Đi dọc theo trục đường Mereb (Mereb Street) về phía đông bắc của trung tâm thủ đô Asmara trên cao nguyên Kebessa ở độ cao hơn 2.325 mét so với mực nước biển, du khách sẽ bước vào khu phố cổ Arbate Asmara, mảnh đất tổ nơi bốn thị tộc cổ xưa từng hợp nhất để khai sinh ra thành phố Asmara từ nhiều thế kỷ trước. Trên đỉnh gò đất cao ráo nhìn xuống toàn cảnh khu phố truyền thống ấy sừng sững một quần thể thánh đường uy nghiêm với những bức tường kẻ sọc ngang bằng đá núi lửa màu xám đen xen lẫn gạch đất nung đỏ thẫm, hai ngọn tháp vuông vức vươn cao như hai pháo đài cổ và những bức tranh ghép mảnh sứ vàng óng ánh rực rỡ dưới bầu trời xanh ngắt của vùng Sừng châu Phi: đó chính là Nhà thờ chính tòa Enda Mariam, Asmara, được gọi trang trọng trong ngôn ngữ phụng vụ Tigrinya và Ge'ez là Re'ese Adbarat Kidisti Mariam (nghĩa là Thánh đường Đứng đầu mọi Đền thánh dâng kính Đức Thánh Trinh Nữ Maria).
Trong bức tranh đô thị độc nhất vô nhị của thủ đô Asmara (được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới vào năm 2017 dưới tên gọi Asmara: Đô thị hiện đại của Châu Phi), có ba công trình tôn giáo lớn đứng cách nhau chỉ vài trăm mét tạo nên một tam giác đối thoại tâm linh kỳ diệu giữa lòng thành phố: Nhà thờ Đức Bà Mân Côi đại diện cho Công giáo, Đại thánh đường Al Khulafa Al Rashiudin đại diện cho Hồi giáo, và Nhà thờ chính tòa Enda Mariam đại diện cho truyền thống Chính thống giáo Tewahedo bản địa đã bén rễ trên dải đất cao nguyên Biển Đỏ suốt hơn một thiên niên kỷ rưỡi. Nếu như Tu viện Debre Bizen (lập năm 1361 trên đỉnh núi cao phía đông Asmara) là trái tim tu trì ẩn dật của Giáo hội Eritrea, thì Nhà thờ chính tòa Enda Mariam chính là trung tâm phụng vụ đô thị lớn nhất, nơi tiếng trống kebero, tiếng lục lạc tsenatsil và những bài thánh ca cổ ngữ Ge'ez của Thánh Yared vang vọng suốt ngày đêm.
IĐức Trinh Nữ Maria (Kidisti Mariam), Linh Vật Hòm Bia Giao Ước Tabot Và Truyền Thừa Chính Thống Giáo Tewahedo Trên Cao Nguyên Eritrea
Tên gọi quen thuộc Enda Mariam trong tiếng Tigrinya có nghĩa trực tiếp là Ngôi nhà của Đức Mẹ Maria (House of Mary), còn danh hiệu chính thức Re'ese Adbarat Kidisti Mariam tôn vinh nơi đây là Đền thánh Đứng đầu của Đức Thánh Trinh Nữ Maria tại thủ đô Asmara. Trong thần học và lòng đạo đức của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea (Eritrean Orthodox Tewahedo Church), Đức Trinh Nữ Maria (Kidisti Dingel Mariam) giữ một vị trí tôn kính đặc biệt vượt trội: Mẹ được ca ngợi là Wolidite Amlak (Đấng Sinh Thành Thiên Chúa / Theotokos), là Núi Sion Mới (Tsion) và là chiếc Hòm Bia Sống Động đã cưu mang Ngôi Lời Nhập Thể.
Bước qua cánh cổng vòm lớn của khuôn viên Enda Mariam, người hành hương lập tức bắt gặp hình ảnh Đức Trinh Nữ Maria hiện diện ở vị trí trung tâm cao nhất trên mặt tiền chính điện. Bức tranh ghép mảnh sứ (mosaic) khổng lồ khắc họa Đức Mẹ Maria trong trang phục hoàng hậu truyền thống vùng cao nguyên với chiếc áo choàng xanh thẫm viền vàng, hai tay giang rộng trong tư thế cầu bầu và che chở cho đoàn con cái. Đứng hầu hai bên tả hữu ở mặt tiền của hai ngọn tháp chuông là hai bức tranh ghép sứ lớn không kém thể hiện Tổng lãnh thiên thần Michael (Kidus Mikael) và Tổng lãnh thiên thần Gabriel (Kidus Gebriel) cầm gươm và nhành hoa bách hợp canh giữ ngưỡng cửa đền thánh.
Cốt lõi thiêng liêng nhất làm nên bản chất của Nhà thờ chính tòa Enda Mariam, cũng như mọi ngôi nhà thờ thuộc truyền thống Chính thống giáo Tewahedo tại Eritrea và Ethiopia, không nằm ở những bức tường đá bên ngoài mà nằm ở Cung Cực Thánh (Kedeste Kedusan / Maqdas) ở trung tâm nội điện, nơi lưu giữ Tabot (hoặc Tabotat). Trong giáo nghĩa Tewahedo (chữ Tewahedo trong tiếng Ge'ez nghĩa là Hợp nhất làm một, chỉ tín điều kết hợp trọn vẹn và không phân chia giữa thần tính và nhân tính của Đức Kitô theo truyền thống Chính thống giáo Cổ phương Đông), Tabot là một phiến gỗ quý hoặc phiến đá cẩm thạch được chạm khắc và thánh hiến bởi Đức Thượng phụ hoặc Giám mục để biểu trưng cho Hòm Bia Giao Ước (Ark of the Covenant) và Bia Mười Điều Răn mà Thiên Chúa đã ban cho Tiên tri Moses trên núi Sinai.
Theo luật phụng vụ Tewahedo, một công trình kiến trúc dù nguy nga đến đâu nhưng nếu chưa rước Tabot vào đặt trên bàn thờ Menbere Tabot ở gian Cực Thánh thì vẫn chưa được coi là một nhà thờ thực thụ; ngược lại, chính sự hiện diện của Tabot mang tên Đức Trinh Nữ Maria (Tabote Mariam) biến không gian nội điện của Enda Mariam thành hình ảnh trần thế của Đền thờ Jerusalem cổ xưa và Núi Sion trên trời. Chỉ có các linh mục và phó tế đã giữ chay tịnh nghiêm ngặt mới được phép bước vào bên trong gian Maqdas nơi đặt Tabot, trong khi các tín hữu đứng cầu nguyện ở các gian vòng ngoài và chỉ được chiêm bái Tabot (được bọc kín trong những tấm lụa thêu kim tuyến rực rỡ đội trên đầu các tư tế) vào những kỳ đại lễ rước kiệu trọng thể quanh sân nhà thờ.
Lịch sử gắn kết giữa mảnh đất Asmara với ngôi đền thờ Đức Mẹ Maria bắt nguồn từ chính huyền sử hình thành đô thị này trên cao nguyên Kebessa. Theo truyền thống truyền khẩu và biên niên sử vùng Hamasien, vào khoảng thế kỷ 12 và thế kỷ 13, trên vùng bình nguyên cao nơi đây có bốn ngôi làng của bốn thị tộc cùng chung sống trên các gò đồi: Gaza Gurtom, Gaza Shelele, Gaza Serenser và Gaza Asmae. Do thường xuyên bị các toán cướp tấn công và nảy sinh bất hòa giữa các dòng họ, chính những người phụ nữ của bốn ngôi làng đã đứng ra họp bàn, thuyết phục các bậc nam giới gạt bỏ hiềm khích để liên kết lại thành một cộng đồng thống nhất lấy tên là Arbaete Asmera (trong tiếng Tigrinya nghĩa là Bốn nhóm đã được những người phụ nữ hợp nhất, về sau đọc gọn thành Asmara).
Trung tâm tâm linh đầu tiên của liên minh bốn làng Arbate Asmara ấy chính là ngôi nhà thờ cổ dâng kính Đức Mẹ Maria (Enda Mariam) dựng trên gò đất phía đông bắc. Trải qua thời kỳ cai trị của các vị tổng trấn Bahr Negash (Vua vùng Biển) và thời kỳ đạo quân của Ras Alula Engida đóng bản doanh tại Asmara vào thập niên 1880, ngôi nhà thờ cổ Enda Mariam theo kiểu nhà tròn mái tranh truyền thống (hidmo hoặc tukul) luôn là nơi quy tụ tinh thần của cư dân bản địa trước khi được nâng cấp thành đại thánh đường bằng đá và gạch vào thế kỷ 20. Sau khi Eritrea chính thức giành độc lập (1991 tới 1993) và Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea được công nhận quy chế Thượng phụ tự trị (Autocephaly) trong sự hiệp thông với Tòa Thượng phụ Coptic Alexandria vào thập niên 1990, Nhà thờ chính tòa Enda Mariam trở thành đại thánh đường trung tâm tối cao của toàn thể tín hữu Chính thống giáo tại thủ đô.
Trong nhiều tài liệu hướng dẫn du lịch thời kỳ thuộc địa Ý trước đây, Nhà thờ chính tòa Enda Mariam thường bị gọi là Cattedrale Copta (Nhà thờ chính tòa Coptic) khiến nhiều du khách lầm tưởng đây là một nhà thờ của người Ai Cập định cư tại Asmara. Thực chất, người Ý dùng từ Copto theo nghĩa rộng để chỉ các tín hữu Kitô giáo bản địa thuộc truyền thống Alexandria (vì suốt nhiều thế kỷ, các vị Tổng giám mục Abuna của vùng Ethiopia và Eritrea được tấn phong từ Tòa Thượng phụ Coptic tại Cairo). Về mặt bản sắc dân tộc, ngôn ngữ và phụng vụ, Nhà thờ chính tòa Enda Mariam hoàn toàn thuộc về Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea của người dân vùng cao nguyên Biển Đỏ, cử hành thánh lễ bằng cổ ngữ Ge'ez và tiếng Tigrinya bản địa.
IITừ Ngôi Đền Cổ Làng Arbate Asmara Tới Đồ Án Năm 1920 Của Ernesto Gallo, Mặt Tiền Năm 1938 Của Odoardo Cavagnari Và Đại Trùng Tu Năm 1969
Quá trình biến đổi của Nhà thờ chính tòa Enda Mariam từ một ngôi đền truyền thống trên đồi làng Arbate Asmara thành một kiệt tác kiến trúc kết hợp Đông Phi và Địa Trung Hải phản ánh sinh động lịch sử đô thị hóa của thủ đô Asmara trong suốt thế kỷ 20.
- Thời trung cổ tới thế kỷ 19Ngôi đền cổ Enda Mariam của liên minh bốn làng Arbate AsmaraKhi bốn thị tộc trên cao nguyên Kebessa hợp nhất thành lập Arbate Asmara, ngôi nhà thờ cổ dâng kính Đức Mẹ Maria (Enda Mariam) được dựng theo lối kiến trúc đá và gỗ bản địa (hidmo) trên gò đất phía đông bắc làm trung tâm tâm linh của cả vùng.
- Năm 1920Tái thiết ngôi thánh đường lớn theo thiết kế của kiến trúc sư Ernesto GalloĐể đáp ứng sự gia tăng dân số bản địa tại Asmara, ngôi nhà thờ cũ được thay thế bằng công trình kiến trúc hình chữ nhật kiên cố do kiến trúc sư người Ý Ernesto Gallo thiết kế năm 1920, bước đầu ứng dụng các dải đá và gạch xen kẽ mô phỏng kiến trúc cổ Aksum.
- Năm 1938Mở rộng và hoàn thiện mặt tiền hai tháp chuông theo đồ án của Odoardo CavagnariDưới sự định hướng quy hoạch của kiến trúc sư trưởng thành phố Asmara là Odoardo Cavagnari (đồ án phác thảo trước khi ông mất năm 1920 và được hoàn thiện thi công năm 1938), nhà thờ được bổ sung hai ngọn tháp vuông bề thế cùng hệ thống tranh ghép sứ ở mặt tiền.
- Tháng 11 năm 1969Đại trùng tu, mở rộng khuôn viên lễ đài và cổng vòm dưới thời Hoàng đế Haile Selassie IQuần thể Enda Mariam được mở rộng quy mô lớn với hệ thống cổng vòm đôi uy nghi, các dãy nhà hành chính giáo hội, trường thần học và thư viện lưu trữ kinh sách cổ, được khánh thành trọng thể vào tháng 11 năm 1969.
- Thập niên 1990 (1991 - 1998)Trở thành Nhà thờ chính tòa trung tâm của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea độc lậpSau khi Eritrea giành độc lập năm 1991 (chính thức năm 1993) và thiết lập Tòa Thượng phụ Chính thống giáo Tewahedo Eritrea tự trị năm 1998, Enda Mariam giữ vị thế là tổ đình phụng vụ trung tâm của quốc gia.
- Ngày 8 tháng 7 năm 2017Được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới trong quần thể đô thị hiện đại AsmaraTại kỳ họp lần thứ 41 của Ủy ban Di sản Thế giới ở Krakow (Ba Lan), quần thể Nhà thờ chính tòa Enda Mariam được ghi danh là một trong những công trình tiêu biểu nhất của Di sản Thế giới 'Asmara: Đô thị hiện đại của Châu Phi'.
Cuộc đối thoại kiến trúc độc đáo giữa di sản Aksum và chủ nghĩa duy lý thập niên 1920 - 1930. Khi nghiên cứu hồ sơ lưu trữ đô thị Asmara được đệ trình lên UNESCO năm 2017, giới sử học kiến trúc đặc biệt ấn tượng với cách thức mà hai kiến trúc sư Odoardo Cavagnari (1868 tới 1920, cha đẻ của quy hoạch đô thị Asmara) và Ernesto Gallo đã thiết kế Nhà thờ chính tòa Enda Mariam vào năm 1920 và hoàn thiện năm 1938. Khác với những công trình bê tông trắng thuần túy mang phong cách vị lai (Futurism) hay duy lý (Rationalism) ở khu phố thương mại phía nam, khi bước vào khu phố bản địa Arbate Asmara để dựng ngôi đền thờ linh thiêng nhất của người Tigrinya, các kiến trúc sư đã cúi mình học hỏi truyền thống xây dựng ngàn năm của Vương quốc cổ Aksum và các tu viện đá vùng Tigray - Eritrea (như tu viện Debre Damo hay nhà thờ cổ Asmara).
Trong kỹ thuật xây dựng cổ truyền của vùng cao nguyên Eritrea và Ethiopia, người xưa xếp các lớp đá phiến bazan kết dính bằng bùn sét xen kẽ với các thanh dầm gỗ anza hoặc gỗ ô liu rừng nằm ngang để giằng tường chống động đất; phần đầu của các thanh gỗ tròn nhô ra khỏi mặt tường tạo thành những hàng nút gỗ đều đặn mà dân gian gọi là đầu khỉ (monkey heads). Trên công trình Enda Mariam năm 1920 tới 1938, các kiến trúc sư đã chuyển hóa ngôn ngữ cổ xưa ấy sang vật liệu hiện đại: họ dùng những lớp đá bazan đẽo vuông vức màu xám đen xếp xen kẽ với những dải gạch đất nung màu đỏ tươi chạy ngang suốt toàn bộ thân nhà thờ và hai tháp chuông, đồng thời đắp nổi các hàng gờ tròn dưới mái hiên để gợi nhắc hình ảnh những thanh dầm gỗ 'đầu khỉ' truyền thống. Nhờ vậy, khi hoàn thành năm 1938 và mở rộng thêm năm 1969, Enda Mariam vừa mang dáng dấp bề thế của một đại thánh đường thế kỷ 20, vừa giữ trọn hồn cốt kiến trúc bản địa của tổ tiên vùng Biển Đỏ.
IIIKiến Trúc Tường Đá Bazan Xen Gạch Đỏ Kiểu Aksum, Hai Tháp Chuông Chóp Kim Tự Tháp, Tranh Ghép Sứ Mặt Tiền Và Chuông Đá Cổ Truyền
Toàn bộ quần thể Nhà thờ chính tòa Enda Mariam, Asmara tọa lạc trên một khuôn viên đồi rộng lớn có tường bao quanh trên trục đường Mereb, được tổ chức thành nhiều lớp không gian đồng tâm theo đúng triết lý kiến trúc thánh thiêng của truyền thống Chính thống giáo Tewahedo.
Lối vào chính ở phía tây của quần thể mở ra qua một cổng khải hoàn môn ba vòm xây dựng trong đợt đại trùng tu năm 1969, trên đỉnh cổng có hai tháp canh nhỏ đối xứng. Bước qua cổng và những bậc thang đá rộng là khoảng sân nghi lễ mênh mông (Qene Mahlet ngoài trời) lát đá phẳng phiu, nơi hàng vạn tín hữu mặc trang phục trắng truyền thống quy tụ trong các ngày đại lễ.
Điểm nhận diện kiến trúc nổi bật nhất của chính điện Enda Mariam là toàn bộ hệ thống tường ngoại thất được xây bằng các dải đá bazan núi lửa màu đen xám xếp xen kẽ nhịp nhàng với các dải gạch đất sét nung màu đỏ sẫm. Dưới diềm mái của tiền sảnh và các tầng tháp là những hàng gờ trụ tròn nhô ra đều đặn, tái hiện tinh tế kỹ thuật chốt đầu dầm gỗ 'đầu khỉ' (monkey-head timber bosses) của kiến trúc Aksum cổ đại.
Mặt tiền phía tây của thánh đường được trấn giữ bởi hai ngọn tháp chuông hình khối vuông vức cao vút như hai pháo đài cổ, đỉnh tháp đội mái chóp kim tự tháp lợp ngói xanh lục và gắn cây Thánh giá Chính thống giáo Eritrea tinh xảo. Giữa mặt tiền chính điện là bức tranh ghép mảnh sứ (mosaic) nền vàng rực rỡ khắc họa Đức Mẹ Maria, trong khi trên thân của hai tháp chuông hai bên là hai bức tranh ghép sứ lớn khắc họa Tổng lãnh thiên thần Michael và Tổng lãnh thiên thần Gabriel trong trang phục chiến binh thiên quốc.
Bên trong thánh đường, không gian nội thất được tổ chức theo cấu trúc ba phân khu thiêng liêng của truyền thống Tewahedo: vòng ngoài (Qene Mahlet) là nơi các ca viên Dabtara đứng hát thánh ca với trống và lục lạc; vòng giữa (Kedest) là nơi các tín hữu rước lễ; và ở chính giữa là Cung Cực Thánh (Kedeste Kedusan hay Maqdas) được che phủ bằng những bức màn thêu hình các thánh và thiên thần rực rỡ, nơi đặt Hòm Bia Giao Ước Tabot của Đức Mẹ Maria.
Toàn bộ các mảng tường bên trong và vòm trần của Nhà thờ chính tòa Enda Mariam được trang hoàng bằng những bức bích họa và tranh sơn dầu trên vải theo phong cách hội họa tôn giáo Eritrea đặc trưng (đôi mắt to tròn biểu cảm và màu sắc tươi sáng), miêu tả cuộc đời Chúa Giêsu, cuộc đời và các phép lạ của Đức Trinh Nữ Maria (Te'amire Maryam), cùng các vị thánh tử đạo và ẩn sĩ cổ đại của vùng Biển Đỏ.
Bên cạnh những quả chuông đồng treo trên hai tháp lớn, trong khuôn viên phía bên hông nhà thờ vẫn bảo tồn một giá treo 'chuông đá' cổ truyền (Dawel): đó là những phiến đá phonolite núi lửa dài có độ ngân vang đặc biệt, khi gõ bằng một hòn đá nhỏ sẽ phát ra âm thanh trong trẻo như tiếng chuông kim loại, một truyền thống có từ hàng ngàn năm của các tu viện vùng cao nguyên Eritrea. Bao quanh sân lớn là các tòa nhà trường học giáo hội và thư viện lưu giữ nhiều thủ bản kinh Ge'ez viết trên da dê (Brana).
| Hạng mục kiến trúc | Niên đại và Tác giả thiết kế | Đặc trưng nghệ thuật và Chức năng phụng vụ |
|---|---|---|
| Khối chính điện Tân Aksum | Thiết kế năm 1920 bởi KTS Ernesto Gallo trên nền đền cổ | Tường xây đá bazan đen xen gạch đỏ ngang cùng gờ 'đầu khỉ' mô phỏng kiến trúc cổ Aksum |
| Hai tháp chuông vuông mặt tiền | Hoàn thiện năm 1938 theo đồ án của Odoardo Cavagnari | Hình khối kỷ hà duy lý đội chóp kim tự tháp và gắn Thánh giá Chính thống giáo trên đỉnh |
| Bộ ba tranh ghép sứ (Mosaics) | Hoàn thiện giai đoạn 1938 tới 1969 trên mặt tiền | Khắc họa Đức Trinh Nữ Maria ở trung tâm cùng hai Tổng lãnh thiên thần Michael và Gabriel ở hai tháp |
| Cung Cực Thánh (Maqdas / Kedeste Kedusan) | Tâm điểm thiêng liêng ở trung tâm nội điện | Nơi lưu giữ Hòm Bia Giao Ước Tabot dâng kính Đức Mẹ Maria, bao bọc bởi tranh thánh truyền thống |
| Giá chuông đá cổ truyền (Dawel) và Cổng vòm 1969 | Truyền thống bản địa kết hợp đợt mở rộng năm 1969 | Những phiến đá núi lửa phát ra tiếng ngân như chuông đồng cùng cổng khải hoàn môn đón khách hành hương |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng những cư dân cổ xưa của bốn làng Arbate Asmara cũng như các kiến trúc sư Ernesto Gallo và Odoardo Cavagnari khi dựng Nhà thờ chính tòa Enda Mariam hoàn toàn tuân theo quy tắc định hướng Đông - Tây của truyền thống Kitô giáo phương Đông (Cung Cực Thánh hướng về phía Đông mặt trời mọc) và địa hình đồi tự nhiên của Asmara, không sử dụng phong thủy phương Đông. Dưới đây là phần phân tích thế đất tự nhiên của công trình theo góc nhìn đối chiếu của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên bản đồ địa hình cao nguyên trung tâm Eritrea tại tọa độ 15,3381 độ vĩ bắc, 38,9439 độ kinh đông, Nhà thờ chính tòa Enda Mariam tọa lạc tại một huyệt kết cao nguyên đắc địa trên gò đồi lịch sử Arbate Asmara ở độ cao khoảng 2.340 mét so với mực nước biển, ngay gần rìa vách đá kiến tạo Đông Phi (Great Escarpment) nơi cao nguyên Kebessa chuẩn bị đổ dốc ngoạn mục hơn hai ngàn mét xuống đồng bằng ven Biển Đỏ ở phía đông. Về mặt hình thế, khu đồi Enda Mariam chiếm lĩnh vị trí cao ráo ở phía đông bắc của trung tâm thủ đô Asmara: phía sau lưng (phía đông và đông bắc) là dải sườn núi đá vững chãi của rìa cao nguyên đóng vai trò hậu chẩm kiên cố đón những làn gió mát từ Biển Đỏ thổi lên; còn phía trước mặt (phía tây và tây nam) là trục đường Mereb mở thẳng xuống khu phố cổ và lòng chảo đô thị Asmara như một minh đường rộng mở.
Trục kiến trúc chính của đại thánh đường được định vị chuẩn xác theo trục Đông - Tây truyền thống (Tọa Đông hướng Tây ở mặt tiền, bàn thờ Cung Cực Thánh hướng về chính Đông): cổng khải hoàn môn và mặt tiền hai tháp chuông với bức tranh ghép sứ Đức Mẹ Maria mở ra phía Tây để đón nhận ánh nắng chiều vàng rực rỡ chiếu thẳng vào các mảnh sứ vàng, trong khi Cung Cực Thánh nơi đặt Hòm Bia Tabot ở phía Đông đón những tia nắng bình minh đầu tiên vượt qua vách núi Biển Đỏ. Trong phép xem đất cổ truyền, thế đất đứng trên gò cao nguyên bằng phẳng có tầm nhìn bao quát toàn bộ khu dân cư bản địa và kết nối hài hòa với hai công trình tôn giáo bạn (Đại thánh đường Hồi giáo và Nhà thờ Công giáo ở phía tây nam) tạo nên một thế chân vạc tam tài tụ khí giúp giữ gìn sự bình an và hòa hợp tâm linh cho thủ đô Asmara suốt hơn một thế kỷ qua.
VĐại Lễ Nigdet Đức Mẹ Núi Sion (Hidar Tsion 30 Tháng 11), Lễ Hiển Linh Timkat Tháng Giêng Và Nghi Thức Rước Hòm Bia Tabot
Là tổ đình phụng vụ trung tâm của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea tại thủ đô, Nhà thờ chính tòa Enda Mariam cử hành các kỳ lễ tiết theo Lịch Ge'ez cổ truyền (Eritrean / Ethiopian Liturgical Calendar) gồm 12 tháng mỗi tháng 30 ngày và tháng thứ 13 (Pagumen) có 5 hoặc 6 ngày.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên lễ tiết phụng vụ | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Nhà thờ chính tòa Enda Mariam |
|---|---|---|---|
| Ngày 21 tháng Hidar (tức ngày 30 tháng 11 Dương lịch) | Lịch Ge'ez (Đại lễ Bổn mạng thường niên) | Đại lễ Nigdet Đức Mẹ Maria Núi Sion (Ba'ale MariamTsion / Hidar Tsion) | Ngày lễ quan trọng nhất trong năm của Nhà thờ chính tòa Enda Mariam: hàng vạn tín hữu mặc trang phục trắng truyền thống (Zuria và Netela) quy tụ về đồi Arbate Asmara để tham dự lễ rước Hòm Bia Tabot vòng quanh thánh đường dưới những chiếc lọng nhung thêu kim tuyến cùng tiếng trống Kebero và vũ điệu phụng vụ của các giáo sĩ. |
| Ngày 29 tháng Tahsas (tức ngày 7 tháng 1 Dương lịch) | Lịch Ge'ez | Đại lễ Giáng Sinh Chính thống giáo Tewahedo (Lidet / Geez Christmas) | Sau 43 ngày ăn chay mùa Vọng (Tsome Nebiyat), cộng đoàn tập trung tại sân lớn và nội điện Enda Mariam từ nửa đêm trong ánh nến lung linh để cử hành Phụng vụ Thánh (Qeddase) kéo dài tới rạng sáng mừng Chúa Giêsu Giáng Sinh. |
| Ngày 11 tháng Tir (tức ngày 19 tháng 1 Dương lịch, hoặc 20/1 năm nhuận) | Lịch Ge'ez | Đại lễ Hiển Linh và Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa (Timkat) | Chiều ngày 18/1 (Ketera), bản sao Hòm Bia Tabot từ Enda Mariam và các giáo xứ trong thành phố được các linh mục đội trên đầu rước trọng thể ra khu vực hồ nước làm phép; sáng hôm sau (19/1) cử hành nghi thức làm phép nước rẩy trên tín hữu rồi rước Tabot trở về đền thánh trong niềm hân hoan của toàn thành phố. |
| Ngày 16 tháng Nehase (tức ngày 22 tháng 8 Dương lịch) | Lịch Ge'ez | Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời (Filseta) sau 16 ngày chay tịnh | Kết thúc kỳ chay tịnh nghiêm ngặt 16 ngày tháng Tám (Tsome Filseta) mà mọi tín hữu từ trẻ nhỏ tới người già đều sốt sắng giữ, hàng chục ngàn người đổ về Nhà thờ chính tòa Enda Mariam để mừng lễ Đức Trinh Nữ Maria về trời. |
| Ngày 17 tháng Meskerem (tức ngày 27 tháng 9 Dương lịch) | Lịch Ge'ez | Đại lễ Tìm Thấy Thánh Giá Đích Thực (Meskel) | Sau lễ năm mới cổ truyền (Geez New Year / Kudus Yohannes ngày 11/9), các giáo sĩ trong phẩm phục thêu vàng cùng ca đoàn và tín hữu cử hành nghi thức rước kiệu và đốt lửa lớn Demera kỷ niệm việc Hoàng hậu Helena tìm thấy Thánh Giá Chúa. |
Sắc trắng tinh khôi của khăn choàng Netela và âm vang thánh nhạc cổ đại ngày lễ Nigdet 30 tháng 11. Bất kỳ ai từng có dịp đứng trên đường Mereb vào sáng ngày 30 tháng 11 hằng năm (Lễ Nigdet Đức Mẹ Maria Núi Sion) đều không thể quên được cảnh tượng choáng ngợp tại Nhà thờ chính tòa Enda Mariam: cả ngọn đồi Arbate Asmara và những con phố xung quanh biến thành một biển màu trắng tinh khôi của hàng vạn tấm khăn choàng bông dệt tay Netela và váy Zuria viền thêu Tibeb mà người dân Eritrea khoác lên mình khi đi lễ. Khi những hồi chuông đá Dawel ngân vang hòa cùng nhịp trống da bò Kebero trầm hùng, tiếng lục lạc đồng Tsenatsil (loại nhạc cụ cổ xưa có từ thời Cựu Ước và Ai Cập cổ đại) và tiếng hò reo ululation (elelta) ngân dài của các bà, các mẹ chào đón đoàn tư tế rước Hòm Bia Tabot bước ra dưới ánh nắng mặt trời, toàn bộ không gian thánh đường như đưa con người trở về với bầu khí linh thiêng nguyên sơ của thời các Tông đồ và vương quốc Aksum ngàn năm trước.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Arbate Asmara, cuối trục đường Mereb (phía đông bắc trung tâm đô thị), thủ đô Asmara, Eritrea
- Đường tới
- Nhà thờ chính tòa Enda Mariam tọa lạc tại khu phố cổ Arbate Asmara ở đầu phía đông của trục đường Mereb (Mereb Street), nằm cách Đại lộ Harnet (Harnet Avenue) và khu chợ trung tâm Asmara khoảng 600 đến 800 mét về phía đông bắc. Từ Nhà thờ Đức Bà Mân Côi hoặc Đại thánh đường Hồi giáo Al Khulafa Al Rashiudin ở trung tâm Asmara, quý vị có thể đi bộ thong thả khoảng 10 đến 12 phút dọc theo các con phố lát đá mát mẻ hướng về phía đông bắc là tới ngay cổng vòm lớn của nhà thờ.
- Toạ độ
- 15.3381, 38.9439
Nhà thờ chính tòa Enda Mariam mở cửa hằng ngày đón tiếp tín hữu và du khách tới chiêm bái một trong những di tích tôn giáo quan trọng nhất của thủ đô Asmara. Theo luật lệ thiêng liêng ngàn đời của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea, trước khi bước qua bậc cửa để vào bên trong thánh đường (kể cả sảnh ngoài), mọi người bắt buộc phải tháo giày dép để bên ngoài (tưởng nhớ lời Thiên Chúa phán với Moses trước bụi gai cháy: 'Hãy cởi dép ở chân ngươi ra, vì nơi ngươi đang đứng là đất thánh'). Quý vị cần ăn mặc hết sức kín đáo và trang nghiêm; phụ nữ nên mang theo khăn choàng trắng (hoặc khăn choàng lịch sự) để trùm đầu khi vào khuôn viên và nội điện. Du khách có thể tham quan các gian vòng ngoài và chiêm ngưỡng các bức bích họa, nhưng tuyệt đối không được bước qua rèm che để vào Cung Cực Thánh (Maqdas) ở trung tâm vì nơi đó chỉ dành riêng cho các linh mục hành lễ. Khi tới viếng bên ngoài, quý vị cũng đừng quên dừng lại bên giá treo những phiến 'chuông đá' cổ truyền ở sân bên hông nhà thờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Enda Mariam, Asmara
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi 'Enda Mariam' và 'Re'ese Adbarat Kidisti Mariam' của nhà thờ có ý nghĩa là gì?
Trong tiếng Tigrinya bản địa của vùng cao nguyên Eritrea, 'Enda Mariam' có nghĩa là 'Ngôi nhà của Đức Mẹ Maria'; còn danh hiệu phụng vụ đầy đủ 'Re'ese Adbarat Kidisti Mariam' trong cổ ngữ Ge'ez có nghĩa là 'Thánh đường Đứng đầu mọi Đền thánh dâng kính Đức Thánh Trinh Nữ Maria', khẳng định vị thế Nhà thờ Mẹ tại thủ đô Asmara.
Nhà thờ chính tòa Enda Mariam hiện nay được xây dựng vào năm nào và do ai thiết kế?
Trên nền ngôi nhà thờ cổ của làng Arbate Asmara, khối nhà thờ chính được xây dựng lại vào năm 1920 theo thiết kế của kiến trúc sư người Ý Ernesto Gallo, sau đó được mở rộng và hoàn thiện mặt tiền hai tháp chuông vào năm 1938 dựa trên đồ án của kiến trúc sư Odoardo Cavagnari. Đến năm 1969, khuôn viên và cổng vòm lớn được mở rộng thêm và năm 2017 toàn bộ quần thể được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Vì sao tường của Nhà thờ chính tòa Enda Mariam lại có các dải đá đen xen gạch đỏ và các hàng nút tròn nhô ra?
Đó là nghệ thuật kiến trúc Tân Aksum độc đáo: các dải đá bazan màu đen xám xếp xen kẽ với gạch đất nung đỏ cùng các hàng gờ tròn dưới mái hiên được thiết kế để mô phỏng kỹ thuật xây tường đá giằng dầm gỗ truyền thống của vương quốc cổ Aksum, trong đó các đầu thanh gỗ tròn nhô ra khỏi mặt tường thường được gọi là 'đầu khỉ' (monkey heads).
Ba bức tranh ghép mảnh sứ (mosaic) lớn trên mặt tiền của nhà thờ khắc họa những nhân vật nào?
Bức tranh ghép sứ lớn nhất ở chính giữa mặt tiền bên trên cửa chính khắc họa Đức Trinh Nữ Maria trong trang phục hoàng gia truyền thống; còn hai bức tranh ghép sứ lớn trên thân hai ngọn tháp chuông hai bên khắc họa hai vị Tổng lãnh thiên thần bảo hộ là Thánh Michael (Kidus Mikael) và Thánh Gabriel (Kidus Gebriel).
Những phiến đá treo trên khung ở bên hông sân Nhà thờ chính tòa Enda Mariam dùng để làm gì?
Đó là dàn 'chuông đá' cổ truyền (gọi là Dawel trong tiếng Tigrinya), gồm những phiến đá núi lửa phonolite tự nhiên có cấu trúc khoáng vật đặc biệt; khi dùng một hòn đá nhỏ gõ vào sẽ phát ra âm thanh ngân vang trong trẻo như tiếng chuông đồng để báo giờ cầu nguyện theo truyền thống ngàn năm của các tu viện Eritrea.
Ngày đại lễ lớn nhất trong năm tại Nhà thờ chính tòa Enda Mariam diễn ra vào ngày nào?
Đại lễ bổn mạng lớn nhất (Lễ Nigdet / Hidar Tsion) diễn ra vào ngày 30 tháng 11 Dương lịch hằng năm (tức ngày 21 tháng Hidar theo lịch Ge'ez), thu hút hàng vạn tín hữu mặc trang phục trắng truyền thống về tham dự lễ rước Hòm Bia Giao Ước Tabot cùng tiếng trống Kebero và thánh ca cổ truyền.