Nằm bên bờ tây phẳng lặng của dòng sông Nile Trắng thuộc bang Upper Nile ở miền đông bắc Cộng hòa Nam Sudan, cách thị trấn lịch sử Kodok chỉ vài cây số về phía tây bắc, làng cổ Fashoda (trong ngôn ngữ bản địa của người Chollo gọi là Pachodo) hiện lên giữa vùng đồng cỏ thảo nguyên rộng lớn với những ngôi đền tròn lợp mái tranh hình nón cao vút được gắn những quả trứng đà điểu trắng muốt trên đỉnh chóp. Dù bên ngoài mang vẻ đẹp mộc mạc của đất sét phù sa sông Nile, gỗ cây ambatch và cỏ tranh đầm lầy, quần thể Đền thờ thần tổ Nyikang và kinh đô nghi lễ Fashoda (Pachodo) lại là một trong những thánh địa bản địa nổi tiếng và được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử tôn giáo học và nhân học văn hóa toàn cầu.
Trong bức tranh đa dạng của Thờ cúng tổ tiên tại châu Phi và đời sống tâm linh của Cộng hòa Nam Sudan, Đền thờ thần tổ Nyikang tại Fashoda giữ vị thế là trung tâm vũ trụ của toàn thể dân tộc Shilluk (tự gọi mình là người Chollo, cư trú dọc theo hai bờ sông Nile Trắng từ hồ No và sông Sobat lên tới vĩ tuyến 12 bắc). Nếu như ở thủ đô Juba phía nam có Nhà thờ chính tòa Anh giáo Tất Cả Các Thánh tại Juba và Thánh đường Trung tâm Juba, còn ở miền tây Bahr el Ghazal có Nhà thờ chính tòa Đức Maria Phù Hộ Các Giáo Hữu tại Wau, thì Fashoda (Pachodo) chính là trái tim vương quyền thiêng liêng đã duy trì liên tục suốt hơn năm thế kỷ qua một định chế tâm linh độc nhất vô nhị: nơi linh hồn bất tử của vị Thần Tổ lập quốc Nyikang tái nhập vào từng vị Quốc vương (Reth) qua nghi thức truyền ngôi trên chiếc ghế đẩu thiêng để bảo hộ mưa thuận gió hòa và sự sinh tồn của muôn dân.
IThần Tổ Khai Quốc Nyikang, Đấng Tạo Hóa Tối Cao Juok Và Triết Lý Vương Quyền Thiêng Liêng Của Dân Tộc Shilluk (Chollo)
Để thấu hiểu chiều sâu tâm linh của Đền thờ tại Fashoda (Pachodo), người chiêm bái cần nắm vững cấu trúc vũ trụ quan ba tầng của dân tộc Shilluk (Chollo): đứng trên hết thảy vạn vật là Đấng Tạo Hóa Tối Cao Juok (Juok, Đấng Thần Linh Vô Hình ngự trên bầu trời nhưng hiện diện khắp nơi trong gió, nước và sự sống); ở giữa là vị Thần Tổ Khai Quốc bất tử Nyikang (còn gọi là Nyikango) cùng người con trai dũng mãnh của ngài là Dak; và ở cõi nhân gian là vị Quốc vương đang trị vì (Reth) ngự tại kinh đô Fashoda.
Theo sử thi truyền khẩu thiêng liêng của người Chollo, Nyikang là vị anh hùng văn hóa và vị vua đầu tiên đã dẫn dắt tổ tiên người Shilluk di cư từ vùng đất phương nam xa xôi (vùng Bahr el Ghazal và vùng hồ lớn Đông Phi) đi dọc theo sông Nile Trắng vào khoảng cuối thế kỷ 15 tới đầu thế kỷ 16 (khoảng năm 1490 tới 1530). Mang trong mình dòng máu vừa của con người vừa của thần linh sông nước (mẹ của Nyikang là Nyakaya, nữ thần gắn liền với dòng sông Nile và loài cá sấu thiêng), Nyikang cùng con trai là Dak đã chinh phục dải đất ven sông Nile Trắng, dạy cho dân chúng nghề trồng lúa miến (sorghum), chăn nuôi bò, đánh cá và thiết lập trật tự xã hội phân chia thành các thị tộc. Khi nhận thấy lòng người xao động trong một kỳ lễ hội tại làng Akurwa ở phía bắc, Nyikang đã không chết như người phàm mà quấn một tấm vải quanh cổ rồi hóa thân biến mất vào trong luồng gió lốc bay lên trời.
Trong thần học truyền thống của người Shilluk, vì Đấng Tối Cao Juok quá cao cả và siêu việt nên con người không thể cầu khẩn trực tiếp nếu thiếu một đấng trung gian. Nyikang chính là Đấng Trung Gian Tối Cao giữa dân tộc Chollo và Đấng Tạo Hóa Juok: mọi cơn mưa đầu mùa tưới mát đồng lúa miến, mọi mùa nước nổi phù sa của sông Nile Trắng, sự sinh sôi của đàn gia súc và sự bình an của các bộ lạc đều phụ thuộc vào ân phúc chuyển cầu của Nyikang.
Nguyên lý cốt lõi làm nên danh tiếng toàn cầu của thánh địa Fashoda nằm ở câu châm ngôn thiêng liêng của người Shilluk: Nyikang là Quốc vương (Reth), và Quốc vương chính là Nyikang. Người Shilluk tin rằng các vị vua nối ngôi qua hơn 34 đời không chỉ là hậu duệ huyết thống của Nyikang, mà chính linh hồn bất tử của Nyikang trực tiếp ngự nhập vào thân xác của vị Quốc vương (Reth) trong khoảnh khắc làm lễ đăng quang tại Đền thờ Fashoda. Khi một vị Reth băng hà, người ta nói rằng Nyikang đã rời khỏi Fashoda để trở về đền thờ Akurwa, và đất nước rơi vào tình trạng nguy hiểm (piny bugon, thế giới mất đi điểm tựa) cho tới khi linh hồn Nyikang được rước trở lại Fashoda để nhập vào vị Reth mới.
Chính định chế tâm linh đặc sắc tại Fashoda (Pachodo) đã biến nơi đây thành địa điểm nghiên cứu kinh điển bậc nhất của ngành nhân học tôn giáo và chính trị thế giới trong suốt thế kỷ 20 và 21. Vào năm 1910 tới 1911, nhà nhân học người Anh Charles Gabriel Seligman và phu nhân Brenda Seligman đã tới khảo sát thực địa tại Fashoda và Kodok, công bố chuyên khảo nổi tiếng về tín ngưỡng thờ Nyikang. Những tư liệu từ Fashoda ngay lập tức được học giả Sir James George Frazer đưa vào bộ sách kinh điển Cành Vàng (The Golden Bough) như hình mẫu tiêu biểu nhất trên thế giới còn tồn tại về Vị Vua Thiêng Liêng (The Divine King) gắn kết sinh lực của bản thân với sức sống của vũ trụ.
Năm 1948, đại danh sư nhân học của Đại học Oxford là Giáo sư Edward Evan Evans-Pritchard (1902 tới 1973) đã dành trọn bài diễn thuyết Frazer Lecture lừng danh mang tên Vương quyền Thiêng liêng của người Shilluk vùng Sudan thuộc sông Nile (The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan) để phân tích chi tiết nghi lễ tấn phong tại Fashoda. Evans-Pritchard chỉ ra rằng vương quốc Shilluk gồm khoảng một trăm khu định cư (podh) trải dọc bờ sông Nile được chia thành hai nửa nghi lễ là Gol Dhiang (nửa phía bắc) và Gol Nyikang (nửa phía nam); chính ngôi đền thờ Nyikang và ngai vàng tại Fashoda ở điểm giao giữa hai miền là trục kết nối thiêng liêng giữ cho toàn bộ dân tộc thống nhất dưới một biểu tượng tâm linh chung.
Một sự hiểu lầm thường gặp ở những độc giả chỉ đọc các tài liệu tổng thuật sơ lược thế kỷ 19 là họ tưởng rằng trong tôn giáo của người Shilluk, bản thân cá nhân nhà vua (Reth) được tôn thờ như một vị thần toàn năng bất khả xâm phạm. Phân tích sâu sắc của Giáo sư Evans-Pritchard và các học giả hiện đại (như David Graeber và Marshall Sahlins năm 2017) về nghi lễ tại Đền thờ Fashoda đã làm sáng tỏ một chân lý hoàn toàn khác.
Người dân Shilluk tôn thờ Thần Tổ Nyikang chứ không tôn thờ cá nhân phàm trần của vị hoàng tử trước khi lên ngôi. Thậm chí, trong nghi lễ tấn phong tại Fashoda, đạo quân rước thánh tượng bằng gỗ và lông đà điểu của Nyikang còn thực hiện nghi thức bắt giữ vị vua mới rồi mới đặt thánh tượng Nyikang ngồi lên ghế đẩu trước khi cho nhà vua ngồi vào. Điều đó khẳng định rằng vương quyền thuộc về Thần Tổ Nyikang vĩnh cửu, còn vị Reth đương nhiệm chỉ là chiếc bình chứa linh thiêng có bổn phận giữ gìn đạo đức, công lý và hòa bình cho muôn dân trước sự giám sát nghiêm khắc của linh hồn Quốc tổ.
IITừ Cuộc Hành Trình Lập Quốc Của Nyikang Thế Kỷ 16, Kinh Đô Pachodo Thời Vua Tokot, Biến Cố Fashoda 1898 Tới Thời Đại Đương Đại
Trải qua hơn năm thế kỷ với danh mục truyền thừa 34 đời Quốc vương (Reth) được các bậc trưởng lão ghi nhớ chính xác từng tên hiệu và ngôi đền mộ phần (kengo), vùng đất Fashoda (Pachodo) và thị trấn Kodok liền kề đã chứng kiến cả lịch sử nội tại hào hùng của dân tộc Shilluk lẫn những sự kiện địa chính trị làm thay đổi bản đồ châu Phi.
- Khoảng năm 1490 tới 1530Quốc tổ Nyikang và con trai Dak dẫn dắt dân tộc Shilluk định cư dọc sông Nile TrắngTheo truyền thống lịch sử và phả hệ vương gia Chollo, Nyikang (vị Reth thứ nhất) cùng con trai là Dak (vị Reth thứ hai) thống nhất các thị tộc dọc bờ tây sông Nile Trắng từ vùng hợp lưu sông Sobat lên phía bắc và thiết lập nền tảng tín ngưỡng thờ Nyikang.
- Khoảng năm 1670 tới 1690Quốc vương Tokot (Reth thứ 7) định đô cố định tại Pachodo (Fashoda)Sau thời kỳ các vị Reth đầu tiên đặt dinh thự tại các làng riêng biệt, Quốc vương Tokot và người kế vị là Quốc vương Tugo (khoảng 1690 tới 1710) xác lập Pachodo (Fashoda) làm kinh đô nghi lễ và nơi cử hành lễ tấn phong vĩnh viễn cho mọi đời Reth kế tiếp.
- Năm 1863 tới 1867Thiết lập đồn tiền tiêu bên bờ sông Nile cạnh Pachodo và xuất hiện tên gọi quốc tế FashodaChính quyền Ai Cập thời Ottoman lập một trại đồn trú ven sông Nile gần kinh đô Pachodo và phiên âm tên gọi bản địa Pachodo thành Fashoda trên các bản đồ quốc tế.
- Tháng 7 tới tháng 11 năm 1898Sự kiện Khủng hoảng Fashoda (Fashoda Incident) giữa Pháp và Anh và đổi tên thị trấn hành chính thành KodokCuộc đối đầu ngoại giao và quân sự nổi tiếng giữa phái đoàn Pháp của Đại úy Jean-Baptiste Marchand và quân đội Anh của Tướng Herbert Kitchener diễn ra tại bờ sông cạnh Fashoda; năm 1904, chính quyền Anh đổi tên thị trấn hành chính ven sông thành Kodok để xóa ký ức xung đột với Pháp, trong khi kinh đô nghi lễ của người Shilluk vẫn giữ tên thiêng là Pachodo (Fashoda).
- Năm 1910 tới 1948Các cuộc khảo sát nhân học kinh điển và lễ tấn phong các Reth Fafiti (1917), Anei (1944) và Dak Fadiet (1946)Các học giả Charles Seligman, Wilhelm Hofmayr, P. P. Howell và E. E. Evans-Pritchard ghi chép chi tiết toàn bộ nghi thức rước thánh tượng Nyikang và lễ tấn phong các vị Reth thứ 30 và 31 tại Đền thờ Fashoda.
- Năm 1974 và năm 1993 tới nayĐại lễ tấn phong Quốc vương Ayang Anei Kur (Reth thứ 33) và Quốc vương Kwongo Dak Padiet (Reth thứ 34)Sau khi Reth Ayang Anei Kur (trị vì 1974 tới 1992) băng hà, đại lễ cổ truyền rước thánh tượng Nyikang và tấn phong Quốc vương thứ 34 là Đức vua Kwongo Dak Padiet được cử hành trọng thể tại Fashoda vào năm 1993, tiếp nối mạch truyền thừa hơn 500 năm.
Sự phân biệt quan trọng giữa thị trấn hành chính Kodok và Kinh đô thiêng Pachodo (Fashoda). Một chi tiết lịch sử địa lý rất thú vị mà du khách cần lưu ý là mối quan hệ giữa hai địa danh Fashoda (Pachodo) và Kodok. Vào năm 1898, địa danh Fashoda từng xuất hiện trên trang nhất của mọi tờ báo khắp thế giới khi đội quân viễn chinh Pháp của Đại úy Jean-Baptiste Marchand (đi từ Tây Phi sang hướng đông) chạm trán đoàn pháo hạm Anh của Tướng Herbert Kitchener (đi dọc sông Nile từ bắc xuống nam), suýt đẩy hai cường quốc châu Âu vào một cuộc chiến tranh lớn. Sau khi hai nước ký kết Hiệp ước Thân thiện Anh và Pháp (Entente Cordiale) năm 1904, chính quyền Anh đã quyết định đổi tên thị trấn hành chính bên bờ sông từ Fashoda thành Kodok nhằm tránh gợi lại nỗi chạm tự ái ngoại giao cho nước Pháp.
Tuy nhiên, đối với vương quốc Shilluk, thị trấn hành chính và thương mại ven sông mang tên Kodok và khu thánh địa hoàng gia nằm cách đó khoảng 10 km trong nội địa mang tên Pachodo (Fashoda) có hai vai trò hoàn toàn tách biệt. Trong khi Kodok là nơi đặt chợ búa, cơ quan hành chính huyện, trường học và nhà thờ truyền giáo, thì Pachodo (Fashoda) là vùng đất bất khả xâm phạm của Quốc tổ Nyikang và Đức vua (Reth): nơi không xây nhà bê tông hiện đại lấn át kiến trúc truyền thống, mà chỉ duy trì quần thể Đền thờ Nyikang (Kengo Nyikang) và cung điện bốn gò đất (Aturwic) theo đúng quy thức tổ tiên truyền lại từ thế kỷ 17.
IIIKiến Trúc Đền Tròn Mái Tranh Gắn Trứng Đà Điểu, Bốn Gò Đất Thiêng Aturwic, Ghế Đẩu Hoàng Gia Kwer Và Thánh Tượng Gỗ Ambatch
Khác với những công trình đền đài bằng đá tảng hay gạch nung vĩnh cửu, kiến trúc của Đền thờ thần tổ Nyikang (Kengo Nyikang) và Hoàng cung Fashoda (Pachodo) là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc hữu cơ vùng Thượng lưu sông Nile, nơi sự linh thiêng được bảo tồn không phải bằng đá bất biến mà bằng nghi thức tái thiết định kỳ của toàn thể các thị tộc mỗi khi có một vị Quốc vương mới lên ngôi hoặc trước mùa mưa hằng năm.
Trên khắp lãnh thổ người Shilluk có khoảng mười ngôi đền lớn thờ Nyikang (nổi bật nhất là đại đền Akurwa ở phía bắc và đền thờ tại kinh đô Fashoda). Đền thờ Nyikang tại Fashoda gồm những ngôi nhà tròn truyền thống (tukul) có kích thước lớn hơn hẳn nhà ở thông thường, tường trát bùn đất sét sông Nile nhẵn bóng và tô vẽ các hoa văn hình học bằng đất trắng, đất đỏ và bồ hóng đen. Bao quanh các ngôi đền là một hàng rào cao đan bằng thân cây cỏ sậy và thân cây kê một cách tinh xảo, ngăn cách không gian thánh thiêng tuyệt đối với thế giới bên ngoài.
Dấu hiệu kiến trúc nhận diện độc quyền của các ngôi đền thờ Nyikang (kengo) và cung điện của Quốc vương (Reth) là phần mái tranh hình nón cao vút được lợp theo kỹ thuật xếp lớp xoắn ốc từng bậc cực kỳ công phu bởi các thị tộc thợ lợp mái chuyên trách. Trên đỉnh chóp nhọn cao nhất của mái đền có cắm một cây giáo hoặc cọc gỗ thẳng đứng xuyên qua những quả trứng đà điểu tự nhiên màu trắng ngà: trong vũ trụ quan Chollo, quả trứng đà điểu trên đỉnh đền tượng trưng cho sự toàn vẹn của vũ trụ, sự tinh khiết thần thánh và quyền năng sinh sôi của Thần Tổ Nyikang.
Nằm trên trục không gian nghi lễ gắn liền với đền thờ tại Pachodo là khu hoàng cung riêng của vị Quốc vương đương nhiệm mang tên Aturwic. Quần thể này bao gồm bốn ngôi nhà tròn lớn được dựng trên bốn gò đất đắp cao (mounds) nằm nhìn xuống bình nguyên Fashoda, nơi nhà vua thực hiện các nghi thức cầu mưa ban đêm, tiếp kiến các tù trưởng (jango) của một trăm khu định cư và bảo quản các pháp khí hoàng gia.
Bên trong hậu cung kín đáo của đền thờ (chỉ có các vị tư tế dòng dõi Bareth và các bà vợ góa của tiên vương gọi là bang reth mới được phép bước vào chăm sóc) là nơi lưu giữ các pháp khí linh thiêng, đặc biệt là thánh tượng đại diện cho Nyikang và con trai ngài là Dak. Thánh tượng Nyikang có thân hình trụ dài khoảng 1,5 tới 2 mét được chế tác từ gỗ cây ambatch (loại gỗ xốp cực nhẹ mọc trên sông Nile Trắng) và thân tre, bọc vải thánh và gắn một chùm lông đà điểu lớn trên đỉnh đầu, không tạc gương mặt người phàm mà mang hình thái biểu trưng cho gió và linh khí.
Bảo vật tối cao dùng trong lễ truyền ngôi tại Fashoda là chiếc ghế đẩu thấp bốn chân chạm từ gỗ nguyên khối bọc vải trắng và da báo mang tên Kwer (ngai vàng của vương quốc Shilluk), đi kèm với ngọn giáo bạc hoàng gia (alodo), vòng tay ngà voi và những chiếc trống thiêng bằng da bò. Xung quanh khu đền thờ tại Fashoda luôn có đàn bò thánh đã được dâng hiến riêng cho Thần Tổ Nyikang, không một ai được phép xâm phạm.
| Hạng mục kiến trúc và Pháp khí | Chất liệu bản địa vùng sông Nile | Ý nghĩa vũ trụ quan và Chức năng nghi lễ |
|---|---|---|
| Đền thờ Nyikang (Kengo Nyikang) | Tường đất sét phù sa tô màu tự nhiên, hàng rào sậy cao | Nơi ngự trị của linh hồn Quốc tổ Nyikang và cất giữ các pháp khí thiêng của vương quốc |
| Mái tranh đỉnh chóp gắn trứng đà điểu | Cỏ tranh đầm lầy sông Nile đan bậc xoắn và vỏ trứng đà điểu | Dấu hiệu kiến trúc thiêng liêng chỉ dành riêng cho đền thờ Nyikang và cung điện của Quốc vương |
| Hoàng cung Bốn Gò Đất (Aturwic) | Bốn ngôi nhà tròn dựng trên bốn gò đất đắp cao tại Pachodo | Trụ sở nghi lễ của vị Reth đương nhiệm, biểu trưng cho bốn phương của vương quốc Shilluk |
| Thánh tượng Nyikang và Dak | Gỗ nhẹ ambatch sông Nile, tre, vải thánh và lông đà điểu | Hiện thân vật chất của Thần Tổ Nyikang được rước từ Akurwa về Fashoda trong đại lễ truyền ngôi |
| Ngai ghế đẩu thiêng (Kwer) và Giáo bạc | Gỗ quý chạm khắc nguyên khối, da báo, bạc và ngà voi | Pháp tọa nơi thánh tượng Nyikang và vị vua mới lần lượt ngồi lên để thực hiện sự truyền nhập linh hồn |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng dân tộc Shilluk (Chollo), các vị Quốc vương (Reth) và các tư tế Bareth không áp dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch kinh đô nghi lễ Fashoda (Pachodo) và Đền thờ thần tổ Nyikang. Không gian của Fashoda được kiến tạo hoàn toàn theo địa lý học thiêng liêng bản địa vùng Thượng lưu sông Nile: lấy dòng chảy từ nam lên bắc của sông Nile Trắng làm trục xương sống và lấy điểm giao cắt giữa hai miền Bắc và Nam của vương quốc làm tâm điểm vũ trụ. Những phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của vùng đồng bằng sông Nile Trắng tại tọa độ 9,8894 độ vĩ bắc, 32,1158 độ kinh đông, kinh đô nghi lễ Fashoda (Pachodo) và thị trấn Kodok tọa lạc trên dải đất gò cao chạy dọc theo bờ tây (tả ngạn) của dòng sông Nile Trắng ở độ cao khoảng 390 mét so với mực nước biển, cách điểm hợp lưu giữa sông Sobat, sông Bahr el Ghazal và sông Nile Trắng (vùng hồ No và thành phố Malakal) khoảng 70 km về phía bắc đông bắc. Dòng sông Nile Trắng (trong tiếng Chollo gọi là Kier) sau khi gom nước của cả vùng đại đầm lầy Sudd và cao nguyên Ethiopia đã hợp thành một dòng đại giang hùng vĩ chảy thẳng theo hướng từ Nam Tây Nam lên Bắc Đông Bắc ngang qua trước mặt Kodok và Fashoda. Dải gò cát và đất sét cao ráo nơi đặt Đền thờ Nyikang và bốn gò đất Aturwic nổi lên giữa vùng đồng cỏ thảo nguyên ngập nước theo mùa như một chiếc lưng rùa đất cao (cao nguyên linh quy) không bị lũ sông Nile nhấn chìm.
Về tọa hướng và bố cục vũ trụ, vị trí của Fashoda (Pachodo) nằm ngay tại trung cung địa lý của toàn bộ vương quốc Shilluk dài hơn 300 km dọc bờ sông Nile: phía bắc của Fashoda là miền Gol Dhiang (nơi có đền thờ Akurwa lưu giữ thánh tượng Nyikang), còn phía nam của Fashoda là miền Gol Nyikang (nơi có con suối ranh giới Khor Arepajur mà vị vua mới phải bước qua trước khi tiến vào Fashoda). Khu hoàng cung bốn gò đất Aturwic và Đền thờ Nyikang tại Pachodo nhìn ra khoảng sân trống nghi lễ rộng lớn ở phía trước và hướng về phía dòng sông Nile Trắng ở phương Đông, nơi mặt trời mọc lên mỗi sáng và cũng là nơi nữ thần sông nước Nyakaya (mẹ của Nyikang) ngự trị. Sự giao hội giữa trục Nam Bắc của hai nửa vương quốc và trục Đông Tây nối từ bờ sông Nile Trắng vào gò cao Fashoda tạo nên một tâm điểm hội tụ linh khí bốn phương vô cùng chuẩn mực.
VĐại Lễ Tấn Phong Quốc Vương (Reth), Trận Chiến Nghi Lễ Bằng Thân Cây Kê Và Lễ Cầu Mưa Đầu Mùa Tại Fashoda
Hệ thống nghi lễ tại Đền thờ thần tổ Nyikang ở Fashoda (Pachodo) vận hành theo chu kỳ nông nghiệp và mùa mưa của vùng Thượng lưu sông Nile kết hợp với đại lễ truyền ngôi (Rocony Reth) diễn ra mỗi khi vương quốc chuyển giao triều đại, được coi là một trong những nghi lễ cung đình bản địa phức tạp và giàu tính biểu tượng nhất tại châu Phi.
| Thời điểm hoặc Chu kỳ | Loại hình lễ tiết | Tên nghi lễ truyền thống Chollo | Nội dung và Nghi thức cử hành tại Đền thờ Fashoda (Pachodo) |
|---|---|---|---|
| Khi một vị Quốc vương (Reth) băng hà (khoảng một năm sau lễ an táng) | Đại lễ Vương quyền Tối cao | Đại lễ Rước Thánh tượng Nyikang từ Akurwa và Tấn phong Reth mới (Rocony Reth) | Đoàn rước mang thánh tượng Nyikang và Dak đi bộ từ đền Akurwa ở phía bắc về Fashoda; diễn ra trận chiến nghi lễ bằng thân cây kê tại suối Arepajur, sau đó đặt thánh tượng Nyikang rồi đến vị vua mới ngồi lên ghế thiêng Kwer trước cửa đền để linh hồn Nyikang nhập vào nhà vua. |
| Cuối mùa khô, đầu mùa mưa (tháng 4 tới tháng 5) | Lễ tiết nông nghiệp hằng năm | Lễ Cầu Mưa Đầu Mùa và Trát lại mái đền Nyikang | Các vị tư tế Bareth và Quốc vương dâng lễ vật bò trắng, cừu và bia lúa miến lên Đền thờ thần tổ Nyikang, cầu xin Nyikang chuyển lời tới Đấng Tối Cao Juok ban mưa thuận gió hòa cho vụ gieo hạt. |
| Mùa thu hoạch lúa miến (tháng 10 tới tháng 12) | Lễ tiết mùa màng hằng năm | Lễ Dâng Lúa Mới và Bia Lúa Miến (Komo) tạ ơn Quốc tổ | Những bông lúa miến (sorghum) đầu tiên và bình bia ủ từ hạt lúa mới được dâng lên các đền thờ Kengo Nyikang trước khi dân chúng trong các làng bản được phép thụ hưởng vụ mùa. |
| Khi đất nước gặp hạn hán, dịch bệnh hoặc xung đột | Nghi lễ cầu an đặc biệt | Lễ Hiến tế Hòa giải và Tuyên đọc lời huấn dụ của Nyikang | Các tù trưởng từ khắp hai miền Gol Dhiang và Gol Nyikang tụ hội về Fashoda để làm lễ tẩy uế bằng nước sông Nile, dâng vật hiến sinh và thề giữ hòa bình giữa các thị tộc dưới sự chứng giám của Reth. |
Kịch tính thiêng liêng của nghi lễ truyền nhập linh hồn trên chiếc ghế đẩu Kwer tại Fashoda. Đỉnh cao làm say mê bao thế hệ nhà nhân học chính là trình tự kịch tính của Đại lễ Tấn phong Quốc vương (Rocony Reth) diễn ra tại Fashoda. Sau khi các vị tù trưởng đại diện hai nửa vương quốc bầu chọn một hoàng tử xứng đáng (nyireth) làm người kế vị, một đoàn rước trang nghiêm rước hai thánh tượng bằng gỗ ambatch và lông đà điểu của Nyikang và Dak từ ngôi đền Akurwa ở cực bắc hành quân dọc theo bờ sông Nile xuống Fashoda. Khi đoàn rước của Nyikang tiến tới con suối ranh giới Khor Arepajur ngay phía nam Fashoda, vị vua tương lai dẫn đạo quân của mình bước qua suối (đạp lên mình một con bò đen nằm dưới lòng suối) để nghênh đón. Ngay lập tức, một trận chiến giả định mang tính nghi lễ bùng nổ: hai đạo quân ném vào nhau những thân cây lúa miến và cây kê (obo) tượng trưng cho giáo mác; theo kịch bản thiêng liêng bất di bất dịch, đạo quân của Thần Tổ Nyikang giành chiến thắng, bắt sống vị vua tương lai và dẫn ngài tiến thẳng vào sân trước của Đền thờ Nyikang tại Fashoda.
Tại sân đền Fashoda, chiếc ghế đẩu hoàng gia Kwer được đặt trang trọng sau một tấm màn vải trắng. Đầu tiên, các vị tư tế đặt thánh tượng của Thần Tổ Nyikang ngồi lên trên chiếc ghế Kwer để nạp đầy linh khí thần thánh vào ngai vàng. Tiếp đó, thánh tượng Nyikang được nhấc lên cao và vị vua mới lập tức ngồi xuống đúng vị trí ấy trên chiếc ghế Kwer trong khi thánh tượng Nyikang được giữ ngay phía sau lưng ngài. Ngay khoảnh khắc ấy, toàn thân vị vua mới rung lên bần bật trong trạng thái xuất thần thiêng liêng: đó là dấu hiệu linh hồn bất tử của Quốc tổ Nyikang đã chính thức nhập vào thân xác nhà vua. Sau ba ngày đêm ẩn cư trong lều thiêng và thực hiện tiếp một cuộc đấu kiếm giả định với Nyikang để giành lấy người vợ lễ nghi (Nyakwer), nhà vua bước lên gò đất Aturwic tuyên thệ cai trị công minh, hoàn tất vòng tuần hoàn bất diệt của vương quyền Shilluk bên dòng sông Nile Trắng.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Kinh đô nghi lễ cổ Fashoda (Pachodo), cạnh thị trấn Kodok bên bờ tây sông Nile Trắng, bang Upper Nile, Cộng hòa Nam Sudan
- Đường tới
- Kinh đô nghi lễ Fashoda (Pachodo) nằm ở bờ tây sông Nile Trắng thuộc huyện Fashoda, bang Upper Nile, cách thị trấn Kodok khoảng 8 tới 10 km về phía tây bắc và cách thành phố Malakal (thủ phủ bang Upper Nile) khoảng 75 km về phía bắc đông bắc. Để đến đây, du khách thường bay các chuyến bay nội địa từ Sân bay Quốc tế Juba (JUB) tới Sân bay Malakal (MAK, thời gian bay khoảng 1 giờ 15 phút); từ thành phố Malakal, du khách tiếp tục di chuyển bằng thuyền máy ngược xuôi theo dòng sông Nile Trắng hoặc đi bằng xe địa hình hai cầu (4x4) vào mùa khô dọc theo tuyến đường bờ tây sông Nile lên thị trấn Kodok, sau đó đi cùng người hướng dẫn bản địa Chollo từ Kodok vào khu vực Fashoda (Pachodo).
- Toạ độ
- 9.8894, 32.1158
Quần thể Đền thờ thần tổ Nyikang và kinh đô nghi lễ Fashoda (Pachodo) gần thị trấn Kodok không phải là một điểm du lịch thương mại thông thường mà là thánh địa tôn giáo và hoàng gia sống động, tối linh thiêng của dân tộc Shilluk (Chollo). Du khách và các nhà nghiên cứu muốn tới thăm Fashoda bắt buộc phải liên hệ và xin phép trước với Văn phòng Hội đồng Truyền thống Vương quốc Shilluk (đứng đầu là Đức vua Reth đương nhiệm) cùng chính quyền địa phương tại thị trấn Kodok hoặc thành phố Malakal. Tuyệt đối không một người ngoài nào được tự ý bước qua hàng rào sậy để vào bên trong các ngôi đền thờ Nyikang (Kengo Nyikang) hoặc tự ý bước lên bốn gò đất hoàng cung Aturwic khi chưa được các vị tư tế Bareth hướng dẫn. Khi được phép viếng thăm khu vực bên ngoài tại Pachodo, quý vị cần ăn mặc hết sức nghiêm túc, tháo giày dép tại những nơi được yêu cầu, giữ thái độ cung kính trước các vị bô lão và tuyệt đối không chụp ảnh hay quay phim các pháp khí thiêng khi chưa có sự đồng ý rõ ràng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ thần tổ Nyikang của vương quốc Shilluk tại Fashoda (Kodok)
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thần tổ Nyikang là ai trong đức tin và lịch sử của dân tộc Shilluk (Chollo) tại Nam Sudan?
Nyikang (Nyikango) là vị anh hùng văn hóa, Quốc tổ lập quốc và vị Quốc vương (Reth) đầu tiên đã dẫn dắt dân tộc Shilluk (Chollo) tới định cư dọc bờ sông Nile Trắng vào khoảng cuối thế kỷ 15 tới đầu thế kỷ 16. Trong vũ trụ quan Shilluk, Nyikang không chết như người phàm mà hóa vào gió lốc, trở thành Đấng Trung Gian Tối Cao giữa con người với Đấng Tạo Hóa Juok và là nguồn ban mưa thuận gió hòa cho đất nước.
Vì sao kinh đô nghi lễ tại đây vừa được gọi là Fashoda vừa được gọi là Pachodo và Kodok?
Trong ngôn ngữ bản địa của người Shilluk (Chollo), tên gọi gốc của kinh đô nghi lễ hoàng gia là Pachodo. Vào thế kỷ 19, người nước ngoài phiên âm Pachodo thành Fashoda (nơi diễn ra cuộc Khủng hoảng Fashoda năm 1898 giữa Pháp và Anh). Năm 1904, chính quyền Anh đổi tên thị trấn hành chính ven sông cách đó vài cây số thành Kodok để xóa ký ức xung đột ngoại giao với Pháp, trong khi khu thánh địa hoàng gia của người Shilluk vẫn giữ tên truyền thống là Pachodo (Fashoda).
Nghi thức truyền linh hồn Quốc tổ Nyikang vào vị Quốc vương mới (Reth) tại Đền thờ Fashoda diễn ra như thế nào?
Trong đại lễ tấn phong (Rocony Reth), thánh tượng của Nyikang bằng gỗ ambatch và lông đà điểu được rước từ đền Akurwa ở phía bắc về Fashoda. Sau trận chiến nghi lễ bằng thân cây kê tại suối Arepajur nơi quân của Nyikang bắt lấy vị vua tương lai, các tư tế đặt thánh tượng Nyikang ngồi lên chiếc ghế đẩu thiêng Kwer trước cửa đền Fashoda, rồi nhấc thánh tượng lên để vị vua mới ngồi ngay vào chỗ đó, đón nhận linh hồn của Nyikang nhập vào thân xác mình.
Kiến trúc của Đền thờ thần tổ Nyikang (Kengo Nyikang) tại Fashoda có dấu hiệu đặc trưng nào?
Đền thờ gồm những ngôi nhà tròn lớn (tukul) xây bằng đất sét phù sa sông Nile tô vẽ hoa văn tự nhiên, bao bọc bởi hàng rào sậy thiêng và lợp mái tranh hình nón cao vút theo từng bậc xoắn ốc (odero). Đặc biệt, trên đỉnh chóp nhọn cao nhất của mái đền và hoàng cung có gắn những quả trứng đà điểu màu trắng xuyên qua cọc gỗ, biểu trưng cho sự toàn vẹn vũ trụ và quyền năng thiêng liêng chỉ dành riêng cho Nyikang và nhà vua.
Những học giả nhân học nổi tiếng nào trên thế giới đã nghiên cứu về Đền thờ Nyikang và vương quyền tại Fashoda?
Định chế vương quyền thiêng liêng tại Fashoda đã trở thành nguyên mẫu kinh điển của nhân học thế giới qua các công trình khảo sát của Charles Gabriel Seligman (1911, 1932), Sir James George Frazer (trong bộ sách Cành Vàng - The Golden Bough), Wilhelm Hofmayr (1925), P. P. Howell và đặc biệt là bài diễn thuyết lừng danh năm 1948 của Giáo sư Đại học Oxford Edward Evan Evans-Pritchard.
Định chế Quốc vương (Reth) của vương quốc Shilluk tại Fashoda có còn được duy trì trong thời kỳ hiện đại không?
Có. Trải qua hơn năm thế kỷ liên tục từ thời Quốc tổ Nyikang, truyền thống vương quyền tâm linh và văn hóa của dân tộc Chollo vẫn được gìn giữ bền bỉ: vị Quốc vương thứ 34 là Đức vua (Reth) Kwongo Dak Padiet đã được tấn phong theo đúng nghi lễ cổ truyền tại Fashoda vào năm 1993 và tiếp tục là biểu tượng đoàn kết văn hóa tối cao của người dân Shilluk.