Ẩn mình sâu trong mạng lưới những con ngõ hẹp lát gạch đất nung đỏ hồng ở góc đông nam khu phố cổ Medina Marrakech, ngay phía nam Cung điện Hoàng gia El Badi và Cung điện Bahia, khu phố Do Thái lịch sử mang tên Mellah (ngày nay còn gọi là phường Hay Essalam) lưu giữ một trong những chương sử giao thoa văn hóa sâu sắc nhất của thế giới Địa Trung Hải và Bắc Phi. Khi lữ khách rẽ vào con ngõ nhỏ mang tên Derb Talmud Torah, đi qua một cánh cửa gỗ giản dị khép kín sau bức tường vôi đất nung màu hồng đất đặc trưng của Marrakech, một thế giới hoàn toàn khác biệt bỗng nhiên mở ra trước mắt: đó là một khoảng sân trong thoáng đãng theo đúng kiểu nhà vườn truyền thống Riad của Ma-rốc, nơi những hàng cột vòm móng ngựa quét vôi trắng tinh khôi soi bóng xuống nền gạch khảm Zellige màu xanh coban và xanh ngọc bích mát rượi, giữa sân là đài phun nước róc rách dưới bóng cây cam và giàn hoa giấy. Không gian thanh tịnh ấy chính là Giáo đường Do Thái Slat Al Azama (tiếng Pháp viết là Synagogue Slat Al-Azama, tiếng Ả Rập Ma-rốc là Salat al-Azama), ngôi giáo đường cổ xưa nhất và quan trọng nhất vẫn còn duy trì đời sống cầu nguyện tại cố đô Marrakech.
Trong bức tranh đa sắc của truyền thống Do Thái giáo tại vương quốc Bắc Phi này, Slat Al Azama là chứng nhân sống động cho cuộc hội ngộ lịch sử từ cuối thế kỷ 15 giữa những người Do Thái bản địa gắn bó với dãy núi Atlas suốt hai thiên niên kỷ và làn sóng người Do Thái Sephardic bị trục xuất khỏi bán đảo Iberia năm 1492. Nếu như ở miền bắc Ma-rốc có Thánh đường al-Qarawiyyin tại Fès và ngay tại trung tâm Marrakech có Thánh đường Koutoubia đại diện cho đỉnh cao học thuật và kiến trúc của Hồi giáo, thì Giáo đường Slat Al Azama lại cho thấy cách hai cộng đồng con cháu tổ phụ Abraham cùng chia sẻ một ngôn ngữ thẩm mỹ chung của nghệ thuật chạm khắc vữa thạch cao, gỗ tuyết tùng và gốm khảm Andalucia trên đất Ma-rốc suốt hơn năm trăm năm qua.
IÝ Nghĩa Danh Xưng Slat Al Azama, Cuộc Di Cư Năm 1492 Của Những Người Megorashim Và Truyền Thống Tâm Linh Sephardic
Tên gọi Slat Al Azama (đôi khi được phiên âm là Salat al-Alzama hay Slat el-Azama) là sự kết hợp thú vị giữa tiếng Ả Rập Do Thái vùng Maghreb (Judeo-Moroccan Arabic) và ký ức lịch sử Tây Ban Nha. Chữ Slat (bắt nguồn từ chữ Ả Rập Salat nghĩa là lời cầu nguyện) trong phương ngữ của người Do Thái Bắc Phi được dùng để chỉ trực tiếp một ngôi hội đường hay nhà cầu nguyện (tương đương với Beit Knesset trong tiếng Do Thái cổ). Còn chữ Al-Azama mang hai tầng nghĩa song hành trong sử liệu địa phương: theo cách giải nghĩa thứ nhất trong tiếng Ả Rập (al-Azama nghĩa là sự vĩ đại, uy nghiêm hoặc xuất chúng), tên gọi này có nghĩa là Hội đường của Những Bậc Đại Hiền; còn theo cách giải nghĩa thứ hai phổ biến nhất trong cộng đồng Do Thái Marrakech, Al-Azama là cách đọc biến âm từ chữ tiếng Tây Ban Nha cổ Aljama hoặc từ gốc tiếng Do Thái chỉ những người bị trục xuất, những kẻ lưu đày từ xứ Castile và Aragón. Vì thế, Slat Al Azama từ hơn năm thế kỷ qua vẫn được tôn xưng là Giáo đường Do Thái của Những Người Lưu Đày (Synagogue of the Dissidents hoặc Synagogue of the Exiles).
Trước khi biến cố năm 1492 xảy ra, tại Ma-rốc đã tồn tại lâu đời các cộng đồng Do Thái bản địa được gọi là Toshavim (nghĩa là những cư dân bản xứ), những người nói tiếng Berber (Amazigh) hoặc tiếng Ả Rập và đã định cư ở các ốc đảo vùng núi Atlas từ thời kỳ Đền thờ Giêrusalem thứ nhất và thứ hai. Khi Quốc vương Ferdinand II xứ Aragón và Nữ vương Isabella I xứ Castile ban hành Sắc lệnh Alhambra ngày 31 tháng 3 năm 1492 trục xuất toàn bộ người Do Thái không chịu cải đạo khỏi Tây Ban Nha (và tiếp đó là sắc lệnh trục xuất khỏi Bồ Đào Nha năm 1496), hàng vạn gia đình Do Thái thông thái vùng Iberia, được gọi bằng thuật ngữ tiếng Do Thái là Megorashim (tức là những người bị trục xuất), đã vượt eo biển Gibraltar tìm nơi nương náu tại Ma-rốc dưới sự tiếp nhận của các vị Quốc vương triều đại Wattasid và sau đó là triều đại Saadian.
Theo truyền thống phụng vụ của Giáo đường Slat Al Azama, ngôi hội đường được những gia đình Megorashim thành lập ngay vào năm 1492 dưới sự dẫn dắt tinh thần của đại học giả Rabbi Yitzhak Delouya (1460 tới 1548), vị Trưởng Giáo sĩ (Nagid và Av Beit Din) đầu tiên của cộng đồng người Do Thái lưu đày tại Marrakech. Khi đến Marrakech, những người Do Thái gốc Tây Ban Nha mang theo bộ quy tắc luật học, nghi thức cầu nguyện, âm nhạc phụng vụ Andalucia và tục lệ riêng của vùng Castile (gọi là Minhag Castile), có nhiều điểm khác biệt về chi tiết luật ăn uống Kosher và cách xướng đọc Kinh Torah so với người Do Thái bản địa Toshavim. Do đó, họ đã dựng nên Giáo đường Slat Al Azama làm trung tâm tâm linh độc lập để bảo tồn nguyên vẹn di sản học thuật Sephardic của tổ tiên mang từ Toledo, Córdoba và Granada sang Bắc Phi.
Tại trung tâm của đời sống thờ phượng trong giáo đường là niềm xác tín tuyệt đối vào Thiên Chúa Duy Nhất (HaShem, Adonai) và sự tôn kính đối với các cuộn Kinh Torah viết tay trên da thuộc (Sefer Torah) đặt trong Hòm Bia Thánh (Hekhal hay Aron HaKodesh) hướng về phía thành thánh Giêrusalem ở hướng đông. Điểm đặc sắc về mặt kiến trúc tâm linh của Slat Al Azama so với nhiều hội đường Do Thái truyền thống khác là sự hiện diện của khu hành lang cầu nguyện dành riêng cho phụ nữ (Ezrat Nashim) ngay ở một bên gian cầu nguyện chính: theo lời kể truyền đời của cộng đồng, chính một phụ nữ Do Thái đạo hạnh và giàu lòng bác ái thuộc gia tộc Pinto vào cuối thế kỷ 19 đã hiến tặng khu đất và kinh phí để mở rộng giáo đường với điều kiện phụ nữ trong cộng đồng phải có một không gian cầu nguyện trang trọng, thoáng sáng thay vì bị che khuất hoàn toàn trên gác lửng chật hẹp.
Sự hưng thịnh rực rỡ của Giáo đường Slat Al Azama gắn liền với lịch sử hình thành khu phố Mellah của Marrakech vào giữa thế kỷ 16. Dưới triều đại Quốc vương thứ hai của vương triều Saadian là Sultan Abdallah al-Ghalib (trị vì 1557 tới 1574), vào khoảng năm 1558, nhà vua đã ban sắc lệnh quy hoạch một khu đô thị có tường thành bảo vệ riêng biệt nằm ngay sát vách phía đông của Cung điện Hoàng gia (Kasbah) để dành cho cộng đồng Do Thái sinh sống, buôn bán và tự quản theo luật pháp của các giáo sĩ Rabbi. Trong suốt thế kỷ 16 và thế kỷ 17, khu Mellah của Marrakech trở thành trung tâm thương mại quốc tế sầm uất bậc nhất Bắc Phi: đây là khu vực duy nhất trong thành phố mà các sứ thần châu Âu, thương nhân đường mía, vàng bạc và giới trí thức đa ngôn ngữ được phép lưu trú. Giáo đường Slat Al Azama trở thành trái tim học thuật của toàn khu Mellah, nơi đặt học viện Talmud Torah (Yeshiva) đào tạo hàng trăm học giả luật học, nhà thần học Kabbalah, thầy thuốc và nhà ngoại giao cho cả vương quốc.
Bước sang cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, diện mạo kiến trúc hiện nay của Giáo đường Slat Al Azama được trùng tu và nâng cấp quy mô lớn dưới sự bảo trợ của dòng họ hiền triết lừng danh Pinto, những hậu duệ của Rabbi Haim Pinto (1748 tới 1845, vị Tzaddik tức bậc thánh nhân công chính được cả người Do Thái lẫn người Hồi giáo tại Essaouira và Marrakech hết lòng tôn kính). Gia tộc Pinto đã biến quần thể Slat Al Azama thành một tổ hợp liên hoàn gồm gian cầu nguyện chính, các phòng cầu nguyện nhỏ của các hội huynh đệ, sân trong Riad, bếp nướng bánh không men Matzah cho lễ Vượt Qua, hồ nước thanh tẩy Mikveh và trường học tôn giáo trên lầu hai.
Một sự nhầm lẫn khá phổ biến của du khách quốc tế khi nghe đến từ Mellah (tên gọi khu phố Do Thái tại Marrakech, Fès và các đô thị Ma-rốc) là họ thường liên tưởng ngay đến mô hình khu biệt lập Ghetto khắc nghiệt ở châu Âu thời Trung cổ. Tuy nhiên, các nhà sử học nghiên cứu về Bắc Phi chỉ ra rằng bản chất lịch sử của khu Mellah tại Ma-rốc có nhiều điểm khác biệt căn bản: từ Mellah bắt nguồn từ khu phố đầu tiên của người Do Thái tại Fès năm 1438 (nơi có mỏ muối hoặc suối nước mặn, từ chữ Ả Rập Milh nghĩa là muối). Tại Marrakech, Quốc vương Saadian đặt khu Mellah nằm ngay sát cạnh Cung điện Hoàng gia để bảo vệ an ninh trực tiếp cho các thương nhân, thợ kim hoàn và cố vấn tài chính người Do Thái của triều đình (những người mang quy chế Dhimmi được nhà nước Hồi giáo bảo hộ). Bên trong khu Mellah, cộng đồng Do Thái có tòa án tôn giáo riêng (Beit Din), hệ thống thuế phúc lợi chăm lo cho người nghèo và hàng chục hội đường hoạt động tự do quanh trục tâm là Giáo đường Slat Al Azama.
IIHơn Năm Thế Kỷ Từ Cuộc Di Cư Iberia Năm 1492, Lập Khu Mellah Năm 1558 Tới Cuộc Phục Hưng Di Sản Thế Kỷ 21
Trải qua hơn 530 năm tồn tại liên tục giữa lòng cố đô Marrakech, Giáo đường Slat Al Azama đã chứng kiến sự thăng trầm của các vương triều Wattasid, Saadian và Alaouite, thời kỳ cộng đồng Do Thái Marrakech lên tới hơn 35.000 người vào giữa thế kỷ 20, cho đến công cuộc bảo tồn di sản Do Thái được quy định trang trọng ngay trong Hiến pháp Vương quốc Ma-rốc hiện đại.
- Năm 1492Những người Do Thái lưu đày từ Tây Ban Nha (Megorashim) khởi lập Giáo đường Slat Al AzamaSau Sắc lệnh Alhambra ngày 31 tháng 3 năm 1492 của Tây Ban Nha, các gia đình Do Thái Sephardic do Rabbi Yitzhak Delouya dẫn đầu định cư tại Marrakech và xây dựng hội đường Slat Al Azama theo nghi thức vùng Castile.
- Khoảng năm 1558Quốc vương Saadian Abdallah al-Ghalib thành lập khu phố Mellah của MarrakechNhà vua quy hoạch khu phố Mellah rộng lớn có tường bao bảo vệ ngay phía nam Cung điện Hoàng gia; Slat Al Azama trở thành hội đường trung tâm của khu phố với hàng chục trường học và xưởng thủ công vây quanh.
- Thế kỷ 17 tới thế kỷ 18Trung tâm học thuật Kabbalah và Luật học Do Thái lớn của vùng Nam Ma-rốcTrường Yeshiva tại Slat Al Azama quy tụ nhiều học giả danh tiếng dòng họ Delouya, Corcos, Pinto và Azoulay, biến Marrakech thành trung tâm nghiên cứu Kinh Torah và Zohar hàng đầu Bắc Phi.
- Cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20Đại trùng tu theo kiến trúc sân vườn Riad dưới sự bảo trợ của gia tộc Rabbi Haim PintoCông trình được mở rộng quy mô lớn quanh sân trong hình chữ nhật lát gạch Zellige xanh trắng, xây thêm tầng hai cho trường học Talmud Torah có sức chứa hàng trăm học sinh và mở gian cầu nguyện dành cho phụ nữ.
- Những năm 1940 tới 1950Thời kỳ đỉnh cao dân số của cộng đồng Do Thái tại khu Mellah MarrakechCộng đồng Do Thái tại Marrakech đạt đỉnh điểm khoảng 35.000 tới 40.000 tín hữu với hơn 30 hội đường lớn nhỏ trong khu Mellah, trước khi các làn sóng di cư sang Israel, Pháp và Bắc Mỹ diễn ra từ sau năm 1948 và 1967.
- Năm 1985UNESCO công nhận Medina của Marrakech (bao gồm khu phố Mellah) là Di sản Thế giớiToàn bộ khu phố cổ Marrakech cùng khu Mellah và Giáo đường Slat Al Azama được ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới UNESCO (mã số 331).
- Năm 2016 tới 2023Chương trình phục hồi khu phố cổ Mellah của Quốc vương Mohammed VI và mở Bảo tàng tại Slat Al AzamaDưới sự chỉ đạo của Quốc vương Mohammed VI, khu phố Mellah được trùng tu toàn diện, khôi phục tên gốc tiếng Do Thái của các con phố; Slat Al Azama được tôn tạo và mở thêm không gian trưng bày lịch sử Do Thái Ma-rốc ở các phòng bao quanh sân Riad.
Sự bảo hộ của Hoàng gia Ma-rốc và câu chuyện sống chung giữa hai cộng đồng qua các thế kỷ. Một điểm sáng lịch sử luôn được nhắc tới trong các phòng trưng bày của Giáo đường Slat Al Azama là mối quan hệ gắn bó giữa Vương thất Alaouite và cộng đồng Do Thái Ma-rốc trong Thế chiến thứ hai. Khi chính quyền Vichy tại Pháp áp đặt các đạo luật phân biệt chủng tộc chống người Do Thái tại Bắc Phi vào năm 1940 tới 1942, Quốc vương Ma-rốc khi ấy là Sultan Mohammed V (ông nội của Quốc vương Mohammed VI hiện nay) đã kiên quyết tuyên bố bảo vệ các thần dân Do Thái của mình, khẳng định rằng tại Ma-rốc không có công dân Do Thái hay công dân Hồi giáo riêng rẽ, mà tất cả đều là thần dân bình đẳng của Quốc vương. Nhờ lập trường ấy cùng truyền thống láng giềng lâu đời ở khu Mellah, không một người Do Thái Ma-rốc nào bị đưa tới các trại tập trung ở châu Âu.
Ngày nay, dù cộng đồng Do Thái thường trú tại Marrakech chỉ còn khoảng vài trăm người (chủ yếu sinh sống ở khu phố mới Guéliz nhưng vẫn về Slat Al Azama cầu nguyện mỗi dịp lễ Sabát và các kỳ đại lễ), ngôi giáo đường được trông coi hàng ngày bởi cả ban quản trị cộng đồng Do Thái lẫn những gia đình người Hồi giáo láng giềng đã gắn bó nhiều đời với khu phố Derb Talmud Torah. Trong bản Hiến pháp năm 2011 của Vương quốc Ma-rốc, dòng chảy văn hóa Do Thái (Hebraic component) đã được hiến định chính thức là một bộ phận cấu thành không thể tách rời của bản sắc dân tộc Ma-rốc thống nhất.
IIISân Trong Riad Xanh Lam Và Trắng, Bục Đọc Kinh Tevah Bằng Gỗ Tuyết Tùng Và Trường Học Talmud Torah Trên Lầu Cao
Khác với các hội đường Do Thái châu Âu thường xây dựng như một tòa nhà đơn khối có mặt tiền đồ sộ quay ra đường lớn, Giáo đường Slat Al Azama tuân thủ trọn vẹn triết lý kiến trúc hướng nội của nhà ở Riad truyền thống vùng Marrakech và Andalucia: bên ngoài là bức tường đất nện (Pisé) giản dị hòa lẫn vào khu phố để giữ sự khiêm nhường và mát mẻ, còn toàn bộ vẻ đẹp tinh mỹ nhất đều mở ra quanh khoảng sân lộ thiên ở chính giữa (Patio), nơi đón ánh sáng mặt trời và gió trời trực tiếp từ phương thượng.
Trung tâm của quần thể là một khoảng sân hình chữ nhật lộ thiên được bao quanh bởi bốn dãy hành lang hai tầng có các hàng cột đỡ vòm hình móng ngựa (Horseshoe arches) duyên dáng. Toàn bộ tường, cột và nền sân được phối theo hai gam màu chủ đạo mang ý nghĩa thanh khiết và thiên giới trong cả truyền thống Do Thái lẫn Ma-rốc là màu trắng vôi và màu xanh lam coban (gợi nhớ đến sợi chỉ xanh Tekhelet trên tua áo cầu nguyện Tzitzit). Giữa sân là đài phun nước bằng đá cẩm thạch và gạch khảm Zellige hình ngôi sao tám cánh và sáu cánh, bốn góc trồng cây cam đắng và hoa nhài tỏa hương dịu mát.
Nằm dọc theo cạnh phía đông của sân trong là Gian cầu nguyện chính có trần cao thoáng, trang trí bằng các mảng vữa thạch cao chạm khắc hoa văn hình học (Gebs) và trần gỗ tuyết tùng vùng núi Atlas sơn vẽ thủ công. Ở vị trí trung tâm hướng mặt về phía Hòm Bia Thánh là Bục đọc Kinh Torah (trong truyền thống Sephardic gọi là Tevah, tương đương với Bimah) làm bằng gỗ chạm trổ tinh xảo có cầu thang bước lên và mái vòm gỗ đỡ phía trên, nơi vị chủ lễ (Hazzan) đứng xướng đọc các cuộn kinh.
Trên bức tường phía đông của gian cầu nguyện (hướng thẳng về thành Giêrusalem) là Hòm Bia Thánh (người Do Thái Sephardic gọi là Hekhal, nghĩa là Cung Điện Thánh) có cánh cửa gỗ chạm khắc sơn son thếp vàng và che phủ bởi tấm màn nhung thêu chỉ vàng bạc (Parokhet). Bên trong Hekhal lưu giữ các cuộn Kinh Torah cổ viết trên da nai và da cừu đặt trong các ống trụ bọc bạc hoặc gỗ khảm đặc trưng của Bắc Phi (Tikim). Treo dọc trần nhà phía trước Hekhal là hàng chục chiếc đèn dầu bằng đồng thau và pha lê lấp lánh (Qandil và Ner Tamid) được thắp sáng để tưởng niệm linh hồn các bậc hiền triết Tzaddikim.
Ngay sát bên phải gian cầu nguyện chính là khu vực Ezrat Nashim dành cho phụ nữ, được ngăn cách nhẹ nhàng bằng hàng vòm và rèm thưa, cho phép các nữ tín hữu trực tiếp nhìn thấy bục Tevah và Hòm Bia Hekhal. Bên cạnh đó là phòng cầu nguyện nhỏ mang tên Rabbi Haim Pinto với những chiếc ghế dài bọc nệm chạy dọc theo chân tường (theo phong cách phòng khách Moroccan Salon truyền thống) và bức tường treo đầy các khung tranh thư pháp tiếng Do Thái cùng chân dung các vị đại giáo sĩ Ma-rốc.
Bước lên cầu thang lát gạch Zellige dẫn lên tầng hai bao quanh sân Riad là khu vực trường học Talmud Torah lịch sử. Tại đây vẫn giữ nguyên căn phòng học lớn với những dãy bàn gỗ cổ nơi hàng trăm trẻ em Do Thái khu Mellah từng ngồi học bảng chữ cái Hebrew, Ngũ Kinh Môsê (Chumash) và bộ luật Talmud. Các phòng còn lại trên tầng lầu và tầng trệt hiện được tổ chức thành Bảo tàng Di sản Do Thái Marrakech, trưng bày trang phục cưới truyền thống Berber-Do Thái (Keswa el-Kbira), đồ bạc nghi lễ, văn bản hôn thú cổ (Ketubot) và bộ sưu tập ảnh tư liệu quý hiếm về các cộng đồng Do Thái vùng núi High Atlas.
| Không gian kiến trúc và Bảo vật | Vị trí trong quần thể | Đặc điểm nghệ thuật và Công năng phụng vụ |
|---|---|---|
| Sân trong Riad và Hành lang vòm móng ngựa | Trung tâm quần thể (Tầng trệt và Lầu 1) | Sân lộ thiên lát gạch Zellige xanh lam và trắng, đài phun nước trung tâm, bao quanh bởi hàng cột vòm Moorish hai tầng |
| Gian cầu nguyện chính và Hòm Bia Hekhal | Cạnh phía đông tầng trệt (hướng Giêrusalem) | Trần gỗ tuyết tùng và thạch cao chạm nổi Gebs, bục gỗ Tevah ở giữa, Hòm Bia Hekhal lưu giữ các cuộn Sefer Torah cổ |
| Khu cầu nguyện Phụ nữ (Ezrat Nashim) | Gian bên liền kề sảnh cầu nguyện chính | Thiết kế mở cùng tầng trệt từ đợt trùng tu cuối thế kỷ 19 của gia tộc Pinto, trang trí đèn đồng và ghế dài truyền thống |
| Phòng học Talmud Torah cổ | Hành lang tầng hai nhìn xuống sân Riad | Giữ nguyên bàn ghế gỗ và bảng học của học viện Yeshiva nơi đào tạo học giả Do Thái khu Mellah suốt nhiều thế kỷ |
| Các phòng trưng bày Di sản Do Thái Ma-rốc | Các phòng cánh bắc, cánh tây và tầng lầu | Trưng bày văn tự Ketubot, đèn Hanukkah bằng đồng chạm thủ công, lễ phục Keswa el-Kbira và bản đồ các hội đường vùng Atlas |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng cộng đồng Do Thái giáo Sephardic tại Ma-rốc không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi quy hoạch khu phố Mellah hay xây dựng Giáo đường Slat Al Azama. Vị trí của khu phố Mellah do sắc lệnh đô thị của các Quốc vương Saadian ấn định vào thế kỷ 16 bên cạnh Hoàng thành, còn hướng của gian cầu nguyện và Hòm Bia Thánh tuân theo luật định hướng cầu nguyện của Do Thái giáo (Mizrach): quay mặt về phía Đông và Đông Bắc hướng thẳng tới Núi Đền tại thành thánh Giêrusalem. Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy và kiến trúc khí học cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của đồng bằng Haouz (Plaine du Haouz) tại tọa độ 31,6192 độ vĩ bắc, 7,9822 độ kinh tây, cố đô Marrakech tọa lạc trên một vùng bình nguyên màu mỡ ở độ cao khoảng 450 mét so với mực nước biển, được bao bọc ở toàn bộ phía nam và đông nam bởi bức trường thành thiên nhiên hùng vĩ của dãy núi Thượng Atlas (High Atlas) với đỉnh Jbel Toubkal cao 4.167 mét quanh năm phủ tuyết trắng. Trong thế đất ấy, dãy Thượng Atlas đóng vai trò là thái tổ sơn kiêm bình phong nam phương cung cấp toàn bộ mạch nước ngầm nuôi sống ốc đảo Marrakech qua hệ thống kênh dẫn nước ngầm cổ truyền (Khettara), còn ở phía bắc là dòng sông Oued Tensift chảy từ đông sang tây như dải thủy đạo ngoại vi ôm lấy toàn bộ ốc đảo.
Về bố cục nội cục và tàng phong tụ khí, khu phố Mellah và Giáo đường Slat Al Azama nằm ở góc đông nam của thành cổ Medina, tựa lưng vào hệ thống tường thành đá đất nện dày kiên cố của khu Cung điện Hoàng gia Kasbah và El Badi ở phía tây và phía nam. Con ngõ nhỏ Derb Talmud Torah uốn khúc nhiều nhịp trước khi dẫn vào cổng giáo đường tạo thế khúc kính thông u, giúp triệt tiêu luồng gió nóng khô hạn từ sa mạc và giữ cho không gian bên trong luôn tĩnh lặng. Đặc biệt, cấu trúc sân trong Riad hình chữ nhật lộ thiên ở chính tâm giáo đường vận hành đúng như một giếng trời tụ khí (thiên tỉnh minh đường): ban đêm khí mát từ bầu trời lắng xuống đáy sân và được giữ lại bởi bốn dãy hành lang vòm cùng hồ nước phun ở trung tâm, tạo thành một vi khí hậu mát lành nâng đỡ trực tiếp cho Gian cầu nguyện chính nằm ở phương Đông (cung Chấn), nơi Hòm Bia Hekhal đón sinh khí hướng đông về phía Giêrusalem.
VCác Kỳ Đại Lễ Theo Lịch Do Thái, Lễ Hiloula Tưởng Niệm Các Bậc Thánh Nhân Tzaddikim Và Đêm Hội Mimouna
Đời sống nghi lễ tại Giáo đường Slat Al Azama vận hành theo lịch Do Thái giáo (cộng lịch âm dương Lunisolar Hebrew Calendar), kết hợp hài hòa giữa chu kỳ lễ trọng của toàn dân tộc Israel với những lễ hội đặc trưng chỉ có trong truyền thống Do Thái Ma-rốc như lễ hành hương tưởng niệm các bậc hiền triết (Hiloula) và lễ hội Mimouna thắt chặt tình bằng hữu giữa người Do Thái và người Hồi giáo.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên kỳ lễ và sự kiện tâm linh | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Slat Al Azama và khu Mellah |
|---|---|---|---|
| Chiều thứ Sáu tới tối thứ Bảy hằng tuần | Chu kỳ tuần (Lịch Do Thái) | Ngày Thánh Sabát (Shabbat) và Thánh ca Bakkashot Sephardic | Cộng đồng Do Thái tại Marrakech và các đoàn khách hành hương quốc tế tụ họp cầu nguyện chiều thứ Sáu (Kabbalat Shabbat), mở Hòm Bia Hekhal đọc Kinh Torah sáng thứ Bảy theo điệu ngâm Piyyutim Andalucia cổ truyền. |
| Tháng Tishrei (khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) | Lịch Do Thái (Âm dương lịch) | Đại lễ Năm Mới (Rosh Hashanah), Ngày Chuộc Tội (Yom Kippur) và Lễ Lều Tạm (Sukkot) | Nghi thức thổi tù và sừng cừu Shofar vang vọng khắp sân trong Riad, đêm cầu nguyện Kol Nidrei dưới ánh đèn dầu và dựng lều Sukkah kết lá cọ ngay giữa sân gạch Zellige. |
| Ngày 15 tới 22 tháng Nisan (khoảng tháng 3 hoặc tháng 4 dương lịch) | Lịch Do Thái | Đại lễ Vượt Qua (Pesach) và Đêm Hội Mimouna | Kỷ niệm cuộc Xuất Hành khỏi Ai Cập; ngay tối kết thúc lễ Vượt Qua diễn ra lễ hội Mimouna độc đáo của người Do Thái Ma-rốc với bàn tiệc bánh Mofletta, mật ong, sữa và hoa tươi mở rộng cửa đón những người hàng xóm Hồi giáo tới chúc phúc. |
| Tháng Elul và ngày 18 tháng Iyar (Lag BaOmer) | Lịch Do Thái | Lễ Tưởng niệm các Bậc Thánh nhân Do Thái Ma-rốc (Hiloula Rabbi Haim Pinto và Rabbi Yitzhak Delouya) | Hàng ngàn người Do Thái gốc Ma-rốc từ khắp thế giới trở về thắp nến, đọc sách Zohar và cầu nguyện tưởng niệm các vị hiền triết Tzaddikim gắn bó với lịch sử giáo đường. |
| Ngày 25 tháng Kislev (kéo dài 8 ngày, khoảng tháng 12 dương lịch) | Lịch Do Thái | Lễ Hội Ánh Sáng (Hanukkah) | Thắp sáng cây đèn chín ngọn Hanukkiah bằng đồng chạm trổ kiểu Ma-rốc truyền thống tại sân trong và gian cầu nguyện chính, hát thánh ca Ma'oz Tzur theo giai điệu Sephardic. |
Truyền thống lễ hội Mimouna và nghĩa trang cổ Miâara kế bên giáo đường. Chỉ cách Giáo đường Slat Al Azama khoảng vài phút đi bộ về phía đông nam khu phố Mellah là Nghĩa trang Do Thái cổ Miâara (Cimetière Juif de Miâara), nghĩa trang Do Thái lớn nhất Ma-rốc có lịch sử từ thế kỷ 15 với hàng vạn ngôi mộ quét vôi trắng tinh khôi nằm dưới chân tường thành Marrakech, nơi an nghỉ của Rabbi Yitzhak Delouya, Rabbi Pinhas HaCohen và nhiều bậc thánh nhân Tzaddikim. Mỗi dịp lễ Mimouna (diễn ra vào đêm ngay sau ngày cuối cùng của lễ Vượt Qua), truyền thống lâu đời ở khu Mellah là những người láng giềng Hồi giáo sẽ mang bột mì tươi, men bánh, sữa và mật ong đầu tiên sang tặng các gia đình Do Thái tại Slat Al Azama để họ làm bánh Mofletta sau tám ngày kiêng bột lên men, tạo nên một biểu tượng sống động về tình huynh đệ và lòng hiếu khách Bắc Phi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ngõ Derb Talmud Torah, khu phố cổ Do Thái Mellah (Hay Essalam), Medina Marrakech, 40000 Marrakech, Vương quốc Ma-rốc
- Đường tới
- Giáo đường Slat Al Azama nằm trong ngõ Derb Talmud Torah thuộc khu phố cổ Mellah (phường Hay Essalam), ở phía nam Medina Marrakech. Từ Quảng trường trung tâm Jemaa el-Fnaa hoặc từ Thánh đường Koutoubia, du khách có thể đi bộ khoảng 15 đến 20 phút về phía nam theo phố Rue Riad Zitoun el Jdid đi ngang qua Cung điện Bahia và Cung điện El Badi để tiến vào quảng trường Place des Ferblantiers (Quảng trường Thợ Thiếc), từ đó rẽ vào khu chợ gia vị Mellah và đi theo các biển chỉ dẫn bằng tiếng Pháp, tiếng Ả Rập và tiếng Anh dẫn thẳng tới ngõ Derb Talmud Torah; nếu đi bằng xe taxi nhỏ (Petit Taxi) từ khu phố mới Guéliz hoặc nhà ga đường sắt Marrakech, quý vị có thể yêu cầu tài xế dừng tại cổng Bab Mellah hoặc Place des Ferblantiers rồi đi bộ khoảng 5 phút vào trong ngõ.
- Toạ độ
- 31.6192, -7.9822
Giáo đường Do Thái Slat Al Azama mở cửa đón du khách quốc tế và người hành hương tất cả các ngày trong tuần từ Chủ Nhật đến thứ Sáu (đóng cửa đối với khách tham quan du lịch vào ngày thứ Bảy Sabát và các ngày đại lễ Do Thái giáo, trừ những tín hữu đến dự lễ cầu nguyện). Khi bước vào khuôn viên giáo đường, quý vị cần ăn mặc lịch sự, kín đáo (che kín vai và đầu gối); nam giới khi bước vào bên trong Gian cầu nguyện chính nơi đặt Hòm Bia Thánh Hekhal được khuyến khích đội mũ nhỏ Kipah (có chuẩn bị sẵn tại bàn đón tiếp). Du khách được phép chụp ảnh kiến trúc sân trong Riad và các phòng trưng bày bảo tàng vào ngày thường, nhưng tuyệt đối không chụp ảnh hay sử dụng điện thoại vào ngày lễ Sabát, đồng thời giữ thái độ tôn trọng đối với các cuốn kinh sách Hebrew cổ đang được lưu giữ trên kệ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Giáo đường Do Thái Slat Al Azama, Marrakech
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Giáo đường Slat Al Azama có ý nghĩa là gì và công trình được xây dựng từ năm nào?
Trong phương ngữ Ả Rập Do Thái tại Ma-rốc, Slat có nghĩa là hội đường cầu nguyện, còn Al Azama có nghĩa là những người lưu đày (biến âm từ chữ Aljama trong tiếng Tây Ban Nha cổ) hoặc sự vĩ đại. Giáo đường được khởi dựng vào năm 1492 bởi những người Do Thái Sephardic (Megorashim) bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha sau Sắc lệnh Alhambra và tìm đến định cư tại Marrakech.
Sự khác biệt giữa hai nhóm người Do Thái Toshavim và Megorashim trong lịch sử Slat Al Azama là gì?
Toshavim (những cư dân bản xứ) là cộng đồng người Do Thái đã sinh sống lâu đời tại Ma-rốc và vùng núi Atlas từ thời cổ đại, nói tiếng Berber hoặc tiếng Ả Rập; trong khi Megorashim (những người bị trục xuất) là làn sóng người Do Thái Sephardic từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha di cư sang từ năm 1492. Những người Megorashim đã lập ra Giáo đường Slat Al Azama để giữ gìn truyền thống luật học và nghi thức cầu nguyện vùng Castile của mình.
Vì sao kiến trúc của Giáo đường Slat Al Azama lại có sân vườn và đài phun nước ở giữa giống như một ngôi nhà Riad của Ma-rốc?
Trong đợt đại trùng tu vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 dưới sự bảo trợ của gia tộc Rabbi Haim Pinto, giáo đường được mở rộng theo đúng cấu trúc nhà vườn truyền thống Riad của Marrakech và Andalucia: bốn dãy hành lang hai tầng có cột vòm móng ngựa bao quanh một sân lộ thiên lát gạch khảm Zellige xanh lam và trắng với đài phun nước ở giữa, vừa giúp làm mát không khí vừa đón ánh sáng tự nhiên cho gian cầu nguyện và trường học trên lầu.
Điểm đặc biệt của khu vực cầu nguyện dành cho phụ nữ (Ezrat Nashim) tại Slat Al Azama là gì?
Khác với nhiều hội đường cổ truyền thường đặt khu vực của phụ nữ trên gác lửng khuất sau song gỗ, tại Slat Al Azama khu vực Ezrat Nashim nằm ngay ở tầng trệt sát cạnh gian cầu nguyện chính, mở thông qua các nhịp vòm thoáng đãng. Thiết kế này bắt nguồn từ cuối thế kỷ 19 khi một nữ mạnh thường quân thuộc dòng họ Pinto hiến tặng đất mở rộng hội đường với tâm nguyện dành cho phụ nữ một không gian cầu nguyện trang trọng.
Trên tầng hai của Giáo đường Slat Al Azama hiện nay lưu giữ những hạng mục gì?
Tầng hai bao quanh sân Riad là nơi đặt trường học tôn giáo cổ Talmud Torah (Yeshiva), nơi vẫn bảo tồn nguyên vẹn phòng học với những dãy bàn ghế gỗ cổ từng đón hàng trăm học sinh khu Mellah đến học tiếng Hebrew và Kinh Torah, cùng hệ thống phòng trưng bày Bảo tàng Di sản Do Thái Marrakech giới thiệu lịch sử, trang phục, văn bản hôn thú cổ và đời sống tâm linh của người Do Thái tại Ma-rốc.
Du khách không theo đạo Do Thái có được vào tham quan Giáo đường Slat Al Azama không?
Có. Khác với các thánh đường Hồi giáo tại Marrakech thường chỉ dành riêng cho tín đồ Hồi giáo, Giáo đường Do Thái Slat Al Azama mở cửa thân thiện đón du khách thuộc mọi tôn giáo và quốc tịch từ Chủ Nhật đến thứ Sáu hằng tuần (có thu một khoản phí nhỏ để duy tu di tích) nhằm giới thiệu lịch sử hơn năm thế kỷ chung sống hòa bình giữa các tôn giáo tại Ma-rốc.