Gniezno là một thị trấn nhỏ giữa đồng bằng Đại Ba Lan (Wielkopolska), nhưng khi đi lên con dốc lát đá tới đồi Lech (Wzgórze Lecha), quý vị sẽ thấy một nhà thờ lớn hơn hẳn mọi thứ chung quanh: thân gạch đỏ Gothic, hai tháp vuông ở mặt tây, một vòng nhà nguyện bám quanh đầu đông. Vào bên trong, ở cuối gian giữa, trước bàn thờ chính, là một tán đá đỡ trên cột, bên dưới đặt chiếc quan tài bằng bạc, và quanh đó người đến cầu nguyện không bao giờ vắng.
Đây là Nhà thờ chính tòa Gniezno (Archikatedra Gnieźnieńska), tên đầy đủ là Vương cung thánh đường Giáo chủ kính Đức Mẹ Lên Trời và Thánh Adalbert. Chiếc quan tài bạc giữ thánh tích Thánh Adalbert, người Ba Lan gọi là Thánh Wojciech, vị giám mục tử đạo năm 997 mà thánh tích đã biến Gniezno thành nơi đặt tòa tổng giám mục đầu tiên của đất nước ba năm sau đó.
IThánh Adalbert Và Mẹ Của Các Nhà Thờ Ba Lan
Tên Gniezno thường được giải nghĩa từ chữ gniazdo, cái tổ. Truyền thuyết kể ông tổ Lech dừng chân trên ngọn đồi này khi thấy một tổ đại bàng trắng, và lập ở đó nơi định cư đầu tiên. Đó là truyện kể dân gian, không phải sử liệu, nhưng giải thích vì sao ngọn đồi mang tên Lech.
Nhà thờ kính hai tước hiệu. Đức Mẹ Lên Trời là tước hiệu Đức Mẹ phổ biến nhất ở các nhà thờ chính tòa cổ của Ba Lan. Thánh Adalbert là tước hiệu riêng, vì thánh tích của ngài ở đây. Chữ Giáo chủ (Prymas) trong tên gọi đến từ tước hiệu Giáo chủ Ba Lan, được trao cho tổng giám mục Gniezno Mikołaj Trąba tại Công đồng Constance, vị đầu tiên giữ tước ấy từ năm 1417, theo trang dzieje.pl.
Trong nếp Công Giáo, thánh tích của một vị tử đạo được tôn kính vì đã là thân xác của người làm chứng cho đức tin tới cùng, không phải vì có quyền năng tự thân. Từ thời Giáo hội sơ khai, bàn thờ thường được dựng trên mộ các vị tử đạo. Việc một giáo phận mới được lập đúng tại nơi giữ thánh tích của vị tử đạo vừa được phong thánh là theo nếp ấy: vị thánh trở thành bổn mạng, và nhà thờ giữ thánh tích trở thành nhà thờ mẹ của cả vùng.
Theo trang Niezbędnik Katolika, Adalbert sinh năm 956 ở Libice thuộc xứ Bohemia (Czechia ngày nay), làm giám mục Praha năm hai mươi bảy tuổi, rồi rời giáo phận đi truyền giáo cho người Phổ cổ bên bờ biển Baltic. Ngài tử đạo ngày 23 tháng 4 năm 997 và được Giáo hoàng Silvestrô II phong thánh năm 999. Thi hài ngài được chuộc về và an táng ở Gniezno ngay năm 997. Năm 1000 Tổng giáo phận Gniezno được lập, là tòa tổng giám mục đầu tiên của Ba Lan. Bảng tư liệu của thư viện ghi thêm đầu thánh được tìm lại năm 1127.
Nhiều người tưởng Gniezno là một trong nhiều nhà thờ đăng quang của Ba Lan như Kraków. Thực ra hai nơi nối nhau theo thời gian. Gniezno là nơi đăng quang các vua Ba Lan thời trung cổ từ năm 1025 tới năm 1300. Từ năm 1320 lệ đăng quang chuyển về Nhà thờ chính tòa Wawel ở Kraków, còn Gniezno giữ vai trò tòa tổng giám mục lâu đời nhất và nơi giữ thánh tích vị bổn mạng.
IIBốn Lớp Nhà Thờ Trên Đồi Lech
Dưới sàn nhà thờ hiện nay là dấu vết của ít nhất ba ngôi nhà thờ cũ. Tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại mô tả lần lượt một nhà thờ tròn tiền Roman, một vương cung thánh đường tiền Roman, một nhà thờ Roman đá đẽo, rồi mới tới nhà thờ Gothic. Mộ Thánh Adalbert đi theo cả bốn lớp, mỗi lần dựng lại được dời gần hơn về phía cung thánh.
- Trước 992Nhà thờ tròn tiền RomanMột nhà thờ tròn, gian giữa đường kính khoảng 9 mét, có gian cung thánh nhỏ ở phía đông, theo tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại.
- 997 và 1000Thánh tích và tổng giáo phậnThi hài Thánh Adalbert được an táng ở Gniezno năm 997. Năm 1000 Tổng giáo phận Gniezno được lập.
- Đầu thế kỷ 11Vương cung thánh đường tiền RomanNhà thờ ba gian dài khoảng 37,5 mét, rộng 26 mét, ba gian cung thánh bán nguyệt ở phía đông, thay cho nhà thờ tròn.
- 1064Nhà thờ RomanSau hỏa hoạn năm 1018 và những lần hư hại khác, nhà thờ được dựng lại bằng đá đẽo với hai tháp vuông và cung hiến năm 1064. Một tháp Roman sập năm 1220 do lún đất.
- Khoảng 1170Cửa đồng GnieznoĐôi cửa đồng kể đời Thánh Adalbert được đúc, cùng thời với mái lợp chì khoảng năm 1174. Các nguồn ghi năm đúc khác nhau, xem hộp sử liệu dưới.
- 1342Khởi dựng nhà thờ GothicTổng giám mục Jarosław Bogoria Skotnicki khởi dựng nhà thờ Gothic, bắt đầu từ gian cung thánh có hành lang quanh và vòng nhà nguyện.
- 1390 hoặc 1512Hoàn thànhTài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại ghi công trình xong khoảng năm 1390. Hồ sơ di sản quốc gia ghi gian giữa và tháp xong năm 1512.
- 1994Di tích lịch sử quốc giaNhà thờ được công nhận Di tích lịch sử (Pomnik historii) của Ba Lan, thuộc đợt mười lăm di tích đầu tiên ngày 8 tháng 9 năm 1994, theo Viện Di sản Quốc gia.
Có hai chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là mốc hoàn thành nhà thờ Gothic: tài liệu khảo cứu kiến trúc trung đại ghi công trình xong khoảng năm 1390, hồ sơ di sản quốc gia zabytek.pl ghi gian giữa và các tháp xong năm 1512. Có thể hiểu phần cung thánh và vòm xong cuối thế kỷ 14, còn thân tây và tháp kéo dài sang đầu thế kỷ 16, vì chính tài liệu khảo cứu cũng ghi tháp nam là của thế kỷ 16. Thứ hai là năm đúc cửa đồng: zabytek.pl ghi khoảng năm 1170, trang của Tổng giáo phận Gniezno ghi khoảng năm 1175, tài liệu khảo cứu ghi khoảng cuối thập niên 1170 đầu thập niên 1180.
IIICửa Đồng, Mộ Thánh Và Vòng Nhà Nguyện
Nhà thờ Gothic là một basilica ba gian xây gạch, gian cung thánh khép lại bằng hình bảy cạnh, có hành lang đi vòng quanh, và theo tài liệu khảo cứu có một vòng mười bốn nhà nguyện bám quanh các gian bên và hành lang ấy. Mặt tây có hai tháp lớn. Thế kỷ 17 và 18 các giám mục và kinh sĩ dựng thêm những nhà nguyện mộ theo lối Baroque. Giữa thế kỷ 20, một đợt trùng tu lớn trả lại cho nội thất dáng Gothic, theo zabytek.pl.
Đôi cửa đồng thế kỷ 12 đặt ở lối vào phía nam, mười tám ô chia đều hai cánh kể đời Thánh Adalbert từ lúc sinh ra, học hành, làm giám mục, đi truyền giáo tới lúc tử đạo và được an táng ở Gniezno. Viền quanh là dây lá đan với 64 hình người và thú.
Do thợ bạc Peter van der Rennen ở Gdańsk làm năm 1662, mười cảnh chạm nổi, đặt dưới một tán đá ở cuối gian giữa. Cùng người thợ ấy về sau làm quan tài bạc cho Thánh Stanisław ở Wawel.
Tấm mộ đá cẩm thạch đỏ khắc hình Thánh Adalbert do Hans Brandt làm năm 1478 tới 1486, là mộ cũ của vị thánh trước khi có quan tài bạc.
Mười bốn nhà nguyện quanh gian bên và hành lang cung thánh, nhiều nhà nguyện được trang trí lại theo lối Baroque làm nơi an táng các tổng giám mục.
Giữ dấu vết các lớp nhà thờ tiền Roman và Roman, cho thấy nơi này đã là chốn thờ tự từ trước năm 992.
| Số liệu cửa đồng | Cánh trái | Cánh phải |
|---|---|---|
| Chiều cao | 328 cm | 323 cm |
| Chiều rộng | 84 cm | 83 cm |
| Độ dày | 20 tới 30 mm | 25 tới 45 mm |
| Cách đúc | Đúc liền một khối | Ghép từ 24 mảnh đúc riêng |
| Số ô kể chuyện | 9 ô | 9 ô |
IVThế Đất Và Hướng
Đọc thế đất ở Gniezno phải bắt đầu bằng một sự thật lịch sử: nhà thờ không được chọn đất theo bất kỳ phép tính nào, mà dựng lại bốn lần trên đúng một chỗ, vì chỗ ấy có mộ vị thánh. Công Giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ giữ hướng phụng vụ cổ, cung thánh ở đầu đông, mặt tiền và hai tháp ở đầu tây. Những gì thư viện viết dưới đây là cách đọc theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, đưa ra để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu, không phải điều được chép trong tư liệu của Tổng giáo phận hay điều người dựng từng nghĩ tới.
Điều thứ nhất là gò cao giữa đồng bằng. Đồi Lech không cao, nhưng giữa vùng đất phẳng của Đại Ba Lan nó là chỗ nổi lên rõ nhất, và đó là nơi người xưa đặt cả khu định cư lẫn nhà thờ. Lối cổ truyền gọi một gò đất nổi giữa đồng là đột, chỗ khí nổi lên, và coi là nơi đáng dựng việc lớn khi không có núi.
Điều thứ hai là mộ ở tâm. Qua bốn lần dựng, mộ Thánh Adalbert luôn là cái trục mà cả nhà thờ quay quanh, và ngày nay nó nằm ở gian cuối của lòng giữa, ngay trước cung thánh. Con mắt cổ truyền sẽ gọi đây là huyệt, chỗ kết của cả thế đất, còn nhà thờ chỉ là lớp nhà dựng trên huyệt ấy. Với người Công Giáo, cách hiểu đúng là bàn thờ được dựng trên mộ vị tử đạo, một nếp có từ thời các hầm mộ ở Rôma.
Điều thứ ba là vòng nhà nguyện. Mười bốn nhà nguyện ôm lấy thân chính và đầu cung thánh, nhìn từ trên xuống như những cánh hoa quanh nhụy. Sách địa lý có hình ảnh hoa tâm, chỗ nhiều lớp bao bọc một lõi, được xem là thế giữ khí. Ở Gniezno các lớp ấy có nghĩa rất cụ thể: mỗi nhà nguyện là nơi an nghỉ của một vị giám mục hay kinh sĩ muốn nằm gần mộ vị thánh.
Về hướng, cung thánh về đông, lưng nhà thờ tựa vào phần cao nhất của đồi, mặt tây mở ra quảng trường nhỏ trước nhà thờ. Lối cổ truyền gọi thế ấy là tựa cao nhìn thấp. Đó là trùng hợp của địa hình với hướng phụng vụ, thư viện ghi lại để đối chiếu.
VLễ Theo Lịch Phụng Vụ Công Giáo
Là nhà thờ chính tòa, Gniezno theo lịch phụng vụ Công Giáo tính theo dương lịch, cộng thêm lịch riêng của Giáo hội Ba Lan. Ngày lớn nhất là lễ Thánh Adalbert, mà ở Ba Lan là lễ trọng vì ngài là bổn mạng chính của đất nước, của Tổng giáo phận và của thành phố Gniezno. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 23 tháng 4 | Lịch phụng vụ Công Giáo, bậc lễ trọng ở Ba Lan | Thánh Adalbert (Wojciech) | Ngày ngài tử đạo năm 997. Lịch Roma chung giữ ngày này ở bậc thấp hơn, riêng Ba Lan mừng như lễ trọng. |
| Chúa Nhật gần 23 tháng 4 | Dương lịch, lệ riêng Gniezno | Đại lễ kính Thánh Adalbert | Có cuộc rước thánh tích từ nhà thờ Thánh Micae về nhà thờ chính tòa, thánh lễ trọng thể có giám mục nhiều nước tới dự. |
| 15 tháng 8 | Lịch phụng vụ Công Giáo, dương lịch | Đức Mẹ Lên Trời | Tước hiệu thứ nhất của nhà thờ, lễ trọng. |
| Tuần Thánh và Phục Sinh | Lịch phụng vụ Công Giáo, đổi theo năm | Đỉnh cao năm phụng vụ | Thánh lễ Dầu và các nghi lễ của cả Tổng giáo phận do tổng giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Mùa Vọng và 25 tháng 12 | Lịch phụng vụ Công Giáo | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh tại nhà thờ mẹ của Tổng giáo phận. |
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- ul. Jana Łaskiego 9, 62-200 Gniezno (Wzgórze Lecha, đồi Lech)
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 9 phố Jana Łaskiego, trên đồi Lech ở trung tâm Gniezno, tỉnh Đại Ba Lan. Gniezno cách Poznań chừng năm mươi cây số về phía đông bắc, có tàu hỏa thẳng tới, từ ga Gniezno đi bộ lên đồi khoảng mười lăm phút.
- Toạ độ
- 52.5367, 17.5928
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ hằng ngày, và khu mộ Thánh Adalbert là nơi cầu nguyện chứ không phải chỗ trưng bày. Lệ thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ, giữ im lặng, không đi vào khu cung thánh khi có lễ. Cửa đồng Gniezno được giữ ở lối vào phía nam, quý vị xem theo hướng dẫn tại chỗ và không chạm tay vào mặt đồng.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Gniezno
Contribute photos, information or video for Gniezno CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Gniezno có gì đặc biệt
Là tòa tổng giám mục đầu tiên của Ba Lan, lập năm 1000, nơi giữ thánh tích Thánh Adalbert tử đạo năm 997, được gọi là mẹ của các nhà thờ chính tòa Ba Lan. Nhà thờ Gothic khởi dựng năm 1342 và giữ đôi cửa đồng thế kỷ 12 kể đời vị thánh.
Thánh Adalbert là ai
Là Thánh Adalbert, người Ba Lan gọi là Thánh Wojciech, sinh năm 956 ở Bohemia, làm giám mục Praha, rồi đi truyền giáo cho người Phổ cổ và tử đạo ngày 23 tháng 4 năm 997. Ngài được phong thánh năm 999, là bổn mạng chính của Ba Lan, thánh tích giữ ở nhà thờ chính tòa Gniezno.
Cửa đồng Gniezno làm năm nào
Các nguồn ghi khác nhau: khoảng năm 1170 theo hồ sơ di sản quốc gia, khoảng năm 1175 theo Tổng giáo phận Gniezno, cuối thập niên 1170 đầu thập niên 1180 theo tài liệu khảo cứu. Cửa có hai cánh cao khoảng 3,3 mét, mười tám ô kể đời Thánh Adalbert.
Nhà thờ Gniezno xây năm nào
Nhà thờ Gothic hiện nay khởi dựng năm 1342. Tài liệu khảo cứu ghi xong khoảng năm 1390, hồ sơ di sản quốc gia ghi gian giữa và tháp xong năm 1512. Dưới nền còn dấu vết các nhà thờ cũ, sớm nhất là một nhà thờ tròn có từ trước năm 992.
Lễ Thánh Adalbert ở Gniezno vào ngày nào
Lễ Thánh Adalbert là ngày 23 tháng 4, ở Ba Lan là lễ trọng. Tại Gniezno có đại lễ vào dịp cuối tuần gần ngày ấy, với cuộc rước thánh tích từ nhà thờ Thánh Micae về nhà thờ chính tòa và thánh lễ trọng thể có giám mục nhiều nước tới dự.