Ẩn mình sâu trong lòng đại ngàn Khu Bảo tồn Rừng Chiquibul (Chiquibul Forest Reserve) trên cao nguyên đá vôi Vaca ở độ cao 500 mét so với mực nước biển dưới chân dãy núi Maya thuộc Quận Cayo (miền tây Belize, sát biên giới Guatemala), di chỉ khảo cổ Caracol là siêu đô thị cổ đại vĩ đại nhất từng tồn tại trên lãnh thổ Belize. Giữa biển rừng nhiệt đới nguyên sinh rợp bóng cây ceiba (cây bông gạo thiêng của người Maya) và tiếng vượn hú vang vọng qua các sườn đồi ruộng bậc thang cổ, một khối núi đá vôi nhân tạo khổng lồ đột ngột vươn thẳng lên bầu trời xanh thẳm: đó chính là Đền Caana tại di chỉ Maya Caracol. Trong ngôn ngữ Maya, Caana (Kaan Naah) có nghĩa là Cung điện Bầu Trời (Sky Place / Sky Palace). Với chiều cao lên tới 43 mét (khoảng 141 feet) tính từ mặt sân Quảng trường B, Caana không chỉ vượt xa Đền Mặt Trời tại di chỉ Maya Altun Ha mà còn giữ một kỷ lục đáng kinh ngạc: cho tới tận thế kỷ 21 hôm nay, tòa kim tự tháp cổ đại hơn một nghìn hai trăm năm tuổi này vẫn là công trình kiến trúc do bàn tay con người xây dựng cao nhất tại toàn bộ đất nước Belize, vượt qua mọi tòa nhà hiện đại ở Belize City hay thủ đô Belmopan.
Trong truyền thống thờ cúng tổ tiên và thần quyền vũ trụ của văn minh Maya Thời kỳ Cổ điển, Đền Caana không đơn thuần là một kim tự tháp đơn lẻ, mà là một siêu tổ hợp thành nội trên không (Acropolis-Pyramid) kết hợp hơn 71 gian phòng cung điện vòm đá ở các tầng giữa với một quảng trường thiêng ở trên đỉnh được vây quanh bởi ba ngôi đền kim tự tháp mang mã hiệu Cấu trúc B18, B19 và B20. Chính từ trên đỉnh Cung điện Bầu Trời này, các vị Quốc vương thần thánh (K'uhul Ajaw) của vương quốc Oxwitza (tên gốc trong văn bia của Caracol) đã thực hiện các nghi lễ thông linh với linh hồn các bậc tiên đế được an táng ngay trong lòng tháp và điều khiển một đế chế hùng mạnh từng đánh bại cả siêu cường Tikal vào năm 562 sau Công nguyên.
ICung Điện Bầu Trời Của Chư Thần Maya, Bố Cục Tam Đền Triadic Và Truyền Thống Thờ Cúng Tổ Tiên Đông Phương Đặc Thù Của Caracol
Trong các văn bia đá chạm chữ tượng hình được tìm thấy tại di chỉ, tên gọi cổ xưa đích thực của thành phố Caracol là Oxwitza' (hoặc Uxwitza'), nghĩa là Vùng Nước Của Ba Ngọn Đồi (Three-Hill Water), còn cái tên hiện đại Caracol (trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là Vỏ ốc sên) được đặt vào thế kỷ 20 do con đường mòn khai thác gỗ dẫn vào khu rừng uốn lượn quanh co như hình xoắn ốc. Việc người Maya cổ đại đặt tên kinh đô của mình là Ba Ngọn Đồi phản ánh trực tiếp cấu trúc tâm linh cốt lõi được tái hiện ngay trên đỉnh cao nhất của Đền Caana: đó là mô hình Quần thể Ba Đền (Triadic Temple Arrangement) gồm ba ngôi đền kim tự tháp (Cấu trúc B18 ở hướng Tây, Cấu trúc B19 chính giữa ở hướng Bắc và Cấu trúc B20 ở hướng Đông) cùng quây quần quanh một sân thiêng trên độ cao gần 40 mét.
Theo thần thoại sáng thế của người Maya được ghi lại trong các bản văn cổ và văn bia thời Cổ điển, tại thời điểm khởi nguyên của vũ trụ cách đây hàng thiên niên kỷ, các vị thần tối cao đã đặt Ba Hòn Đá Bếp Lửa Vũ Trụ (Three Hearthstones of Creation) trên bầu trời (tương ứng với ba ngôi sao trong chòm sao Lạp Hộ Orion) để tạo lập trung tâm thế giới và thắp lên ngọn lửa sự sống đầu tiên. Khi các vị Quốc vương Caracol xây dựng ba ngôi đền B18, B19 và B20 trên đỉnh Cung điện Bầu Trời Caana, họ đã biến chính đỉnh kim tự tháp này thành Ba Ngọn Núi Thiêng và Ba Hòn Đá Sáng Thế giữa lưng trời, nơi kết nối trực tiếp với Thần Bầu Trời Tối Cao Itzamna (Itzamnaaj), Thần Mặt Trời Kinich Ahau, Thần Sấm Chớp và Mưa Chaac cùng Thần Sáng tạo K'awiil.
Điểm đặc sắc nhất làm nên bản sắc tôn giáo riêng biệt của Caracol trong toàn bộ thế giới Maya chính là hệ thống Thờ Cúng Tổ Tiên được phổ cập sâu rộng từ hoàng gia trên đỉnh Đền Caana xuống tới từng gia đình thường dân khắp đô thị. Qua hơn bốn thập kỷ khai quật tại Caracol, hai nhà khảo cổ học hàng đầu là Giáo sư Arlen F. Chase và Giáo sư Diane Z. Chase đã chứng minh rằng: tại Caracol, việc xây dựng điện thờ tổ tiên ở hướng Đông (Eastern Ancestor Shrines) và chôn cất nhiều thế hệ trong cùng một hầm mộ gia tộc không phải là đặc quyền riêng của nhà vua, mà hiện diện ở hầu khắp các cụm nhà ở (plazuela groups) của cư dân toàn thành phố.
Trên đỉnh Đền Caana, truyền thống thờ cúng tổ tiên ấy đạt tới quy mô hoàng gia tối thượng. Ngôi đền chính giữa cao nhất là Cấu trúc B19 và ngôi đền phía Đông là Cấu trúc B20 đều chứa những hầm mộ vòm đá lớn được thiết kế có lối vào để con cháu hoàng tộc có thể tiếp tục dâng lễ vật, đốt nhựa trầm hương trong các bình hương gốm đắp nổi hình mặt thần (effigy censers) và trò chuyện với linh hồn các vị tiên vương cùng các vị thái hậu qua nhiều thế kỷ. Trong niềm tin của người Maya tại Caracol, tổ tiên đã khuất không hề rời bỏ con cháu mà ngự trị vĩnh hằng trong lòng núi đá Caana để bảo hộ cho vận mệnh quốc gia.
Các tấm bia đá (Stelae) và bàn thờ tròn khắc chữ tượng hình Maya tại Caracol (đặc biệt là Bàn thờ số 21 đặt tại sân bóng nghi lễ) đã ghi lại một trong những thiên sử thi quân sự và chính trị chấn động nhất lịch sử châu Mỹ cổ đại. Vương triều Caracol được Đức vua Te' K'ab Chaak chính thức khai sáng vào năm 331 sau Công nguyên. Trong hai thế kỷ đầu, Caracol từng là đồng minh phụ thuộc vào siêu cường Tikal (nằm ở vùng Petén thuộc Guatemala ngày nay, cách Caracol khoảng 76 km về phía tây bắc). Tuy nhiên, vào giữa thế kỷ thứ 6, dưới triều vị minh quân thứ 14 của Caracol là Quốc vương Yajaw Te' K'inich II (Chúa Tể Cây Nước Mặt Trời, lên ngôi năm 553 SCN), mâu thuẫn bùng nổ khi Tikal tấn công Caracol bằng rìu chiến vào năm 556 SCN.
Chỉ sáu năm sau, liên kết chiến lược với vương triều Rắn (Kaanul / Calakmul), vào ngày 29 tháng 4 năm 562 sau Công nguyên (theo lịch Đếm Dài là 9.6.8.4.2), Quốc vương Yajaw Te' K'inich II của Caracol đã phát động một cuộc tổng tấn công mang biểu tượng Chiến tranh Ngôi Sao (Star War, biểu thị sự sụp đổ toàn diện được định đoạt bởi sao Kim) đánh bại hoàn toàn đại đế quốc Tikal và bắt giữ hoặc hạ sát quốc vương Tikal là Wak Chan K'awiil. Chiến thắng lịch sử năm 562 SCN này đã mở ra Thời kỳ Gián đoạn 130 năm của Tikal, đồng thời biến Caracol dưới triều Yajaw Te' K'inich II và hai người con trai của ông là Vua Knot Ajaw cùng Vua K'an II (trị vì 618 tới 658 SCN) thành một siêu đô thị thịnh vượng bậc nhất thế giới Maya, lúc này Đền Caana được mở rộng vĩ đại như một tượng đài chiến thắng vươn tới tầng mây.
Khi đứng dưới chân Đền Caana cao 43 mét, nhiều du khách thường nghĩ rằng toàn bộ khối đá khổng lồ này chỉ là một ngôi mộ kim tự tháp đặc ruột dùng để cử hành lễ tế vài lần trong năm. Thực tế khảo cổ học đã bác bỏ hoàn toàn quan niệm đó: Caana vừa là thánh điện tối cao vừa là một Cung điện Hoàng gia và Trung tâm Hành chính phức hợp có người ở thường xuyên. Dọc theo phần thân và các tầng thềm giật cấp của Caana là ít nhất 71 gian phòng xây bằng đá vôi lợp vòm khuyết (corbelled vaulted rooms) được bố trí quanh các khoảng sân trong kín đáo trên lưng chừng tháp. Đây chính là nơi ở của hoàng gia, nơi làm việc của bộ máy quan lại quản lý hệ thống đường đắp cao (sacbeob) và cũng là nơi các nữ quý tộc Maya dệt vải và chế tác đồ trang sức vỏ sò. Do đó, Caana thực sự là một tòa lâu đài chọc trời của thế giới cổ đại, nơi đời sống vương quyền và nghi lễ thờ phụng tổ tiên hòa quyện làm một.
IIHai Thiên Niên Kỷ Từ Khởi Nguyên Vương Triều Năm 331 SCN, Cuộc Khảo Sát Bằng Laser LiDAR Tới Kỷ Lục Kiến Trúc Cao Nhất Belize
Hành trình lịch sử của Đền Caana và đại đô thị Caracol là câu chuyện kỳ vĩ về trí tuệ quy hoạch sinh thái của người Maya trên cao nguyên đá vôi Vaca: dù không có một dòng sông tự nhiên nào chảy qua trung tâm thành phố, cư dân Caracol đã cải tạo toàn bộ sườn núi thành hàng trăm cây số vuông ruộng bậc thang nông nghiệp và hàng ngàn hồ chứa nước mưa nhân tạo để nuôi sống hơn một trăm nghìn con người.
- Khoảng 1200 TCN tới 331 SCNĐịnh cư Tiền Cổ điển và Vua Te' K'ab Chaak sáng lập vương triều Caracol năm 331 SCNCác cộng đồng Maya đầu tiên định cư trên cao nguyên Vaca từ thời Tiền Cổ điển; đến năm 331 SCN, Quốc vương Te' K'ab Chaak chính thức thiết lập vương triều hoàng gia Oxwitza (Caracol) và khởi dựng các nền đền đầu tiên tại khu trung tâm.
- 29 tháng 4 năm 562 SCNQuốc vương Yajaw Te' K'inich II đánh bại đại đế quốc Tikal trong Cuộc Chiến Ngôi SaoDưới sự trị vì của Vua Yajaw Te' K'inich II (lên ngôi năm 553 SCN), quân đội Caracol giành chiến thắng quyết định trước Tikal vào tháng 4 năm 562 SCN, đưa Caracol lên vị thế bá chủ vùng đất thấp phía nam.
- 618 tới 658 SCN (Thời đại Vua K'an II)Thời kỳ hoàng kim cực thịnh, mở rộng Đền Caana và mạng lưới đại lộ đá SacbeobDưới triều Quốc vương K'an II, Caracol đánh bại tiếp thành bang Naranjo (năm 631 SCN), dân số vượt mốc 100.000 người, hệ thống đường đắp cao (sacbeob) vươn dài hàng chục cây số và Đền Caana được mở rộng quy mô lớn; năm 634 SCN một vị hoàng hậu quyền uy được an táng trong Đền B19 trên đỉnh Caana.
- Cuối thế kỷ 8 tới khoảng 900 SCNĐợt trùng tu vĩ đại cuối cùng của Đền Caana thời Vua K'inich Joy K'awiil trước khi suy tànVào giai đoạn Cổ điển Muộn và Cuối Cổ điển (dưới thời các vua K'inich Joy K'awiil và K'inich Toob'il Yopaat đầu thế kỷ 9), Đền Caana được bồi đắp hoàn thiện ở độ cao 43 mét với hơn 71 phòng trước khi thành phố dần bị bỏ hoang vào khoảng năm 900 tới 1050 SCN.
- Năm 1937 và giai đoạn 1950 tới 1953Rosa Mai phát hiện lại phế tích trong rừng già và Linton Satterthwaite khai quật văn biaNăm 1937, một người khai thác gỗ dái ngựa tên là Rosa Mai tình cờ phát hiện khu phế tích giữa rừng Chiquibul và báo cho Ủy viên A. H. Anderson; từ 1950 tới 1953, Giáo sư Linton Satterthwaite (Đại học Pennsylvania) thực hiện các đợt khảo sát và giải mã văn bia đầu tiên.
- 1985 tới nay (Khảo sát LiDAR năm 2009 và 2013)Dự án Khảo cổ học Caracol của Giáo sư Arlen và Diane Chase cùng cuộc cách mạng LiDARTừ năm 1985, hai vợ chồng Giáo sư Arlen F. Chase và Diane Z. Chase dẫn dắt Dự án Khảo cổ học Caracol khai quật và trùng tu Đền Caana; năm 2009 và 2013, việc ứng dụng công nghệ quét laser LiDAR từ máy bay xuyên qua tán rừng đã tiết lộ diện tích khổng lồ gần 200 km vuông của siêu đô thị Caracol.
Ba nhân vật lịch sử làm nên huyền thoại của Đền Caana và thành bang Caracol. Nhân vật thứ nhất là Quốc vương K'an II (trị vì từ năm 618 tới năm 658 sau Công nguyên, tên lúc nhỏ là Sak Witzil Baah, nghĩa là Chồn Đất Đồi Trắng), con trai của vị vua chiến thắng Tikal là Yajaw Te' K'inich II và Bà Chúa Batz' Ek'. Lên ngôi vào ngày 6 tháng 3 năm 618 SCN, Vua K'an II là vị quân vương vĩ đại nhất trong lịch sử Caracol: ông đã cho khắc các tấm bia đá và bàn thờ kể lại lịch sử vương triều, chinh phục thành bang Naranjo và cho xây dựng mở rộng Đền Caana thành trung tâm nghi lễ và hành chính đồ sộ bậc nhất vùng đất thấp Maya.
Nhân vật thứ hai là Vị Nữ Vương / Thái Hậu của Lăng mộ Cấu trúc B19 (an táng năm 634 sau Công nguyên, nhiều học giả gắn liền với Bà Chúa Batz' Ek', thân mẫu của Vua K'an II). Khi khai quật sâu vào lòng ngôi đền trung tâm Cấu trúc B19 trên đỉnh cao nhất của Caana, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hầm mộ hoàng gia vòm đá ngoạn mục dành cho một người phụ nữ có địa vị tối cao trong vương quốc. Ngay trên bức tường vữa trắng của hầm mộ là dòng chữ tượng hình vẽ bằng sơn đen ghi rõ ngày làm lễ an táng theo lịch Đếm Dài tương ứng với năm 634 sau Công nguyên, xung quanh thi hài bà là hàng chục bình gốm nghi lễ, trang sức ngọc bích và vỏ sò biển, minh chứng cho vai trò trụ cột của phụ nữ hoàng tộc trong chính trị và tôn giáo tại Caracol.
Nhân vật thứ ba là cặp đôi nhà khảo cổ học hiện đại Giáo sư Tiến sĩ Arlen F. Chase và Giáo sư Tiến sĩ Diane Z. Chase, những người đã cống hiến gần bốn mươi năm cuộc đời (từ năm 1985 tới nay) cho rừng già Chiquibul để hồi sinh Đền Caana. Không chỉ trực tiếp khai quật các hầm mộ trong Cấu trúc B18, B19, B20 và gia cố lại các dãy phòng cung điện cùng cầu thang của Caana, hai ông bà còn là những người tiên phong ứng dụng công nghệ quét laser trên không LiDAR (Light Detection and Ranging) vào khảo cổ học Maya năm 2009, chứng minh cho thế giới thấy rằng ẩn dưới tán rừng xanh của Quận Cayo là một đại đô thị sinh thái quy hoạch hoàn chỉnh với hàng vạn thửa ruộng bậc thang đá và 36 đại lộ đá sacbeob tỏa đi như mạng nhện từ chân Đền Caana.
IIIĐại Kim Tự Tháp Phức Hợp Cao 43 Mét, Hơn 71 Phòng Cung Điện Vòm Khuyết Và Ba Ngôi Đền Đỉnh Tháp B18, B19, B20
Về mặt hình thái kiến trúc, Đền Caana chiếm trọn toàn bộ cạnh phía Bắc của Quảng trường B (B Plaza) tại khu trung tâm Caracol. Khác với những kim tự tháp có đáy nhỏ và dốc đứng, Caana có một khối đế hình chữ nhật khổng lồ nâng đỡ cả một quần thể kiến trúc phức hợp vươn lên tới độ cao 43 mét (141 feet). Để đi từ mặt sân Quảng trường B lên tới đỉnh cao nhất của Caana, người xưa phải bước qua nhiều tầng không gian chuyển tiếp từ công cộng sang thâm nghiêm tuyệt đối.
Mặt tiền chính của Caana quay về hướng Nam nhìn thẳng xuống sân Quảng trường B rộng lớn. Một cầu thang đá vôi trung tâm cực rộng dẫn từ mặt quảng trường đi lên tầng thềm lớn ở lưng chừng kim tự tháp, nơi chạy ngang một dãy phòng vòm đá dài đóng vai trò như một bức tường chắn kiểm soát toàn bộ lối vào khu vực hoàng cung và đền thờ phía trên. Mặt ngoài của các dãy phòng này xưa kia được đắp phù điêu vữa vôi stucco tinh xảo và sơn màu đỏ, xanh, vàng rực rỡ.
Đi qua cổng kiểm soát ở tầng giữa, không gian mở ra các cụm sân tứ hợp viện nhỏ ở hai cánh Đông và Tây cùng tầng thềm phía trên, bao gồm tổng cộng hơn 71 gian phòng xây bằng đá vôi đẽo và lợp bằng kỹ thuật vòm khuyết Maya (corbelled vault, xếp các hàng đá nhô dần vào trong cho tới khi khép lại bằng một hàng đá khóa vòm ở đỉnh). Bên trong các phòng có các bệ giường xây bằng đá trát vữa nhẵn bóng dùng làm nơi ngự giá, hội họp và làm việc của hoàng tộc.
Vượt qua đoạn cầu thang tiếp theo ở chính giữa dãy phòng tầng giữa, người hành hương bước lên một khoảng sân phẳng rộng lớn nằm ở độ cao gần 30 mét so với mặt đất. Khoảng sân trên không này được bao bọc ở ba phía Tây, Bắc và Đông bởi ba ngôi đền kim tự tháp độc lập vươn cao thêm hơn một chục mét nữa là Cấu trúc B18, Cấu trúc B19 và Cấu trúc B20, tạo thành bố cục Tam Đền (Triadic Architecture) mô phỏng Ba Hòn Đá Sáng Thế trên bầu trời.
Nằm ở vị trí trung tâm phía Bắc của sân đỉnh Caana là Cấu trúc B19, ngôi đền cao nhất của toàn bộ quần thể (đỉnh của B19 chính là điểm cao 43 mét tạo nên kỷ lục kiến trúc cao nhất Belize). Phía trước và bên dưới nền của Cấu trúc B19 là nơi các nhà khảo cổ tìm thấy các hầm mộ hoàng gia quan trọng bậc nhất của Caracol, nổi bật là hầm mộ năm 634 SCN của vị nữ vương quyền quý có khắc dòng chữ tượng hình lịch Đếm Dài trên tường mộ.
Nằm ở cạnh phía Đông của sân đỉnh Caana (nhìn về hướng Mặt Trời mọc theo đúng truyền thống thờ tổ tiên hướng Đông của Caracol) là kim tự tháp Cấu trúc B20. Bên trong lòng Cấu trúc B20 chứa ít nhất ba hầm mộ hoàng gia lớn từ thế kỷ 6 (năm 537 và 577 SCN) được xây dựng nối tiếp nhau, bên ngoài mặt tiền đền từng được trang trí bằng những bức mặt nạ thần quái vật núi (Witz Monster) khổng lồ đắp bằng vữa stucco.
Đối xứng với Cấu trúc B20 qua sân đỉnh là kim tự tháp Cấu trúc B18 ở cạnh phía Tây. Phần chân cầu thang của Cấu trúc B18 còn bảo tồn những mảng phù điêu mặt nạ thần linh đắp nổi bằng vữa stucco cổ đại. Đứng từ thềm của ba ngôi đền B18, B19, B20 nhìn ra xung quanh, tầm mắt bao quát trọn vẹn 360 độ biển rừng Chiquibul trải dài tới tận dãy núi Maya ở phía đông và biên giới vùng Petén của Guatemala ở phía tây.
| Hạng mục kiến trúc trên Đền Caana | Vị trí và Thông số kỹ thuật | Chức năng tôn giáo và hoàng gia tại Caracol |
|---|---|---|
| Toàn khối kim tự tháp phức hợp Caana | Cao 43 mét (141 feet) ở cạnh Bắc Quảng trường B | Cung điện Bầu Trời (Sky Place), công trình nhân tạo cao nhất đất nước Belize |
| Hệ thống cung điện tầng giữa và sân trong | Hơn 71 gian phòng xây đá vôi lợp vòm khuyết (corbelled vaults) | Nơi ở, làm việc và cử hành nghi thức nội cung của Quốc vương và giới quý tộc tối cao |
| Đền trung tâm Cấu trúc B19 (Đỉnh Bắc) | Kim tự tháp cao nhất trên sân đỉnh Caana, chứa mộ hoàng gia năm 634 SCN | Thánh điện tối cao và lăng mộ của vị Nữ vương / Hoàng thái hậu quyền uy thế kỷ 7 |
| Đền phía Đông Cấu trúc B20 (Đỉnh Đông) | Kim tự tháp hướng Đông chứa 3 hầm mộ hoàng gia thế kỷ 6 (537, 577 SCN) | Đền thờ Tổ tiên Hoàng gia hướng Mặt Trời mọc, trang trí mặt nạ thần núi Witz |
| Đền phía Tây Cấu trúc B18 (Đỉnh Tây) | Kim tự tháp hướng Tây đối xứng với B20 qua sân thượng tầng | Hoàn thiện bố cục Tam Đền (Triadic Group) biểu trưng cho Ba Hòn Đá Sáng Thế |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng các nhà quy hoạch đô thị và kiến trúc sư Maya của vương quốc Oxwitza không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi kiến tạo đại đô thị Caracol và Đền Caana. Vị trí và hướng của công trình được xác lập theo vũ trụ quan tứ phương Maya, kỹ thuật thủy lợi địa hình karst vùng cao nguyên và thiên văn học Mặt Trời - Sao Kim. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa lý miền trung Tây Belize tại tọa độ 16,7639 độ vĩ bắc, 89,1175 độ kinh tây, di chỉ Caracol ngự trị trên Cao nguyên đá vôi Vaca (Vaca Plateau) ở độ cao khoảng 500 mét so với mực nước biển, nằm ngay dưới sườn phía tây của khối đại sơn Maya Mountains (Dãy núi Maya) và được bao bọc ở phía tây cùng phía bắc bởi hẻm núi sâu của dòng sông Macal (Macal River) và sông Chiquibul. Trong phép xem long mạch cổ truyền, dãy núi Maya hùng vĩ ở phía đông chính là Thái Tổ sơn phát mạch, trườn xuống tạo thành bình nguyên trên núi cao (cao nguyên thiên bàn huyệt) tại Vaca Plateau. Nhờ địa hình vây quanh bởi hàng trăm ngọn đồi đá vôi tròn trịa hình chóp nón (địa hình karst tạo thành thế vạn hốt triều thiên, tức muôn vị quan cầm thẻ ngà chầu về trung tâm) và được người Maya cải tạo thành các vòng ruộng bậc thang đồng tâm giữ nước mưa trong hàng ngàn hồ chứa nhân tạo, cả vùng đất Caracol trở thành một tụ bảo bồn khổng lồ trên đỉnh núi.
Tại trung tâm huyệt trường ấy, Đền Caana tọa lạc ở chính Bắc của Quảng trường B theo thế đứng tọa Bắc triều Nam chuẩn mực (đỉnh đền B19 ở phía Bắc làm Huyền Vũ, cầu thang đại lễ mở thẳng về phía Nam nhìn xuống minh đường Quảng trường B, đền B20 chấn giữ Thanh Long phương Đông và đền B18 chấn giữ Bạch Hổ phương Tây). Sự trùng hợp kỳ diệu giữa bố cục Tam Đền trên đỉnh Caana (Bắc - Đông - Tây mở mặt về Nam) của người Maya với thế Tọa Bắc Triều Nam, Tả Thanh Long Hữu Bạch Hổ của kiến trúc cung điện Á Đông cổ điển khiến bất kỳ nhà nghiên cứu hình thế nào đặt chân tới đây cũng phải kinh ngạc: đứng trên ngai tòa đỉnh đền B19 ở độ cao 43 mét nhìn về phương Nam, vị Quốc vương Caracol thực sự nắm giữ thế nam diện xưng vương, thu trọn sinh khí của đất trời và kiểm soát toàn bộ mạng lưới 36 đại lộ đá sacbeob tỏa đi khắp vương quốc.
VĐại Lễ Kết Thúc Chu Kỳ K'atun 20 Năm, Nghi Lễ Sân Bóng Hoàng Gia Và Hành Trình Chiêm Bái Cung Điện Bầu Trời Ngày Nay
Trong suốt sáu thế kỷ tồn tại của vương triều Oxwitza (từ năm 331 tới khoảng năm 900 sau Công nguyên), Quảng trường B dưới chân Đền Caana và sân thượng tầng giữa ba ngôi đền B18, B19, B20 là sân khấu thiêng liêng của những đại lễ quốc gia tính theo Lịch Đếm Dài (Long Count), lịch thiêng Tzolk'in (260 ngày) và lịch mặt trời Haab' (365 ngày). Ngày nay, dưới sự bảo vệ nghiêm ngặt của Viện Khảo cổ học Belize (NICH) và lực lượng kiểm lâm rừng Chiquibul, Caana là thánh địa khảo cổ đón các đoàn học giả, hậu duệ người Maya và du khách hành hương theo Dương lịch.
| Thời điểm lịch sử / trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ cổ truyền và sự kiện hiện đại | Nghi thức và Hoạt động tại Đền Caana và di chỉ Caracol |
|---|---|---|---|
| Mỗi chu kỳ 20 năm (K'atun) và 10 năm (Lahuntun) | Lịch Đếm Dài Maya (Long Count) | Đại lễ Dựng Bia Đá và Bàn Thờ Kỷ Niệm Chu Kỳ Thời Gian (K'atun Period-Ending Ceremonies) | Các vị Quốc vương Caracol cử hành đại lễ rắc trầm hương (chok ch'aaj), dựng các tấm bia đá chạm chân dung nhà vua và các bàn thờ đá tròn khắc chữ số khổng lồ (Giant Ajaw Altars, đặc sản nghệ thuật riêng của Caracol) dưới sân quảng trường. |
| Chu kỳ Sao Kim (584 ngày) và các kỳ Xuân phân, Thu phân | Thiên văn học Maya / Dương lịch (tháng 3 và tháng 9) | Quan sát Thiên văn từ Đài Thiên Văn Nhóm E (A Plaza) và Nghi lễ Tưởng niệm Tổ tiên trên Đền Caana | Người Maya tại Caracol theo dõi chặt chẽ chu kỳ mọc của Mặt Trời và Sao Kim (hành tinh gắn với Chiến tranh Ngôi Sao năm 562 SCN) đồng thời dâng lễ vật vào các hầm mộ tổ tiên hướng Đông như Cấu trúc B20. |
| Tháng 1 tới tháng 5 hằng năm (Mùa khô tại Belize) | Dương lịch | Mùa Khai quật Điền dã của Dự án Khảo cổ học Caracol và Tham quan Sinh thái Chiquibul | Các nhà khảo cổ quốc tế phối hợp cùng chuyên gia Belize tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn khu di tích, trong khi du khách thực hiện hành trình xuyên rừng Mountain Pine Ridge và Chiquibul để leo lên đỉnh Đền Caana. |
| Tháng 9 và các dịp Lễ Di sản Bản địa Maya | Dương lịch | Lễ Tôn vinh Di sản Văn hóa Maya và Kỷ niệm Lịch sử Quốc gia Belize | Các đoàn đại biểu văn hóa Maya, học sinh và người dân Belize hành hương về Caracol để chiêm bái công trình kiến trúc cao nhất đất nước và tưởng nhớ nền văn minh cổ đại Oxwitza. |
Những Bàn thờ Đại Vương (Giant Ajaw Altars) và thông điệp vượt thời gian của vương quốc Ba Ngọn Đồi. Một nét độc đáo về lễ tiết chỉ có riêng tại Caracol là truyền thống chế tác các Bàn thờ Ajaw Khổng lồ (Giant Ajaw Altars) để đánh dấu ngày kết thúc mỗi chu kỳ 20 năm (K'atun). Thay vì chỉ khắc những dòng chữ nhỏ, các nghệ nhân đá của Caracol đã chạm một chữ tượng hình ngày Ajaw (Chúa Tể) khổng lồ choán gần hết mặt bàn thờ đá tròn để ghi danh vị vua đang trị vì và dâng lời cầu chúc cho chu kỳ thời gian mới. Hôm nay, khi đứng trên sân thượng tầng cao 43 mét của Đền Caana lắng nghe gió ngàn thổi qua những vòm đá cổ của Cấu trúc B18, B19 và B20, mỗi người hành hương đều cảm nhận được sự nhỏ bé của đời người trước sức sống trường tồn của thiên nhiên và trí tuệ tiền nhân.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu Bảo tồn Rừng Chiquibul (Chiquibul Forest Reserve), Cao nguyên Vaca dưới chân dãy núi Maya, cách thị trấn San Ignacio khoảng 85 km về phía nam, Quận Cayo, Belize
- Đường tới
- Di chỉ khảo cổ Maya Caracol tọa lạc trên Cao nguyên Vaca trong Khu Bảo tồn Rừng Chiquibul ở phía nam Quận Cayo, cách thị trấn San Ignacio (Cayo) khoảng 85 km (53 dặm) về phía nam. Từ thị trấn San Ignacio hoặc thủ đô Belmopan, quý vị đi xe ô tô gầm cao (khuyến nghị xe 2 cầu 4WD) theo tuyến đường Chiquibul Road (hiện đã được nâng cấp trải nhựa phần lớn chiều dài) đi xuyên qua Khu Bảo tồn Rừng Thông Núi (Mountain Pine Ridge Forest Reserve), qua trạm kiểm lâm Douglas Da Silva rồi vượt cầu bắc qua sông Macal để tiến vào rừng Chiquibul tới thẳng bãi đỗ xe Caracol (thời gian di chuyển từ San Ignacio mất khoảng 2 tới 2,5 giờ mỗi chiều). Quý vị nên khởi hành từ San Ignacio trước 7 giờ 30 sáng để có trọn vẹn buổi sáng khám phá Đền Caana và kết hợp ghé thăm hang động Rio Frio hoặc thác nước Rio On Pools trên đường trở về vào buổi chiều.
- Toạ độ
- 16.7639, -89.1175
Khu Bảo tồn Khảo cổ Caracol nằm sâu trong Khu Bảo tồn Rừng Chiquibul thuộc Quận Cayo và mở cửa đón du khách tham quan hằng ngày dưới sự quản lý của Viện Khảo cổ học Belize (NICH) cùng sự bảo vệ của Lực lượng Phòng vệ Belize (BDF). Du khách được phép leo lên toàn bộ các bậc thang của Đền Caana để khám phá các dãy phòng cung điện vòm đá tầng giữa, khoảng sân thượng tầng và ba ngôi đền B18, B19, B20 ở độ cao 43 mét. Vì khu di tích nằm biệt lập hoàn toàn giữa rừng nguyên sinh (không có cửa hàng ăn uống hay trạm xăng bên trong khu bảo tồn), quý vị bắt buộc phải chuẩn bị đầy đủ thức ăn trưa, nhiều nước uống, giày leo núi đế bám tốt, thuốc chống côn trùng và áo mưa nhẹ, đồng thời tuyệt đối tuân thủ giờ giấc di chuyển ra vào theo quy định an toàn của trạm kiểm lâm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Caana tại di chỉ Maya Caracol
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Caana và tên cổ Oxwitza của di chỉ Maya Caracol có nghĩa là gì?
Trong ngôn ngữ Maya, Caana (Kaan Naah) có nghĩa là Cung điện Bầu Trời (Sky Place / Sky Palace), dùng để chỉ đại kim tự tháp tích hợp cung điện và đền thờ cao 43 mét. Còn tên gọi nguyên thủy của cả thành phố cổ Caracol được khắc trên các văn bia đá là Oxwitza' (hoặc Uxwitza'), có nghĩa là Vùng Nước Của Ba Ngọn Đồi (Three-Hill Water).
Đền Caana tại Caracol nắm giữ kỷ lục kiến trúc đặc biệt nào tại đất nước Belize?
Với chiều cao 43 mét (khoảng 141 feet) tính từ mặt sân Quảng trường B lên tới đỉnh ngôi đền trung tâm Cấu trúc B19, Đền Caana cổ đại không chỉ là công trình Maya cao nhất tại Belize mà cho tới tận thế kỷ 21 hôm nay vẫn là công trình kiến trúc do con người xây dựng cao nhất trên toàn lãnh thổ quốc gia Belize.
Sự kiện quân sự lịch sử chấn động nào vào năm 562 sau Công nguyên đã đưa Caracol lên vị thế siêu cường?
Theo văn bia khắc trên Bàn thờ số 21 tại Caracol, vào ngày 29 tháng 4 năm 562 sau Công nguyên, dưới sự lãnh đạo của Quốc vương Yajaw Te' K'inich II (liên minh với vương triều Kaanul / Calakmul), quân đội Caracol đã giành chiến thắng quyết định trong Cuộc Chiến Ngôi Sao (Star War) đánh bại hoàn toàn đại đế quốc Tikal (Guatemala), mở ra thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất của Caracol.
Trên đỉnh của Đền Caana có những công trình gì ngoài các bậc thang kim tự tháp?
Khác với những kim tự tháp đơn thuần, Caana là một siêu tổ hợp kiến trúc đa năng gồm ít nhất 71 gian phòng cung điện xây bằng đá vôi lợp vòm khuyết ở các tầng giữa, và trên đỉnh cao nhất là một khoảng sân rộng được bao quanh bởi ba ngôi đền kim tự tháp theo bố cục Tam Đền (Triadic Group) là Cấu trúc B18 (phía Tây), Cấu trúc B19 (chính Bắc, cao nhất) và Cấu trúc B20 (phía Đông), bên trong chứa nhiều lăng mộ hoàng gia.
Làm thế nào thành phố cổ Caracol có thể nuôi sống hơn 100.000 cư dân dù nằm trên cao nguyên không có sông lớn chảy qua?
Nhờ công nghệ quét laser LiDAR từ máy bay do Giáo sư Arlen và Diane Chase thực hiện vào năm 2009 và 2013, các nhà khoa học phát hiện người Maya tại Caracol đã xây dựng một hệ thống nông nghiệp và thủy lợi sinh thái khổng lồ trải rộng gần 200 km vuông: họ đắp hàng vạn thửa ruộng bậc thang bằng đá dọc theo mọi sườn đồi karst để giữ đất màu và đào hàng ngàn hồ chứa nước mưa nhân tạo (aguadas) cùng 36 con đường đắp cao (sacbeob) kết nối toàn đô thị.
Ai là người đã phát hiện lại di chỉ Caracol trong rừng già Chiquibul vào năm 1937?
Vào năm 1937, một người thợ rừng bản địa đi tìm cây gỗ dái ngựa (mahogany) tên là Rosa Mai đã tình cờ bắt gặp những gò đá cao vút và các tấm bia chạm khắc bị rừng rậm Chiquibul bao phủ. Ông đã báo cáo phát hiện này cho Ủy viên Khảo cổ học A. H. Anderson vào năm 1938, mở đường cho các cuộc nghiên cứu của Đại học Pennsylvania (thập niên 1950) và Dự án Khảo cổ học Caracol (từ năm 1985 tới nay).