Quần thể lăng Shah-i-Zinda, Samarkand

IVua Sống, Qusam Ibn Abbas Và Tục Viếng Lăng

Tên Shah-i-Zinda gốc Ba Tư, nghĩa là Vua Sống. Tên ấy chỉ Qusam ibn Abbas, người anh em họ của Nhà tiên tri Muhammad, được ghi là tới vùng này vào thế kỷ 7 để truyền đạo. Theo OrexCA và Central Asia Travel, truyền thuyết địa phương kể rằng ngài không mất mà vẫn sống trong lòng đất, nên người ta gọi ngài là vị vua sống. Đó là truyền thuyết, thư viện ghi lại như một phần tín ngưỡng của nơi này, không phải sử liệu.

Quanh mộ ngài, qua nhiều thế kỷ, người ta dựng thêm lăng cho những người muốn được an táng gần một bậc thánh. Theo Central Asia Travel, những lăng sớm nhất có từ thế kỷ 11 và 12, phần lớn dựng trong thế kỷ 14 và 15. Thời Timur, nhiều lăng được dựng cho người trong hoàng tộc, như vợ ông là Tuman Aka và chị em gái ông là Shirin Beg Aga. Dần dần, những ngôi lăng nối nhau thành một con phố.

Nghệ thuật gạch men xanh ở đây cùng một dòng với vùng Ba Tư. Quý vị có thể đọc thêm về gốc của sân bốn iwan và lớp men xanh ở Thánh đường Jameh, Isfahan. Cùng thời và cùng nếp viếng lăng Sufi ở Trung Á là Lăng Khoja Ahmed Yasawi ở Turkistan, một công trình lớn dựng một lần, trái với con phố lăng bồi đắp dần ở Samarkand.

IITám Thế Kỷ Lăng Nối Lăng

Shah-i-Zinda không có một ngày khởi dựng. Nó lớn lên từng ngôi một quanh một ngôi mộ. Các mốc dưới đây chỉ ghi việc dựng lăng và ghi danh, theo Central Asia Travel và UNESCO.

• Thế kỷ 7Qusam ibn Abbas tới vùng này
  Người anh em họ của Nhà tiên tri tới vùng Samarkand, mộ ngài về sau thành tâm điểm của cả quần thể, theo OrexCA và Central Asia Travel.
• Thế kỷ 11 và 12Những lăng sớm nhất
  Những công trình cổ nhất còn lại của quần thể có từ thời này, theo Central Asia Travel.
• 1361Lăng khuyết danh ở nhóm trên
  Một lăng khuyết danh năm 1361, theo Central Asia Travel dựng cho một cô gái mất khi còn trẻ, là một trong những lăng có niên đại rõ sớm nhất của nhóm trên.
• Cuối thế kỷ 14Các lăng nhóm giữa
  Lăng Shirin Beg Aga, Shad-i Mulk Aga, lăng tám cạnh và nhiều lăng khác dựng từ cuối thế kỷ 14 sang đầu thế kỷ 15, phủ gạch men dày đặc.
• 1404 tới 1405Cửa gỗ khu mộ Qusam ibn Abbas
  Khu mộ Qusam ibn Abbas có các công trình thế kỷ 14 và 15, và một cánh cửa gỗ cổ ghi năm 1404 tới 1405, theo Central Asia Travel.
• 1425Lăng khuyết danh nhóm dưới
  Lăng từng được gán cho nhà thiên văn Qadi Zada al-Rumi, khảo cổ không xác nhận. Đây là một trong những lăng muộn của thời Timur.
• 1434 tới 1435Cổng vào dưới chân đồi
  Cổng lớn dưới chân đồi do Ulugh Beg cho dựng năm 1434 tới 1435, theo Archnet. Cạnh cổng có một trường madrasa đầu thế kỷ 19.
• 2001Di sản Thế giới UNESCO
  Shah-i-Zinda nằm trong khu Di sản Samarkand, Giao lộ của các nền văn hóa, ghi danh theo tiêu chí i, ii và iv.

IIICon Phố Lăng Và Nghệ Thuật Gạch Men Xanh

Theo Central Asia Travel, các lăng xếp dọc một lối đi dốc có bậc dài khoảng 200 mét, người địa phương gọi là con phố nghĩa trang. Quần thể chia ba nhóm theo độ cao: nhóm dưới gần cổng vào, nhóm giữa sau dãy bậc, và nhóm trên quanh khu mộ Qusam ibn Abbas ở đỉnh. Mỗi lăng thường theo một khuôn: mặt tiền là một cổng vòm cao (pishtaq) với hốc vào sâu kiểu iwan, phía sau là một phòng vuông đội vòm, dưới có hầm mộ.

Điều khiến nơi này thành bảo tàng sống của nghệ thuật trang trí Trung Á là gạch men. OrexCA tả gạch men xanh lam và ngọc lam, chữ Ả Rập tinh xảo nổi trên tường gạch nung. Central Asia Travel kể các kỹ thuật được dùng: khảm gạch men thành hoa văn hình học và hoa lá, ốp gạch tráng men, gạch đất nung chạm khắc rồi phủ men, và chạm thạch cao. Vì các lăng đứng sát nhau và dựng trong khoảng một thế kỷ, quý vị có thể đi vài bước là thấy cách thợ đổi kỹ thuật qua từng đời.

IVThế Đất Và Hướng

Với một quần thể lăng, người Việt dễ nghĩ ngay tới phép chọn đất âm phần. Nhưng cần nói rõ: Hồi Giáo không có phong thủy, và người Samarkand không chọn chỗ đặt lăng theo long mạch. Quy tắc duy nhất về hướng là qibla: trong mộ Hồi Giáo, người mất được đặt nghiêng mình quay mặt về Mecca, từ Samarkand là phía tây nam, và các thánh đường nhỏ trong quần thể cũng quay mihrab về phía ấy. Còn chỗ đặt từng lăng thì do một điều khác quyết định: được nằm gần mộ bậc thánh.

Phần dưới là thư viện nhìn thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, để quý vị đối chiếu. Không có điều nào trong đó đến từ tư liệu của quần thể.

VViếng Lăng Quanh Năm Và Các Lễ Theo Lịch Hijri

Shah-i-Zinda không phải thánh đường cộng đoàn, nên nhịp của nó khác một thánh đường lớn: người tới viếng quanh năm, đọc kinh trước các lăng và ở khu mộ thánh. Những ngày đông nhất theo các lễ lớn của lịch Hồi giáo Hijri, lịch thuần âm, lùi khoảng mười một ngày mỗi năm so với dương lịch, nên không có ngày dương lịch cố định. Bài không ghi giờ.

Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Samarkand hay tại quần thể này nên không ghi.

VINơi Chốn Và Đường Tới

Những nơi gần đây trong thư viện

VIIĐóng Góp Cho Trang Này

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp