Giữa khu bảo tàng Azret-Sultan ở thành Turkistan, một khối gạch màu đất đứng một mình trên nền trời thảo nguyên, lớn hơn mọi thứ chung quanh. Mặt trước là một cổng vòm cao ngất, bề mặt còn để trần gạch và vẫn thò ra những thanh gỗ từ thời thợ xây dở tay, như thể người ta vừa rời giàn giáo hôm qua. Vòng ra phía sau, quý vị gặp những mặt tường phủ gạch men xanh ngọc xếp thành hoa văn hình học, và một mái vòm có gân màu ngọc lam nhô lên trên phòng mộ.
Kazakhstan là nước mà phần lớn tín đồ Hồi Giáo theo dòng Sunni, và ở miền thảo nguyên này, đạo Hồi đến với nhiều người qua con đường Sufi. Thư viện chọn lăng Yasawi làm nơi đại diện duy nhất của Kazakhstan vì chính người nằm ở đây, theo UNESCO, là bậc thầy mà lời dạy đã truyền đạo Hồi khắp Trung Á qua dòng Yasawiyya. Người Kazakhstan gọi ngài bằng tôn xưng Azret Sultan, và lăng của ngài là nơi viếng lăng lớn nhất nước.
IKhoja Ahmed Yasawi Và Dòng Sufi Yasawiyya
Khoja Ahmed Yasawi là bậc thầy Sufi thế kỷ 12. Theo Advantour và Archaeology.kz, ông giảng dạy ở thành Yasi, tên cũ của Turkistan, thơ ông được người đời thuộc lòng rộng rãi. Năm 63 tuổi, bằng tuổi Nhà tiên tri Muhammad khi mất, ông lui vào một phòng ngầm cạnh thánh đường để sống ẩn tu và cầu nguyện tới cuối đời. Ông mất năm 1166 hoặc 1167.
Chữ Khoja là tôn xưng dành cho bậc thầy. Tôn xưng Azret Sultan, hay Hazrat-e Turkestan, nghĩa là vị thánh của Turkistan. Sau khi ông mất, Archaeology.kz ghi một lăng nhỏ trang trí đẹp được dựng trên mộ. Lăng lớn hiện nay dựng hơn hai thế kỷ sau, theo lệnh Timur, thay cho lăng nhỏ ấy.
Sufi là con đường tu tập hướng nội trong đạo Hồi, lấy việc thanh lọc tâm và nhớ Thượng Đế làm trọng. Người theo Sufi họp thành các dòng (tariqa), mỗi dòng có một bậc thầy khai mở và một chuỗi truyền thừa thầy trò. Dòng Yasawiyya mang tên Ahmed Yasawi. UNESCO ghi lời dạy của ông qua dòng này đã truyền đạo Hồi khắp Trung Á. Vì vậy lăng không chỉ là mộ, mà còn gồm thánh đường và khanaqa, nhà tu nơi người theo đạo Sufi ở lại tu tập.
Viếng lăng một bậc thầy Sufi là nếp lâu đời ở Trung Á: người ta tới đọc kinh, tưởng nhớ và cầu phúc, lời cầu vẫn hướng về Thượng Đế. Một số học giả Hồi Giáo thì không tán thành việc tới lăng để cầu xin. Thư viện ghi cả hai, không bàn thêm.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất: Advantour ghi tục xưa tin rằng viếng lăng Yasawi ba lần bằng một lần đi hajj về Mecca. Đây là tín ngưỡng dân gian, không phải giáo lý. Hajj về Mecca là một trong năm trụ cột của đạo Hồi và không có nơi nào thay được. Tục ấy cho thấy lăng quan trọng thế nào với người trong vùng, không nói lên điều gì hơn.
Chỗ thứ hai: nhiều người tưởng cổng lớn trần gạch là phần bị hư hại. Không phải. Công trình dừng năm 1405 khi chưa xong, và UNESCO coi chính sự dở dang ấy là giá trị, vì nó cho thấy rõ cách xây của thời ấy.
Tục viếng ba lần bằng một lần hajj nối lăng này với Masjid al-Haram ở Mecca, nơi Kaaba mà lời cầu ở đây cũng quay về. Cùng thời và cùng nếp viếng lăng ở Trung Á là Quần thể lăng Shah-i-Zinda ở Samarkand, nơi các lăng nhỏ nối nhau thành phố, còn ở Turkistan là một khối lớn duy nhất.
IITừ Lăng Nhỏ Thế Kỷ 12 Tới Công Trình Dở Dang
Lịch sử của lăng có hai lớp: lăng nhỏ dựng sau khi Yasawi mất, và công trình lớn cuối thế kỷ 14 đang thấy hôm nay. Các mốc dưới đây chỉ ghi việc dựng và tu bổ, không ghi chính sự.
- 1166 hoặc 1167Khoja Ahmed Yasawi mấtÔng mất ở thành Yasi, được an táng tại đây. Một lăng nhỏ trang trí đẹp được dựng trên mộ, theo Archaeology.kz.
- 1385 hoặc 1389Khởi dựng lăng lớnUNESCO ghi lăng hiện nay dựng từ năm 1389 theo lệnh Timur. Eurasia Travel ghi 1385, các nguồn khác ghi muộn hơn. Xem hộp sử liệu dưới.
- 797 HijriĐúc vạc đồng lớnVạc đồng lớn đúc ở làng Karnak do thợ Abd al-Aziz người Tabriz, theo Archaeology.kz. Năm Hijri này ứng với khoảng 1394 tới 1395.
- 1405Công trình dừng lạiViệc xây dừng năm 1405 khi cổng chính và phần trang trí mặt ngoài chưa xong. Công trình giữ nguyên trạng dở dang từ đó, theo UNESCO.
- 1884 tới 1886Một đợt sửa chữaTrong đợt sửa này, hoa văn trong nhiều phòng bị quét vôi phủ lên, theo Archaeology.kz. Các đợt tu bổ sau mới làm lộ lại lớp trang trí cũ.
- 2003Di sản Thế giới UNESCOGhi danh theo tiêu chí i, iii và iv, là Di sản Thế giới đầu tiên của Kazakhstan, do khu bảo tàng Azret-Sultan quản lý.
Năm khởi dựng là chỗ các nguồn vênh nhiều nhất. UNESCO ghi 1389. Eurasia Travel ghi 1385. Archaeology.kz ghi khởi công khoảng giữa thập niên 1390. Advantour ghi lăng dựng 233 năm sau khi Yasawi mất, tức khoảng năm 1399. Thư viện theo mốc 1389 của UNESCO và ghi cả ba mốc kia.
Năm đúc vạc đồng: Archaeology.kz ghi năm 797 Hijri, ứng với khoảng 1394 tới 1395, Eurasia Travel ghi 1397, nhiều nơi khác ghi 1399. Kích thước tổng thể: Archaeology.kz ghi khoảng 60 nhân 50 mét, Advantour ghi 46,5 nhân 65,5 mét, Eurasia Travel ghi 65,5 nhân 45,5 mét và cao 37,5 mét. Số phòng: UNESCO ghi 35, Eurasia Travel ghi 36. Chênh lệch có thể do cách tính các phòng nhỏ và phần tường.
IIIVòm Gạch Lớn Nhất Trung Á Và Ba Mươi Lăm Phòng
UNESCO mô tả lăng là một công trình hình chữ nhật đồ sộ, trong có 35 phòng dùng làm thánh đường và khanaqa, xếp quanh một gian chính dưới vòm hình nón cầu lớn nhất Trung Á. Advantour gọi gian ấy là phòng Kazandyk, phòng của chiếc vạc, và ghi đường kính vòm gạch là 18,2 mét. Tường ngoài dày 1,8 tới 2 mét, cổng và vòm cao 38 mét, theo Archaeology.kz.
Điều làm nơi này có giá trị riêng trong lịch sử kiến trúc là sự dở dang. UNESCO ghi vì công trình chưa xong nên người ta còn thấy rõ cách xây thời ấy: cấu trúc vòm, cách chuyển từ phòng vuông lên vòm tròn, các lớp gạch chưa ốp. Trong khi đó những phần đã xong còn giữ bích họa, gạch men hình học, chữ Qur'an và lớp nhũ đá thạch cao (muqarnas) trong lòng vòm. Công trình này, theo UNESCO, đã làm mẫu cho nhiều công trình lớn thời Timur về sau.
Mặt cổng trần gạch, còn thò ra những thanh gỗ giàn giáo, cao khoảng 38 mét theo Archaeology.kz. Đây là phần chưa kịp ốp trang trí khi công trình dừng năm 1405.
Gian chính dưới vòm gạch đường kính 18,2 mét theo Advantour, lớn nhất Trung Á theo UNESCO. Chiếc vạc đồng đặt giữa gian này.
Đường kính 2,45 mét, nặng hai tấn theo Archaeology.kz, đúc từ hợp kim bảy kim loại theo Advantour. Theo lệ xưa, vạc dùng đựng nước phát cho người tới viếng.
Nơi đặt mộ Khoja Ahmed Yasawi, nằm trên trục chính đối diện cổng lớn, đội một vòm có gân phủ men xanh ngọc nhìn thấy từ phía sau công trình.
Hơn ba mươi phòng dùng làm thánh đường, nhà tu và các việc phục vụ người tới viếng, mặt ngoài phía sau phủ gạch men xếp hoa văn hình học.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Kích thước tổng thể | Khoảng 60 m nhân 50 m | Archaeology.kz, Advantour ghi 46,5 m nhân 65,5 m |
| Cổng và vòm | Cao 38 m | Archaeology.kz, Eurasia Travel ghi cao 37,5 m |
| Vòm phòng Kazandyk | Đường kính 18,2 m | Advantour |
| Tường ngoài | Dày 1,8 tới 2 m | Archaeology.kz |
| Số phòng | 35 | UNESCO, Eurasia Travel ghi 36 |
| Vạc đồng | Đường kính 2,45 m, nặng 2 tấn | Archaeology.kz |
IVThế Đất Và Hướng
Người dựng lăng Yasawi không xem phong thủy, vì đạo Hồi không có phép ấy. Chỗ đặt lăng đã có sẵn: đó là nơi Yasawi an nghỉ. Còn hướng thì trong mọi công trình Hồi Giáo đều theo qibla, về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca. Từ Turkistan, Mecca nằm về phía tây nam, nên mihrab trong gian thánh đường của lăng quay về phía ấy, và người mất trong các mộ quanh đây được đặt quay mặt về hướng ấy.
Những dòng tiếp theo là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt nhìn vào thế đất Turkistan, do thư viện viết để quý vị có chỗ so sánh. Tư liệu về lăng không có điều nào như vậy.
Điều trước nhất là núi và sông ở tầm xa. Thành Turkistan nằm ở chân phía tây nam của dãy Karatau, trên vùng đồng bằng thuộc lưu vực sông Syr Darya, dòng sông chảy qua phía tây nam thành rồi xuôi về tây bắc, đổ vào biển Aral. Lối cổ truyền gọi thế có núi làm lưng và sông lớn trước mặt là thế tựa sơn hướng thủy. Điều đáng chú ý là hướng qibla về tây nam lại trùng chiều từ núi nhìn ra sông, nên người đứng lễ trong lăng quay lưng về phía núi, mặt về phía sông. Đó là trùng hợp của địa lý, không phải chủ ý của người dựng.
Thứ hai là khối đơn độc trên đất bằng. Giữa thảo nguyên bằng phẳng, lăng là khối cao nhất nhìn thấy từ xa. Phép cũ xem một gò cao giữa đồng là chỗ khí tụ, nơi mắt người và lòng người cùng quy về. Ở đây khối ấy do người dựng lên, và thứ khiến người ta quy về là lòng kính một bậc thầy.
Thứ ba là trục trước sau. Cổng lớn ở một đầu, phòng mộ ở đầu kia, gian Kazandyk ở giữa. Người Việt quen bố cục nhà thờ họ và lăng tẩm có tiền đường, trung đường, hậu cung nối nhau trên một trục sẽ thấy lối đi từ cổng qua gian chính vào phòng mộ này khá gần gũi, dù gốc của nó là kiến trúc Trung Á.
Cuối cùng là màu. Gạch nung màu đất thuộc Thổ, vòm men xanh ngọc ngả về Mộc và Thủy. Một khối đất lớn đội một chỏm màu nước trên nền thảo nguyên khô. Chữ ngũ hành là cách đọc của thư viện, còn người thợ chọn men xanh theo truyền thống nghệ thuật Hồi Giáo vùng Ba Tư và Trung Á.
VViếng Lăng Quanh Năm Và Các Lễ Theo Lịch Hijri
Lăng Yasawi là nơi viếng lăng quanh năm, người từ khắp Kazakhstan và các nước Trung Á tới đọc kinh bên mộ. Ngày đông nhất theo các lễ lớn của lịch Hồi giáo Hijri, lịch thuần âm, lùi khoảng mười một ngày mỗi năm so với dương lịch nên không có ngày dương lịch cố định. Người Kazakhstan gọi Eid al-Fitr là Oraza Ait và Eid al-Adha là Kurban Ait. Bài không ghi giờ.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Viếng lăng | Quanh năm | Người viếng vào qua cổng lớn, qua gian Kazandyk tới phòng mộ đọc kinh và cầu nguyện. Tục xưa tin viếng ba lần bằng một lần hajj, theo Advantour. |
| Lễ thứ Sáu | Hằng tuần | Ngày lễ chung hằng tuần của tín đồ Hồi Giáo. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, buổi tối có lễ nguyện thêm. |
| Eid al-Fitr, Oraza Ait | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng. |
| Eid al-Adha, Kurban Ait | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, lễ nguyện chung rồi chia thịt cho người thiếu thốn. |
Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Turkistan hay tại lăng này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu bảo tàng lịch sử văn hóa Azret-Sultan, thành phố Turkistan, vùng Turkistan
- Đường tới
- Lăng nằm trong khu bảo tàng lịch sử văn hóa Azret-Sultan, giữa thành phố Turkistan, vùng Turkistan, miền nam Kazakhstan. Từ thành phố Shymkent quý vị có thể đi đường bộ hoặc tàu hỏa lên Turkistan.
- Toạ độ
- 43.2977, 68.2709
Lăng là nơi viếng đang có người đọc kinh, không chỉ là bảo tàng. Lệ của nơi này: ăn mặc kín tay chân, phụ nữ che tóc khi vào phòng mộ, giữ im lặng trong các gian. Không chen lên trước người đang cầu nguyện bên mộ, không chạm vào vạc đồng và các hiện vật. Nhiều người viếng đi chậm quanh phòng mộ và dừng đọc kinh, quý vị chờ họ xong rồi hãy đi qua.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Lăng Khoja Ahmed Yasawi, Turkistan
Contribute photos, information or video for Mausoleum of Khoja Ahmed YasawiThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
khoja ahmed yasawi là ai
Khoja Ahmed Yasawi là bậc thầy Sufi thế kỷ 12, lập dòng Yasawiyya. UNESCO ghi lời dạy của ông qua dòng này đã truyền đạo Hồi khắp Trung Á. Thơ ông được thuộc lòng rộng rãi. Ông mất năm 1166 hoặc 1167 và được an táng tại thành Yasi, nay là Turkistan.
lăng yasawi xây năm nào
UNESCO ghi lăng hiện nay dựng từ năm 1389 tới 1405 theo lệnh Timur và còn dở dang từ đó. Các nguồn khác ghi năm khởi công là 1385, giữa thập niên 1390 hoặc khoảng 1399. Trước đó đã có một lăng nhỏ dựng sau khi ông mất.
vì sao lăng yasawi chưa xây xong
Công trình dừng năm 1405 khi cổng chính và phần trang trí mặt ngoài chưa xong, và giữ nguyên trạng từ đó. UNESCO coi sự dở dang ấy là một giá trị, vì nó cho thấy rõ cách xây và kết cấu vòm của thời ấy mà các công trình hoàn chỉnh đã che đi.
viếng lăng yasawi ba lần có bằng đi hajj không
Advantour ghi tục xưa tin viếng lăng ba lần bằng một lần hajj về Mecca. Đây là tín ngưỡng dân gian, không phải giáo lý. Hajj là một trong năm trụ cột của đạo Hồi và không nơi nào thay được. Tục ấy chỉ cho thấy lăng quan trọng thế nào với người Trung Á.
vạc đồng trong lăng yasawi nặng bao nhiêu
Vạc đồng đặt ở phòng Kazandyk có đường kính 2,45 mét, nặng khoảng hai tấn theo Archaeology.kz, đúc từ hợp kim bảy kim loại theo Advantour. Năm đúc ghi là 797 Hijri, tức khoảng 1394 tới 1395, nguồn khác ghi 1397 hoặc 1399.