tiền là cửa sổ hoa hồng lớn kết hợp hình Ngôi sao Vua Đa-vít (Magen David) sáu cánh và đôi Bảng Giao Ước Mười Điều Răn trên đỉnh.
Bước qua tiền sảnh là không gian cầu nguyện khổng lồ dài 53 mét, rộng 26,5 mét chia thành ba nhịp dọc: tầng trệt có 1.492 chỗ ngồi bằng gỗ sồi có ngăn đựng sách kinh riêng dành cho nam giới; bao quanh ba phía bắc, nam và tây là hai tầng hành lang lầu dành cho 1.472 phụ nữ, được nâng đỡ bởi hệ thống cột gang đúc mảnh mai sơn nhũ vàng và chạm họa tiết hình học phương Đông. Trần vòm cao vút được họa sĩ Frigyes Feszl trang trí bằng các bức bích họa hoa văn thực vật, ngôi sao tám cánh và màu vàng kim ấm áp.
Khu vực cung thánh phía đông do Frigyes Feszl thiết kế như một ngôi đền nhỏ bằng đá cẩm thạch nhiều màu và gỗ chạm thếp vàng: chính giữa là Hòm Bia Thánh (Aron HaKodesh) đội mái vòm mạ vàng cao vút, bên trong lưu giữ hơn hai mươi cuộn Kinh Torah cổ được giải cứu từ các hội đường bị tàn phá khắp vùng Hungary. Phía trước Hòm Bia là bục đọc kinh Bimah, bốn chân đèn Menorah lớn và hệ thống Đại phong cầm 4 bàn phím, 63 thanh âm với hơn 5.000 ống kim loại (được hãng Jehmlich của Đức đóng mới lại năm 1996 theo mẫu nguyên bản năm 1859).
Nằm ở cánh bắc nối liền trực tiếp với Đại hội đường (chính trên nền ngôi nhà nơi Theodor Herzl chào đời năm 1860) là tòa nhà Bảo tàng Do Thái Hungary xây dựng năm 1930 tới 1931 với mặt tiền gạch đỏ đồng điệu cùng hội đường chính. Trải qua bốn phòng trưng bày lớn, bảo tàng lưu giữ bộ sưu tập hàng ngàn hiện vật nghi lễ Shabbat, lễ Vượt Qua (Pesach), lễ Hanukkah, trang phục, sắc chỉ lịch sử và phòng tưởng niệm Holocaust.
Được kiến trúc sư László Vágó và Ferenc Faragó hoàn thành năm 1931 ở phía đông bắc khu vườn để tưởng niệm 10.000 người lính Do Thái Hungary hy sinh trong Thế chiến thứ nhất, Đền Anh hùng là một hội đường cầu nguyện mùa đông ấm cúng có mái vòm lớn và sức chứa 250 người. Bao bọc giữa Đại hội đường, Bảo tàng và Đền Anh hùng là dãy hành lang vòm bán nguyệt ôm lấy Khu vườn Mộ, nơi yên nghỉ của hơn 2.000 nạn nhân Khu biệt lập Budapest mùa đông 1944 tới 1945.
Nằm trong sân sau thuộc Công viên Tưởng niệm Raoul Wallenberg là tác phẩm điêu khắc chấn động lòng người của nghệ sĩ Hungary Imre Varga: một cây liễu rủ (Weeping Willow) bằng thép không gỉ và bạc đặt trên bệ đá hoa cương đen hình đôi Bảng Giao Ước. Trên cành cây có 30.000 chiếc lá bằng kim loại sáng bóng, mỗi chiếc lá khắc tên họ và năm sinh của một nạn nhân người Do Thái Hungary bị sát hại trong thảm họa Holocaust để giữ gìn ký ức cho muôn đời.
| Hạng mục trong Quần thể | Niên đại và Tác giả thực hiện | Đặc điểm kiến trúc và Ý nghĩa lịch sử |
|---|---|---|
| Khối Đại hội đường chính (Nagy Zsinagóga) | 1854 tới 1859 (kiến trúc sư Ludwig Förster) | Dài 75 m, rộng 27 m, 2.964 chỗ ngồi; mặt tiền gạch đa sắc Phục hưng Moorish với hai tháp bát giác cao 44 m |
| Nội thất, Trần vòm và Hòm Bia Thánh | 1857 tới 1859 (kiến trúc sư Frigyes Feszl) | Hệ cột gang đúc hai tầng hành lang, bích họa hình học phương Đông, Hòm Bia đá cẩm thạch và bục Bimah phía đông |
| Đại phong cầm phụng vụ (5.000 ống) | 1859 (Carl Friedrich Ferdinand Buckow); tái tạo 1996 (Jehmlich) | Đặt phía sau cung thánh, từng được Franz Liszt và Camille Saint-Saëns trình diễn; 63 thanh âm phục vụ đại lễ |
| Bảo tàng Do Thái và Đền Anh hùng | 1930 tới 1931 (László Vágó và Ferenc Faragó) | Xây trên nền nhà sinh của Theodor Herzl; gồm 4 sảnh bảo tàng di sản và hội đường mùa đông 250 chỗ ngồi |
| Vườn Mộ Nạn nhân Khu biệt lập 1944 tới 1945 | Tháng 1 tới tháng 2 năm 1945 (ngay sau ngày giải phóng) | 24 ngôi mộ tập thể an táng 2.281 nạn nhân chết vì đói rét và bạo lực tại Khu biệt lập Budapest trong Thế chiến II |
| Cây Liễu Tưởng Niệm Holocaust (Emanuel Tree) | 1990 (nhà điêu khắc Imre Varga và Quỹ Emanuel của Tony Curtis) | Tượng cây liễu rủ bằng kim loại có 30.000 chiếc lá khắc tên các gia đình liệt sĩ và nạn nhân Holocaust tại Hungary |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng cộng đồng Do Thái giáo tại Hungary và hai kiến trúc sư Ludwig Förster, Frigyes Feszl không sử dụng thuật phong thủy phương Đông trong việc chọn đất và xây dựng Đại hội đường phố Dohány. Trục hướng của công trình được quyết định bởi luật phụng vụ Do Thái giáo cổ truyền (Halakha) đòi hỏi toàn bộ cộng đoàn khi đứng cầu nguyện bài Amidah tại châu Âu phải hướng mặt về phía Đông và Đông Nam (tức phương Mizrach hướng về núi Đền Thờ tại thành thánh Giêrusalem). Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của thủ đô Budapest tại tọa độ 47,4959 độ vĩ bắc, 19,0606 độ kinh đông, thành phố được chia làm hai nửa âm dương rõ rệt qua dòng sông Danube (Duna) chảy từ bắc xuống nam: bờ tây là vùng đồi núi đá vôi Buda (với Đồi Lâu đài và Đồi Gellért cao 235 mét đóng vai trò là dãy sơn thành che chắn phía tây), còn bờ đông là vùng bình nguyên bồi tích bằng phẳng Pest nơi tập trung huyết mạch giao thương đô thị. Đại hội đường phố Dohány tọa lạc trên dải đất cao ráo thuộc bờ đông sông Danube (cách bờ sông khoảng 900 mét), ngay tại nút giao điểm bản lề nơi đại lộ vành đai nhỏ Károly körút (xây dựng trên dấu tích bức tường thành Pest thời trung cổ) gặp đại lộ Rákóczi út và đầu phố Dohány utca mở vào khu phố cổ Erzsébetváros.
Về tọa hướng và bố cục nội ngoại, để mặt tiền hai tháp đồng hồ vừa ăn khớp hoàn hảo với góc mở của quảng trường Herzl Tivadar tér vừa giữ đúng trục hướng về Giêrusalem, kiến trúc sư Ludwig Förster đã thiết kế mặt tiền hơi xoay góc nhẹ so với thân đền, đưa toàn bộ trục chính của lòng hội đường định vị theo hướng tọa Tây Tây Bắc hướng Đông Đông Nam (hướng cung thánh Aron HaKodesh về phía Đông Đông Nam). Quảng trường thoáng đãng phía trước mặt tiền hai tháp đóng vai trò là một minh đường đô thị đón luồng khí giao hội từ đại lộ Károly körút và Astoria đổ về; trong khi ở phía bắc và phía đông, dãy nhà Bảo tàng Do Thái, hành lang vòm bán nguyệt và Đền Anh hùng quây tròn lại như hai cánh tay tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ ôm ấp và che chở cho khu Vườn Mộ cùng Công viên Tưởng niệm Raoul Wallenberg tĩnh lặng ở phía sau.
VPhụng Vụ Ngày Sa-bát, Các Kỳ Đại Lễ Mùa Thu Tishrei Và Liên Hoan Văn Hóa Do Thái Budapest
Là hội đường trung tâm hoạt động liên tục của cộng đồng Do Thái giáo Neolog tại Budapest, lịch phụng vụ tại Đại hội đường phố Dohány tuân theo lịch Do Thái giáo (âm dương lịch Hebrew), trong đó mỗi ngày lễ đều bắt đầu từ lúc mặt trời lặn của chiều hôm trước.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên ngày lễ phụng vụ và sự kiện | Nghi thức cử hành tại Đại hội đường phố Dohány |
|---|---|---|---|
| Chiều thứ Sáu và sáng thứ Bảy hằng tuần | Lịch tuần hoàn (Shabbat) | Lễ Đón Ngày Sa-bát (Kabbalat Shabbat) và Lễ Đọc Kinh Torah sáng thứ Bảy | Cử hành phụng vụ chiều thứ Sáu và sáng thứ Bảy với tiếng hát của ca trưởng (Chazzan), hợp xướng và tiếng đại phong cầm (trong mùa đông lạnh giá, lễ thường ngày chuyển sang Đền Anh hùng ấm áp bên cạnh). |
| Ngày 1 và 2 tháng Tishrei (tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) | Lịch Do Thái (Hebrew) | Đại lễ Năm Mới Do Thái (Rosh Hashanah) | Hàng ngàn tín hữu lấp đầy gần 3.000 chỗ ngồi của đại hội đường để lắng nghe tiếng tù và sừng cừu (Shofar) vang vọng dưới mái vòm mở đầu Mười Ngày Sám Hối. |
| Ngày 10 tháng Tishrei (tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) | Lịch Do Thái (Hebrew) | Đại lễ Chuộc Tội (Yom Kippur) | Ngày lễ linh thiêng và trang nghiêm nhất trong năm: toàn thể cộng đoàn ăn chay cầu nguyện suốt 25 giờ đồng hồ từ bài kinh Kol Nidrei tối hôm trước tới nghi thức Ne'ilah chiều hôm sau. |
| Ngày 25 tháng Kislev (tháng 12 dương lịch) | Lịch Do Thái (Hebrew) | Lễ Hội Ánh Sáng (Hanukkah) | Nghi thức thắp sáng tám ngọn đèn trên chân đèn Hanukkiah lớn trước bàn thờ và tổ chức các buổi hòa nhạc mừng lễ Cung hiến Đền Thờ suốt tám ngày đêm. |
| Ngày 18 tháng 1 và ngày 16 tháng 4 hằng năm | Dương lịch | Ngày Giải phóng Khu biệt lập Budapest (ngày 18 tháng 1 năm 1945) và Ngày Tưởng niệm Holocaust Hungary | Lễ đọc kinh Kaddish tưởng niệm các liệt sĩ và nạn nhân tại Khu vườn Mộ và dưới chân Cây Liễu Emanuel với sự tham dự của các giáo sĩ, lãnh đạo nhà nước và ngoại giao đoàn. |
| Cuối tháng 8 tới đầu tháng 9 hằng năm | Dương lịch | Liên hoan Văn hóa Do Thái Budapest (Budapesti Zsidó Kulturális Fesztivál) | Sự kiện văn hóa âm nhạc lớn kỷ niệm ngày thánh hiến hội đường (ngày 6 tháng 9 năm 1859), quy tụ các nghệ sĩ đại phong cầm, ca trưởng, dàn nhạc giao hưởng và nghệ sĩ Klezmer quốc tế trình diễn trong lòng đền. |
Tam giác Hội đường lịch sử của khu phố Erzsébetváros. Đại hội đường phố Dohány nằm ở đỉnh phía tây của cái gọi là Tam giác Hội đường (Zsinagóga-háromszög) danh tiếng thuộc khu phố Do Thái cổ Quận 7 thủ đô Budapest: cách đó chỉ vài trăm mét đi bộ về phía đông bắc là Hội đường phố Rumbach (Rumbach Sebestyén utcai zsinagóga, xây năm 1872 theo thiết kế của kiến trúc sư Otto Wagner cho nhánh Giữ nguyên trạng Status Quo Ante, vừa được phục dựng lộng lẫy) và Hội đường phố Kazinczy (Kazinczy utcai zsinagóga, xây năm 1913 theo phong cách Tân nghệ thuật Hungary cho nhánh Chính thống giáo Orthodox). Chỉ trong bán kính năm phút đi bộ, du khách và người nghiên cứu tôn giáo có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn cả ba truyền thống lịch sử của Do Thái giáo Hungary cùng tồn tại sống động giữa lòng thủ đô Budapest.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Dohány utca 2, Quận 7 (Erzsébetváros), 1074 Budapest, Hungary
- Đường tới
- Đại hội đường phố Dohány nằm ngay trung tâm Quận 7 (bờ Pest của Budapest), tại số 2 phố Dohány utca, sát nút giao thông Astoria. Phương tiện công cộng thuận tiện nhất là đi Tàu điện ngầm tuyến Đỏ (Metro M2) tới ga Astoria (cửa ra ga tàu điện ngầm nằm cách mặt tiền Đại hội đường chỉ 50 mét đi bộ), hoặc đi tuyến Vàng cổ điển (Metro M1) và tuyến Xanh (Metro M3) tới trạm trung chuyển Deák Ferenc tér rồi đi bộ dọc đại lộ Károly körút khoảng 4 phút. Ngoài ra, các tuyến tàu điện mặt đất (Tram) số 47, 49 và xe buýt số 5, 7, 9, 100E (tuyến xe buýt chạy thẳng từ Sân bay Quốc tế Ferenc Liszt Budapest) đều dừng ngay tại trạm Astoria hoặc Deák Ferenc tér sát bên hội đường.
- Toạ độ
- 47.4959, 19.0606
Quần thể Đại hội đường phố Dohány mở cửa đón khách tham quan từ Chủ nhật đến thứ Sáu hằng tuần (đóng cửa hoàn toàn đối với khách du lịch vào ngày thứ Bảy Shabbat và các ngày đại lễ tôn giáo Do Thái giáo). Vé vào cửa bao gồm tham quan lòng Đại hội đường chính, Bảo tàng Do Thái Hungary, Đền Anh hùng, Khu vườn Mộ, Công viên Tưởng niệm Raoul Wallenberg cùng thuyết minh đa ngôn ngữ, và du khách phải đi qua cổng kiểm tra an ninh bằng máy soi tại lối vào. Theo quy định nghiêm ngặt của nơi thờ tự Do Thái giáo, mọi du khách (cả nam lẫn nữ) đều phải mặc trang phục kín đáo che kín vai, ngực và đầu gối; đặc biệt nam giới bắt buộc phải đội mũ che đỉnh đầu khi bước vào hội đường và khu vườn mộ (quầy soát vé có phát miễn phí mũ giấy Kippah cho khách nam chưa có mũ).
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đại hội đường phố Dohány, Budapest
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đại hội đường phố Dohány tại Budapest đứng thứ mấy trên thế giới về quy mô diện tích và sức chứa?
Với chiều dài 75 mét, chiều rộng 27 mét và tổng cộng 2.964 chỗ ngồi (1.492 ghế ở tầng trệt và 1.472 ghế trên hai tầng hành lang lầu), Đại hội đường phố Dohány là hội đường Do Thái giáo lớn nhất toàn châu Âu và lớn thứ hai trên thế giới, chỉ đứng sau Hội đường Temple Emanu-El tại thành phố New York (Hoa Kỳ).
Vì sao Đại hội đường phố Dohány lại được xây dựng theo phong cách kiến trúc Moorish và có đại phong cầm bên trong?
Kiến trúc sư người Áo Ludwig Förster chọn phong cách Phục hưng Moorish (lấy cảm hứng từ kiến trúc Bắc Phi và Cung điện Alhambra ở Tây Ban Nha) vì muốn tôn vinh cội nguồn văn hóa Semitic phương Đông và thời kỳ hoàng kim của văn hóa Do Thái tại bán đảo Iberia. Bên trong hội đường có đặt đại phong cầm 5.000 ống và bố trí bục đọc kinh Bimah ở phía đông vì ngôi đền thuộc nhánh Do Thái giáo Neolog (một trào lưu cải cách ôn hòa đặc trưng của người Do Thái Hungary thế kỷ 19).
Mối liên hệ lịch sử giữa Đại hội đường phố Dohány và nhà tư tưởng Theodor Herzl là gì?
Theodor Herzl (1860 tới 1904, tác giả cuốn Nhà nước Do Thái và là người sáng lập phong trào Phục quốc Do Thái chính trị hiện đại) đã chào đời vào ngày 2 tháng 5 năm 1860 trong ngôi nhà nằm ngay sát vách phía bắc của Đại hội đường phố Dohány và làm lễ trưởng thành Bar Mitzvah tại đây năm 1873. Ngày nay, ngay trên nền ngôi nhà sinh của ông là tòa nhà Bảo tàng Do Thái Hungary thuộc quần thể hội đường.
Vì sao Đại hội đường phố Dohány là hội đường duy nhất trên thế giới có nghĩa trang nằm ngay trong khu vườn bên cạnh?
Theo luật truyền thống Do Thái giáo, nghĩa trang không bao giờ được đặt sát bên cạnh hội đường cầu nguyện. Tuy nhiên, trong mùa đông bi thảm năm 1944 tới 1945, khi Đức Quốc xã và phát xít Mũi Tên Chữ Thập lập Khu biệt lập Budapest quanh hội đường, hàng ngàn người đã chết vì đói rét và đạn pháo mà không thể đưa ra ngoại ô chôn cất. Sau ngày giải phóng 18 tháng 1 năm 1945, 2.281 nạn nhân đã được an táng trong 24 ngôi mộ tập thể ngay tại sân vườn của hội đường.
Tác phẩm điêu khắc Cây Liễu Tưởng Niệm phía sau hội đường mang ý nghĩa gì?
Cây Liễu Tưởng Niệm (Emanuel Tree) trong Công viên Raoul Wallenberg phía sau hội đường do nhà điêu khắc Hungary Imre Varga thực hiện năm 1990 với sự tài trợ của Quỹ Emanuel do nam diễn viên người Mỹ gốc Hungary Tony Curtis sáng lập. Cây có hình dáng một cây liễu rủ bằng kim loại đặt trên bệ đá đen, mang 30.000 chiếc lá bạc khắc tên các nạn nhân người Do Thái Hungary đã thiệt mạng trong thảm họa Holocaust.
Du khách nam và nữ cần lưu ý quy định trang phục nào khi vào tham quan Đại hội đường phố Dohány?
Cả du khách nam và nữ đều phải mặc trang phục lịch sự che kín vai và đầu gối (không mặc áo sát nách, quần ngắn hoặc váy ngắn trên gối). Riêng du khách nam bắt buộc phải đội mũ hoặc đội mũ tròn Kippah (được phát miễn phí tại cổng vào) trong suốt thời gian ở bên trong hội đường, Đền Anh hùng và khu vườn nghĩa trang.