Nằm giữa vùng đồng bằng rừng nhiệt đới xanh thẫm của miền bắc Quận Belize, cách bờ biển Caribe chỉ khoảng 10 cây số về phía tây và cách thành phố Belize City khoảng 50 cây số về phía bắc dọc theo tuyến đường cổ Old Northern Highway, quần thể khảo cổ Altun Ha hiện ra với hai quảng trường nghi lễ rộng lớn được bao bọc bởi những gò kim tự tháp đá vôi trắng xám trầm mặc. Nổi bật nhất tại đầu phía đông của Quảng trường B là Đền Mặt Trời tại di chỉ Maya Altun Ha, được giới khảo cổ học quốc tế định danh là Cấu trúc B-4 (Structure B-4) hay Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá (Temple of the Masonry Altars). Với chiều cao 16 mét vươn lên qua chín tầng bậc đá vôi giật cấp và cầu thang nghi lễ monumental ở chính giữa, hình bóng của ngôi đền này đã trở nên quen thuộc với mọi công dân Belize bởi nó được in trang trọng trên tờ tiền giấy quốc gia và là biểu tượng nhận diện nổi tiếng nhất của đất nước.
Trong thế giới tâm linh và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên kết hợp thờ phụng chư thần vũ trụ của nền văn minh Maya thời kỳ Cổ điển (từ năm 250 tới 900 sau Công nguyên), Cấu trúc B-4 tại Altun Ha không phải là một tòa nhà hành chính thế tục mà là một ngọn núi thiêng nhân tạo (Witz). Bên dưới từng lớp đá vôi của kim tự tháp là hệ thống các hầm mộ hoàng gia chồng xếp lên nhau qua tám thế hệ quân vương và đại tư tế, trong khi trên đỉnh tháp là các bàn thờ tròn nơi con cháu hoàng tộc cử hành nghi lễ đốt nhựa thơm copal và đập vỡ đồ ngọc bích quý giá để dâng hiến sinh khí cho tổ tiên cùng Thần Mặt Trời Tối Cao Kinich Ahau (K'inich Ajaw). Chính tại hầm mộ sâu bên trong lòng ngôi đền này vào năm 1968, nhân loại đã tìm thấy Đầu Thần Mặt Trời Kinich Ahau bằng ngọc bích nặng 4,42 ki-lô-gam, khối ngọc chạm khắc lớn nhất trong toàn bộ lịch sử văn minh Maya từ México tới Honduras.
IThần Mặt Trời Kinich Ahau, Vũ Trụ Quan Núi Thiêng Tổ Tiên Maya Và Nghi Thức Hiến Tế Ngọc Bích Trên Đỉnh Tháp
Để hiểu trọn vẹn linh khí của Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) tại Altun Ha, trước hết cần tìm hiểu ý nghĩa tên gọi của thành phố cổ này. Tên nguyên thủy của đô thị trong chữ tượng hình Maya cổ điển có gắn liền với biểu tượng Mặt Nước (Ha), còn cái tên hiện đại Altun Ha được nhà khảo cổ học David M. Pendergast đặt vào thập niên 1960 bằng cách dịch tên ngôi làng bản địa kế bên là Rockstone Pond (Ao Đá) sang tiếng Maya Yucatec: Altun nghĩa là đá tảng và Ha nghĩa là nước. Cách khu trung tâm nghi lễ không xa về phía nam vẫn còn nguyên vẹn một hồ chứa nước nhân tạo cổ đại rộng lớn được người Maya đào và trát đất sét vàng ở đáy để tích trữ nước ngọt nuôi sống hàng vạn cư dân suốt mùa khô.
Khác với đại đô thị quân sự hùng mạnh Caracol nằm sâu trên cao nguyên núi rừng Quận Cayo, Altun Ha là một thành bang thương mại ven biển cực kỳ giàu có đóng vai trò là trạm trung chuyển hàng hóa đường biển và đường sông dọc bờ biển Caribe suốt hơn một thiên niên kỷ (từ khoảng năm 900 trước Công nguyên tới thế kỷ 10 sau Công nguyên). Nhờ kiểm soát mạng lưới buôn bán muối biển, vỏ sò quý Spondylus, ngọc trai, lông chim quetzal, đá vỏ chai (obsidian) từ cao nguyên Guatemala và đặc biệt là ngọc bích (jadeite) từ thung lũng sông Motagua, tầng lớp quý tộc và tư tế trị vì Altun Ha đã tích lũy được lượng châu báu khổng lồ và dồn toàn bộ tâm lực vào việc xây dựng hai quần thể đền thờ lăng mộ tại Quảng trường A và Quảng trường B.
Trong vũ trụ quan của người Maya cổ đại, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên hoàng gia và sự vận hành của Mặt Trời là hai mặt của cùng một thực tại thiêng liêng. Người Maya tin rằng vũ trụ gồm ba tầng: Bầu trời 13 tầng ở trên cao, Mặt đất của con người ở giữa và Thế giới ngầm dưới nước (Xibalba) gồm 9 tầng ở bên dưới. Mỗi buổi chiều khi Mặt Trời lặn xuống đường chân trời phía tây là lúc Thần Mặt Trời Kinich Ahau (K'inich Ajaw, nghĩa là Chúa Tể Mắt Mặt Trời) hóa thân thành Báo Đốm Đêm (Jaguar Sun) đi vào lòng đất Xibalba, chiến thắng các thế lực bóng tối và sự chết để rồi tái sinh rực rỡ ở phương Đông vào buổi bình minh.
Theo đúng chu kỳ vũ trụ ấy, các vị Quốc vương và Đại tư tế của Altun Ha khi còn sống được tôn xưng là hiện thân của Thần Mặt Trời trên mặt đất; khi qua đời, thi hài của họ được ướp thần dược đỏ chu sa (cinnabar / hematite), đeo mặt nạ và trang sức ngọc bích (vật chất thiêng liêng mang màu xanh của sự sống bất tử và hơi thở linh hồn Ik') rồi an táng ngay trong lòng kim tự tháp Cấu trúc B-4 ở rìa phía Đông của Quảng trường B, tức hướng Mặt Trời mọc. Bốn bước sau khi vị vua tiền nhiệm được chôn cất, vị vua kế vị sẽ cho đắp một lớp áo đá vôi mới bọc trùm lên trên toàn bộ ngôi đền cũ, biến cả tòa kim tự tháp thành một Ngọn Núi Tổ Tiên sống động lớn dần lên theo từng thế hệ, nơi linh hồn các vị tiên vương hòa làm một với Thần Mặt Trời Kinich Ahau để ban phát mưa thuận gió hòa và sự thịnh vượng cho thần dân.
Khám phá khảo cổ học vĩ đại nhất làm rạng danh Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) trên toàn thế giới diễn ra vào năm 1968 trong chiến dịch khai quật kéo dài từ năm 1964 tới 1970 của phái đoàn Bảo tàng Hoàng gia Ontario (Royal Ontario Museum - ROM, Canada) dưới sự chỉ huy của Giáo sư Tiến sĩ David M. Pendergast. Khi đào sâu vào bên trong phần lõi của Cấu trúc B-4 (thuộc giai đoạn xây dựng thứ 7 có niên đại khoảng năm 600 tới 650 sau Công nguyên), các nhà khảo cổ đã phát hiện một hầm mộ hoàng gia nguyên vẹn mang mã số Mộ B-4/7 (Tomb B-4/7).
Bên trong hầm mộ đá xây vòm khuyết ấy là hài cốt của một vị nam vương kiêm đại tư tế cao tuổi (nằm duỗi thẳng, xung quanh rải đầy thần sa đỏ và đồ gốm nghi lễ). Đặt ngay bên cạnh hài cốt vị vua là một kiệt tác vô tiền khoáng hậu: Pho tượng Đầu Thần Mặt Trời Kinich Ahau được tạc nguyên khối từ một tảng ngọc bích (jadeite) màu xanh táo rực rỡ, cao 14,9 xăng-ti-mét, chu vi 45,9 xăng-ti-mét và nặng tới 4,42 ki-lô-gam (9,75 pound). Đây là khối ngọc bích điêu khắc lớn nhất từng được tìm thấy trong toàn bộ khu vực văn minh Maya (lớn gấp nhiều lần các mặt nạ hay tượng ngọc ở Tikal, Palenque hay Copán), khắc họa sinh động gương mặt Thần Mặt Trời với đôi mắt vuông nhìn chéo đặc trưng, chiếc mũi khoằm uy quyền và chiếc răng cửa giũa hình chữ T (ký hiệu của gió và hơi thở sự sống Ik').
Có hai điều mà du khách khi tới thăm Altun Ha thường thắc mắc hoặc hiểu nhầm. Thứ nhất là vì sao ngôi đền này lại có hai tên gọi: trong các tài liệu khoa học nó được gọi là Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá (Temple of the Masonry Altars / Structure B-4), còn người dân và du khách lại quen gọi là Đền Mặt Trời (Temple of the Sun God). Thực chất hai tên gọi này bổ sung cho nhau: tên gọi Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá bắt nguồn từ đặc điểm kiến trúc độc nhất vô nhị trên đỉnh kim tự tháp, nơi qua 8 giai đoạn xây dựng đều đặt các bàn thờ hình trụ tròn xây bằng đá vôi trát vữa dùng để thực hiện nghi lễ đốt nhựa thơm copal và đập vỡ khuyên tai, hạt chuỗi ngọc bích tế thần; còn tên gọi Đền Mặt Trời xuất phát từ việc ngôi đền nằm ở hướng Đông đón ánh bình minh và là nơi phát hiện pho tượng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau.
Thứ hai, nhiều du khách lên tới đỉnh Đền B-4 hoặc vào phòng trưng bày tại khu di tích và hỏi liệu bản gốc pho tượng Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau nặng 4,42 kg có đang được đặt tại đây hay ở một bảo tàng nước ngoài không. Câu trả lời rất đáng tự hào đối với người dân Belize: bản gốc Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau không hề bị đưa ra nước ngoài vĩnh viễn mà thuộc quyền sở hữu tuyệt đối của nhân dân Belize, hiện được bảo quản trong hầm két an ninh tối cao của Ngân hàng Trung ương Belize (Central Bank of Belize) tại Belize City và chỉ đưa ra trưng bày trong những dịp trọng đại của quốc gia, còn hình ảnh của ngài được in ở góc trái của mọi tờ tiền giấy Đô la Belize.
IIHơn Một Thiên Niên Kỷ Từ Làng Nông Nghiệp Tiền Cổ Điển, Tám Giai Đoạn Đắp Đền B-4 Tới Cuộc Khai Quật Của Bảo Tàng Hoàng Gia Ontario
Lịch sử của thành bang Altun Ha và ngôi Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) trải dài suốt gần hai nghìn năm, từ những cộng đồng nông dân và ngư dân Maya đầu tiên định cư quanh hồ nước ngọt cho tới thời kỳ hoàng kim của các vương triều buôn ngọc bích và cuộc hồi sinh khảo cổ học trong thế kỷ 20.
- Khoảng 900 TCN tới 250 SCNHình thành khu định cư Tiền Cổ điển và khởi dựng hồ chứa nước cùng Đền F-8Cư dân Maya cổ đại định cư tại vùng đất giàu nguồn nước ngọt gần bờ biển Caribe, đào hồ chứa nước lớn trát đất sét và vào khoảng năm 100 tới 200 SCN xây dựng công trình tôn giáo lớn đầu tiên tại khu F-8 với các lễ vật bằng đá vỏ chai xanh nhập từ Teotihuacan (miền trung México).
- Khoảng 250 tới 550 SCN (Cổ điển Sớm)Quy hoạch Quảng trường A và xây dựng Đền của Ngôi Mộ Xanh (Cấu trúc A-1)Trọng tâm nghi lễ chuyển về Quảng trường A ở phía bắc; tại lòng kim tự tháp Cấu trúc A-1 (Temple of the Green Tomb), một vị vua kiêm tư tế được an táng khoảng năm 550 SCN cùng hơn 300 hiện vật ngọc bích, ngọc trai, vỏ sò Spondylus và dấu tích của một cuốn sách cổ Maya (codex).
- Cuối thế kỷ 6 tới thế kỷ 7 SCNKiến tạo Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) qua 8 giai đoạn và an táng Mộ Hoàng gia B-4/7Trọng tâm quyền lực mở rộng sang Quảng trường B ở phía nam; kim tự tháp Cấu trúc B-4 được xây dựng và bồi đắp liên tục qua 8 giai đoạn kiến trúc đạt độ cao 16 mét, trong đó giai đoạn 7 (khoảng 600 tới 650 SCN) là nơi an táng vị đại vương cùng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau nặng 4,42 kg.
- Thế kỷ 8 tới thế kỷ 10 SCNBiến động xã hội cuối thời Cổ điển, xâm phạm một số mộ hoàng gia và suy tànVào cuối thế kỷ 8 và thế kỷ 9 SCN, cùng với sự sụp đổ dây chuyền của các thành bang Maya vùng đất thấp phía nam, một số hầm mộ trên tầng cao của Đền B-4 có dấu hiệu bị chính cư dân đương thời mở ra và đốt phá nghi lễ trước khi đô thị bị bỏ hoang vào thế kỷ 10.
- 1961 tới 1963Nhà khảo cổ học A. H. Anderson và William Bullard khảo sát bước đầu khu phế tíchKhi người dân làng Rockstone Pond lấy đá từ các gò đồi cổ để làm đường và phát hiện một mặt dây chuyền ngọc bích chạm khắc tinh xảo, Ủy viên Khảo cổ học của British Honduras là A. H. Anderson đã tới ghi nhận giá trị đặc biệt của di chỉ.
- 1964 tới 1970 (Đỉnh cao năm 1968)Giáo sư David M. Pendergast và Bảo tàng Hoàng gia Ontario khai quật toàn diện Altun HaSuốt bảy mùa điền dã liên tiếp từ 1964 tới 1970, đoàn khảo cổ của Tiến sĩ David M. Pendergast đã khai quật, lập bản đồ và trùng tu Quảng trường A, Quảng trường B, phát hiện Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau trong Đền B-4 vào năm 1968 và đưa Altun Ha trở thành biểu tượng di sản số một của Belize.
Ba nhân vật và thực thể lịch sử gắn liền với vận mệnh của Đền Mặt Trời Altun Ha. Nhân vật đầu tiên là Vị Đại Vương kiêm Tư Tế vô danh của Mộ B-4/7 (trị vì khoảng đầu thế kỷ 7 sau Công nguyên). Theo kết quả phân tích nhân chủng học bộ hài cốt trong Mộ B-4/7, đây là một người đàn ông quý tộc cao lớn thuộc tầng lớp thống trị tối cao của Altun Ha, sống tới độ tuổi khoảng 50 tới 60 (rất thọ so với tuổi thọ trung bình thời cổ đại). Việc ông được chôn cất ngay dưới trục trung tâm của Đền Mặt Trời cùng khối ngọc bích Kinich Ahau nặng 4,42 kg chứng tỏ ông không chỉ nắm quyền lực chính trị và thương mại biển mà còn được thần dân tôn kính như vị đại tư tế thông linh trực tiếp với Thần Mặt Trời.
Nhân vật thứ hai là A. H. Anderson (Arthur Hamilton Anderson, 1901 tới 1967), vị Ủy viên Khảo cổ học đầu tiên của Belize. Chính Anderson là người đã kịp thời ngăn chặn việc khai thác đá làm đường tại các gò kim tự tháp ở làng Rockstone Pond vào năm 1961 tới 1963 và mời Bảo tàng Hoàng gia Ontario sang thực hiện dự án khảo cổ quy mô lớn, cứu vãn toàn bộ kho báu trong lòng Đền A-1 và Đền B-4 khỏi nguy cơ bị giới đào trộm cổ vật phá hủy.
Nhân vật thứ ba là Giáo sư Tiến sĩ David M. Pendergast thuộc Bảo tàng Hoàng gia Ontario (ROM). Khác với những cuộc thám hiểm thế kỷ 19 chỉ đào lấy hiện vật đẹp đem về châu Âu hay Bắc Mỹ, cuộc khai quật của Tiến sĩ Pendergast tại Altun Ha từ năm 1964 tới 1970 (được công bố trong bộ chuyên khảo đồ sộ 3 tập Excavations at Altun Ha, Belize, 1964-1970) đã giải mã tỉ mỉ toàn bộ 8 lớp kiến trúc chồng xếp của Đền B-4, gia cố lại các bậc thang đá vôi và các bàn thờ tròn trên đỉnh tháp để biến Altun Ha thành Khu Bảo tồn Khảo cổ mở cửa đón công chúng đầu tiên và tiêu biểu nhất của đất nước Belize độc lập.
IIIKim Tự Tháp Chín Tầng Đá Vôi Cao 16 Mét, Cầu Thang Nghi Lễ, Các Bàn Thờ Hình Trụ Tròn Trên Đỉnh Và Hệ Thống Hầm Mộ Hoàng Gia
Về mặt quy hoạch đô thị và kiến trúc cổ đại, trung tâm nghi lễ của Altun Ha được chia làm hai quảng trường chính nối tiếp nhau theo trục Bắc - Nam là Quảng trường A (Plaza A) và Quảng trường B (Plaza B), bao quanh bởi hơn một chục công trình kim tự tháp đền thờ và cung điện quý tộc. Trong đó, Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) đứng độc tôn ở cạnh phía Đông của Quảng trường B, vươn cao 16 mét (52,5 feet) trên mặt sân quảng trường phẳng phiu và thể hiện một kiểu dáng kiến trúc đền đài độc đáo khác biệt hẳn với các kim tự tháp tại Tikal hay Palenque.
Khối thân chính của Cấu trúc B-4 được xây dựng bằng các khối đá vôi khai thác tại địa phương, ghép bằng vữa vôi nung và xưa kia được trát phẳng phiu rồi sơn màu đỏ thẫm. Thân tháp vươn lên qua chín tầng thềm giật cấp (9 bậc tượng trưng cho 9 tầng của thế giới ngầm Xibalba mà các bậc tổ tiên và Thần Mặt Trời đi qua trước khi bước lên cõi trời), với các góc thềm được bo tròn mềm mại theo phong cách kiến trúc Cổ điển Maya vùng đất thấp.
Mặt chính của kim tự tháp quay về phía Tây nhìn thẳng ra sân Quảng trường B, nổi bật với một dải cầu thang đá rộng lớn chạy từ chân tháp lên tới đỉnh. Ở phần trên của cầu thang được chia làm hai lối đi ôm lấy một khối bục đá xây chính giữa (stair-block), nơi các vị vua và tư tế từng đứng thực hiện các nghi thức tuyên cáo và trích máu hiến sinh trước sự chứng kiến của hàng ngàn thần dân đứng dưới quảng trường.
Khác với Đền A-1 ở Quảng trường A hay các kim tự tháp ở Caracol có xây phòng đền thờ lợp vòm đá và mào mái (roof comb) trên đỉnh, đỉnh của Đền B-4 hoàn toàn mở thông thoáng với bầu trời mà không có phòng đền xây cố định. Thay vào đó, ở chính giữa sàn đỉnh tháp là một Bàn thờ hình trụ tròn xây bằng đá vôi trát vữa dày (nguồn gốc của cái tên Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá), bên cạnh còn có một bàn thờ phụ nhỏ hơn ở góc bắc.
Khi khai quật bề mặt các bàn thờ tròn qua cả 8 lớp xây dựng của Đền B-4, các nhà khảo cổ phát hiện lớp đá vữa trên mặt bàn thờ bị nung cháy đen kịt trộn lẫn với tro nhựa trầm hương Maya (copal resin) và hàng trăm mảnh vỡ của các hạt chuỗi, mặt dây chuyền, khuyên tai bằng ngọc bích quý giá đã bị các tư tế cố ý đập vỡ thành từng mảnh nhỏ rồi ném vào ngọn lửa thiêng để giải phóng linh khí (ch'ulel / k'uh) của viên ngọc gửi lên chư thần và tổ tiên.
Ẩn sâu bên dưới các lớp sàn và cầu thang của 8 giai đoạn xây dựng trong lòng Đền B-4 là một chuỗi các hầm mộ hoàng gia xây bằng đá tảng lớn lợp phiến đá phẳng hoặc vòm khuyết (corbelled vault). Nổi tiếng nhất là Mộ B-4/7 nằm dưới lớp sàn giai đoạn 7 (khoảng 600 tới 650 SCN), nơi tìm thấy hài cốt vị đại vương cùng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau, và Mộ B-4/6 cùng Mộ B-4/2 chứa nhiều trang sức ngọc bích, lưỡi dao đá vỏ chai và bình gốm đa sắc.
Từ trên đỉnh cao 16 mét của Đền Mặt Trời B-4 nhìn về phía tây và phía bắc, du khách thu trọn vào tầm mắt toàn cảnh mặt cỏ xanh mướt của Quảng trường B (bao quanh bởi các cung điện và khu ở của giới tư tế quý tộc như Cấu trúc B-3, B-5, B-6) nối liền sang Quảng trường A ở phía bắc với bốn kim tự tháp lớn vây quanh bốn hướng (Cấu trúc A-1 Đền Ngôi Mộ Xanh ở hướng Đông, A-3 ở hướng Tây, A-5 ở hướng Nam và A-6 ở hướng Bắc).
| Hạng mục kiến trúc và khảo cổ | Thông số kỹ thuật và Đặc điểm | Ý nghĩa tôn giáo và lịch sử tại Altun Ha |
|---|---|---|
| Khối kim tự tháp Cấu trúc B-4 (Đền Mặt Trời) | Cao 16 mét, gồm 9 tầng bậc đá vôi xây chồng qua 8 giai đoạn (thế kỷ 6 tới 7 SCN) | Ngọn núi thiêng tổ tiên (Witz) cao nhất tại di chỉ Altun Ha, biểu tượng quốc gia của Belize |
| Bàn thờ hình trụ tròn trên đỉnh đền | Bệ đá xây tròn trát vữa nằm lộ thiên trên đỉnh tháp không có phòng mái vòm | Nơi cử hành nghi lễ đốt nhựa thơm copal và đập vỡ ngọc bích tế Thần Mặt Trời |
| Hầm mộ Hoàng gia Mộ B-4/7 (khoảng 600-650 SCN) | Buồng mộ đá xây trong lõi giai đoạn 7 chứa hài cốt một vị đại vương kiêm tư tế | Nơi phát hiện pho tượng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau năm 1968 |
| Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau (Jade Head) | Ngọc bích xanh táo nguyên khối cao 14,9 cm, chu vi 45,9 cm, nặng 4,42 kg | Tác phẩm điêu khắc ngọc bích lớn nhất từng được tìm thấy trong toàn bộ thế giới Maya |
| Đền của Ngôi Mộ Xanh (Cấu trúc A-1, Quảng trường A) | Kim tự tháp ở phía đông Quảng trường A chứa ngôi mộ hoàng gia khoảng năm 550 SCN | Lưu giữ hơn 300 hiện vật ngọc bích, ngọc trai và dấu tích sách cổ Maya (codex) |
IVThế Đất Và Hướng
Cần khẳng định rõ rằng các kiến trúc sư và tư tế thiên văn Maya cổ đại không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch thành bang Altun Ha và xây dựng Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4). Việc bố trí không gian tại đây tuân theo vũ trụ quan tứ phương và lịch pháp thiên văn Maya (Maya Sacred Cosmology and Archaeoastronomy), lấy đường đi của Mặt Trời làm trục sinh tử. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa lý vùng đồng bằng duyên hải bắc Belize tại tọa độ 17,7640 độ vĩ bắc, 88,3470 độ kinh tây, khu di tích Altun Ha nằm trên một dải thềm đá vôi karst nhô nhẹ giữa vùng đất trũng giàu mạch nước ngầm, cách đầm phá ven biển Caribe (Midwinter Lagoon) chỉ khoảng 10 cây số về phía đông và nằm giữa lưu vực của hai dòng sông Belize River ở phía nam và New River ở phía tây bắc. Trong phép xem thế đất đồng bằng (bình dương địa pháp), nơi đồng bằng thấp trũng thì cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước; việc người Maya chọn gò đá vôi cao ráo có mạch nước ngọt tự nhiên kết tụ thành hồ lớn (Rockstone Pond / Thủy trạch tụ trung) ở phía nam làm nơi lập đô chính là cách cục đắc thủy tàng phong điển hình, vừa tránh được ngập lụt bão biển vừa có nguồn nước sinh mệnh vĩnh cửu.
Xét về tọa hướng và bố cục âm dương của Quảng trường B, Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) được đặt ở vị trí chính Đông của quảng trường, lưng tựa về phía Đông (hướng biển Caribe và nơi Mặt Trời mọc), mặt tiền và cầu thang chính mở thẳng về phía Tây nhìn ra đại sảnh Quảng trường B rộng lớn. Trong cả vũ trụ quan Maya lẫn dịch lý phương Đông, phương Đông (cung Chấn) là phương của Thái Dương sơ thăng (Mặt Trời mọc, khởi nguyên của sự sống và sự phục sinh), còn khoảng sân bằng phẳng rộng mênh mông của Quảng trường B ngay trước chân cầu thang đóng vai trò là một nội minh đường vuông vức tụ hội vạn dân. Vào mỗi buổi bình minh của ngày Xuân phân và Thu phân hay ngày Hạ chí, khi thần dân đứng dưới sân minh đường Quảng trường B ngước nhìn lên hướng Đông, vầng thái dương rực rỡ sẽ mọc lên ngay từ phía sau đỉnh tháp tròn của Đền B-4, biến toàn bộ kim tự tháp lăng mộ của các vị tiên vương thành ngai tòa ánh sáng của Thần Mặt Trời Kinich Ahau chiếu rọi phúc lành xuống toàn thành bang.
VNghi Thức Tưởng Niệm Tổ Tiên Maya Theo Lịch Haab Và Tzolkin, Lễ Đón Mặt Trời Xuân Phân Và Ngày Di Sản Văn Hóa Belize
Trong thời kỳ Cổ điển Maya (thế kỷ 3 tới thế kỷ 9 sau Công nguyên), các đại lễ tại Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) được cử hành nghiêm ngặt theo sự vận hành của hai vòng lịch thiêng là lịch thiêng 260 ngày (Tzolk'in), lịch mặt trời 365 ngày (Haab') và các chu kỳ kết thúc 20 năm (K'atun) của Lịch Đếm Dài. Ngày nay, dưới sự quản lý bảo tồn của Viện Khảo cổ học Belize (NICH), khu di tích vừa là điểm tham quan di sản hàng đầu vừa là nơi các cộng đồng hậu duệ người Maya (Yucatec, Mopan, Q'eqchi') cử hành các nghi thức dâng lửa thiêng tưởng nhớ tổ tiên vào các kỳ tiết khí thiên văn trong năm theo Dương lịch.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên nghi lễ cổ truyền và sự kiện hiện đại | Ý nghĩa và Hoạt động tại Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4), Altun Ha |
|---|---|---|---|
| Ngày 20 hoặc 21 tháng 3 và 22 hoặc 23 tháng 9 | Thiên văn học Maya / Dương lịch | Lễ Đón Mặt Trời Ngày Xuân Phân và Thu Phân (Vernal and Autumnal Equinox Solar Observance) | Thời điểm ngày và đêm dài bằng nhau, ánh bình minh rọi thẳng qua đỉnh Đền Mặt Trời B-4 ở hướng Đông; các bô lão tâm linh Maya (Ajq'ijab') và du khách tụ hội chiêm ngưỡng Mặt Trời mọc và cầu nguyện cho sự cân bằng của vũ trụ. |
| Ngày 21 tháng 6 và ngày 21 tháng 12 | Thiên văn học Maya / Dương lịch | Lễ Hạ Chí (Ngày Mặt Trời Cực Thịnh Của Kinich Ahau) và Lễ Đông Chí (Tái Sinh Mặt Trời) | Kỷ niệm đỉnh cao quyền năng ánh sáng của Thần Mặt Trời Kinich Ahau vào ngày Hạ chí và sự tái sinh của Mặt Trời sau đêm dài nhất năm vào ngày Đông chí (từng là tâm điểm của Đại lễ Kết thúc B'ak'tun thứ 13 ngày 21/12/2012 tại Altun Ha). |
| Tháng 5 (Đầu mùa mưa tại Trung Mỹ) | Lịch nông nghiệp truyền thống Maya | Nghi lễ Cầu Mưa và Tri Ân Thần Đất (Ch'a' Chaak / Primicias Maya) | Trong truyền thống của người Maya Yucatec và Mopan tại Belize, đầu mùa mưa là dịp dâng lễ vật ngô mới, mật ong và đốt nhựa thơm copal để tạ ơn Thần Mặt Trời, Thần Mưa Chaac và các bậc Tổ tiên đã gìn giữ nguồn nước (như hồ nước cổ tại Altun Ha). |
| Ngày 18 tháng 5 và tháng 9 hằng năm | Dương lịch (Sự kiện Quốc gia) | Ngày Quốc tế Bảo tàng (18/5) và Tháng Di sản Quốc gia Belize (September Celebrations) | Viện Nghiên cứu Văn hóa và Lịch sử Quốc gia (NICH) tổ chức các chương trình giáo dục di sản, triển lãm chuyên đề về Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau và mở cửa đón học sinh, người dân Belize về tìm hiểu cội nguồn văn minh Maya tại Altun Ha. |
Nghi thức lửa thiêng (Waajil K'aak' / Kotz'ij) và hơi thở nhựa thơm Copal trước thềm đá tổ tiên. Trong suốt thời kỳ Cổ điển tại Altun Ha cũng như trong các buổi lễ tâm linh được hậu duệ người Maya phục dựng vào những dịp kỷ niệm đặc biệt (như lễ chuyển giao chu kỳ lịch Đếm Dài 13 B'ak'tun vào tháng 12 năm 2012), chất liệu kết nối giữa con người trên mặt đất với Thần Mặt Trời Kinich Ahau và các vị tiên vương trong lòng Đền B-4 chính là khói trắng của nhựa cây Copal (trong tiếng Maya gọi là Pom, được coi là máu thiêng của cây rừng). Khi vị tư tế đặt những viên nhựa pom cùng hạt ngô bốn màu (đỏ, đen, trắng, vàng tương ứng với bốn phương trời) lên đĩa gốm, làn khói thơm ngát bay thẳng lên đỉnh tháp tròn dài 16 mét như mang theo lời khấn nguyện hòa bình và lòng biết ơn sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã kiến tạo nên nền văn minh rực rỡ giữa rừng già Belize.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tuyến đường Old Northern Highway (gần làng Rockstone Pond), cách thành phố Belize City khoảng 50 km về phía bắc, Quận Belize, Belize
- Đường tới
- Di chỉ khảo cổ Maya Altun Ha tọa lạc gần làng Rockstone Pond trên tuyến đường Old Northern Highway thuộc Quận Belize, cách trung tâm thành phố Belize City khoảng 50 km (31 dặm) về phía bắc và cách Sân bay Quốc tế Philip S. W. Goldson khoảng 40 km. Từ Belize City hoặc sân bay quốc tế, quý vị đi xe ô tô theo Đường cao tốc Philip Goldson (Northern Highway) về hướng bắc khoảng 30 km tới ngã ba làng Sandhill (Sandhill Junction), sau đó rẽ phải vào tuyến đường Old Northern Highway đi tiếp khoảng 20 km qua khung cảnh làng quê yên bình là tới thẳng cổng Khu Bảo tồn Khảo cổ Altun Ha (tổng thời gian di chuyển bằng ô tô chỉ mất khoảng 50 tới 60 phút).
- Toạ độ
- 17.764, -88.347
Khu Bảo tồn Khảo cổ Altun Ha và Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) được quản lý bởi Viện Khảo cổ học thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Lịch sử Quốc gia Belize (NICH) và mở cửa đón du khách tham quan hằng ngày. Du khách được phép leo lên đỉnh Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) cũng như các cấu trúc chính để ngắm nhìn toàn cảnh Quảng trường A, Quảng trường B và bàn thờ hình trụ tròn trên đỉnh tháp; tuy nhiên để bảo vệ các bậc đá vôi cổ đại hơn 1.400 năm tuổi và đảm bảo an toàn, quý vị nên đi theo lối cầu thang phụ có bậc thoải và tay vịn ở bên hông theo biển chỉ dẫn thay vì dẫm trực tiếp lên các mặt đá chạm nhạy cảm ở chính giữa. Xin quý vị mang giày thể thao hoặc giày đi bộ bám đường tốt, đội mũ rộng vành, mang theo nước uống và tuyệt đối không lấy đi bất kỳ mảnh gốm hay viên đá nào khỏi khu di tích thiêng liêng này.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Mặt Trời tại di chỉ Maya Altun Ha
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Cấu trúc B-4 tại di chỉ Altun Ha lại có hai tên gọi là Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá và Đền Mặt Trời?
Tên gọi học thuật Đền của Các Bàn Thờ Xây Đá (Temple of the Masonry Altars) do nhà khảo cổ David Pendergast đặt dựa trên đặc điểm kiến trúc độc nhất vô nhị trên đỉnh kim tự tháp: thay vì xây phòng đền có mái vòm đá, trên đỉnh của cả 8 lớp xây dựng đều đặt các bàn thờ hình trụ tròn xây bằng đá vôi trát vữa để đốt nhựa thơm copal và đập vỡ ngọc bích tế thần. Còn tên gọi phổ biến Đền Mặt Trời (Temple of the Sun God) bắt nguồn từ việc ngôi đền nằm ở hướng Đông đón bình minh và là nơi phát hiện pho tượng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau.
Pho tượng Đầu Ngọc Bích Thần Mặt Trời Kinich Ahau tìm thấy trong Đền Mặt Trời B-4 có gì đặc biệt?
Được phát hiện vào năm 1968 bởi Giáo sư David M. Pendergast bên trong hầm mộ hoàng gia Mộ B-4/7 (niên đại khoảng năm 600 tới 650 SCN), pho tượng Đầu Thần Mặt Trời Kinich Ahau cao 14,9 cm và nặng tới 4,42 kg (9,75 pound). Đây là tác phẩm điêu khắc từ ngọc bích (jadeite) nguyên khối lớn nhất từng được tìm thấy trong toàn bộ thế giới văn minh Maya cổ đại.
Bản gốc của bảo vật Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau hiện đang được lưu giữ ở đâu?
Bản gốc pho tượng Đầu Ngọc Bích Kinich Ahau thuộc quyền sở hữu quốc gia của Belize và được bảo quản nghiêm ngặt trong hầm két của Ngân hàng Trung ương Belize (Central Bank of Belize) tại thành phố Belize City. Do là bảo vật vô giá nhất của đất nước, hình ảnh của pho tượng ngọc bích này được in chìm và in nổi ở góc trên bên trái của mọi tờ tiền giấy Đô la Belize.
Cư dân Maya cổ đại tại Altun Ha lấy nguồn của cải từ đâu để có nhiều ngọc bích quý giá đến vậy, dù Belize không có mỏ ngọc bích?
Mặc dù vùng đá vôi bắc Belize không có mỏ ngọc bích tự nhiên (mỏ ngọc bích duy nhất thời Mesoamerica nằm ở thung lũng sông Motagua tại Guatemala), Altun Ha lại nằm ở vị trí chiến lược chỉ cách bờ biển Caribe 10 km. Nhờ đóng vai trò là thương cảng trung chuyển muối biển, vỏ sò quý Spondylus, ngọc trai và hải sản Caribe đổi lấy ngọc bích và đá vỏ chai từ vùng cao nguyên Guatemala và México, tầng lớp quý tộc Altun Ha đã tích lũy được khối lượng ngọc bích khổng lồ.
Tên gọi Altun Ha có nghĩa là gì trong ngôn ngữ Maya?
Trong tiếng Maya Yucatec, Altun Ha có nghĩa là Nước Đá Tảng (Rockstone Water), được nhà khảo cổ học David Pendergast đặt vào thập niên 1960 bằng cách dịch tên tiếng Anh của ngôi làng kế bên là Rockstone Pond sang tiếng Maya, đồng thời gắn liền với hồ chứa nước cổ đại rộng lớn do người Maya xây dựng ở phía nam khu di tích.
Du khách tới thăm di chỉ Altun Ha hiện nay có được phép leo lên đỉnh Đền Mặt Trời (Cấu trúc B-4) không?
Có. Altun Ha là một trong những khu bảo tồn khảo cổ Maya tại Trung Mỹ vẫn cho phép du khách leo lên đỉnh kim tự tháp Đền Mặt Trời (cao 16 mét) theo hệ thống bậc thang an toàn được bố trí ở bên hông công trình để trực tiếp quan sát bàn thờ tròn trên đỉnh tháp và phóng tầm mắt ngắm nhìn toàn cảnh Quảng trường A và Quảng trường B.