Quý vị đi trên một sườn đồi đá đỏ, cỏ khô và vài mái nhà tròn, không thấy gì giống nhà thờ cả. Rồi mặt đất trước chân bỗng mở ra thành một hố vuông sâu hoắm, và dưới đáy hố là một nóc nhà hình chữ thập, tạc nổi ba lớp chữ thập lồng nhau, đứng ngang tầm mắt người đang đứng trên miệng hố. Muốn vào, phải men theo một đường hào đục trong đá xuống sâu dần, qua một lối hầm tối, rồi mới ra tới sân của nhà thờ, bốn bề là vách đá dựng đứng. Những người hành hương quấn khăn trắng ngồi lặng trên các gờ đá, có người tựa lưng vào vách mà đọc kinh.
Đó là Bete Giyorgis, nhà thờ Thánh Giêorgiô, một trong mười một nhà thờ đục đá Lalibela. Mỗi nhà thờ được tạc từ một khối đá liền, không xây bằng viên nào. Thư viện chọn Lalibela làm nơi đại diện duy nhất cho Ethiopia vì đây là thánh địa của Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia, giáo hội Kitô lâu đời của đất nước ấy, và vì những người dựng nó đã có một ý định lớn: làm ra một Jerusalem ngay trên cao nguyên châu Phi cho người không thể đi tới Đất Thánh.
IGiáo Hội Tewahedo Và Giấc Mơ Jerusalem Mới
Lalibela thuộc Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia. Đây là một nhánh của Chính Thống Cổ Đông Phương, gia đình các giáo hội không nhận Công đồng Chalcedon năm 451, gồm Giáo hội Copt ở Ai Cập, Giáo hội Syria, Giáo hội Tông truyền Armenia, Giáo hội Eritrea và Giáo hội Malankara ở Ấn Độ. Nhánh này khác với Chính Thống Đông Phương truyền thống Hy Lạp và Nga. Thư viện xếp cả hai nhánh vào trang đạo Chính Thống Giáo, nơi quý vị đọc được chỗ giống và khác giữa hai gia đình giáo hội này. Chữ tewahedo trong tiếng Ge'ez có nghĩa là hợp làm một, chỉ niềm tin rằng thần tính và nhân tính nơi Chúa Kitô hợp nhất trọn vẹn.
Tên Lalibela là tên của vị vua đã cho làm các nhà thờ. Theo Britannica, thị trấn xưa tên là Roha, làm kinh đô của nhà Zagwe chừng ba trăm năm, rồi được đổi theo tên vị vua nổi tiếng nhất của triều ấy. Vua Lalibela trị vì cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13.
Theo hồ sơ UNESCO, các nhà thờ được dựng như một Jerusalem mới, nơi thay cho thánh địa Jerusalem và Bethlehem mà người hành hương ở đây khó đi tới. Vì thế cả quần thể mang những tên của Đất Thánh: một dòng suối chia hai cụm nhà thờ được gọi là sông Jordan, có nhà thờ mang tên Golgotha, có nhà thờ mang tên Bethlehem. Đi qua Lalibela là đi lại con đường của Đất Thánh trong một vùng cao nguyên.
Theo nếp của Giáo hội Tewahedo, mỗi nhà thờ giữ một tabot, tấm bảng thánh tượng trưng cho Hòm Bia Giao Ước, đặt ở gian thánh trong cùng, chỉ linh mục được chạm tới. Chính tabot, chứ không phải tòa nhà, làm cho một nơi trở thành nhà thờ. Đây là nét đặc biệt của Kitô Giáo Ethiopia, gần với ký ức Cựu Ước hơn phần lớn các giáo hội khác.
Chỗ hay hiểu lầm: hồ sơ UNESCO viết các nhà thờ là đích hành hương của Kitô hữu Copt từ thế kỷ 12. Cách nói ấy dễ làm người đọc tưởng Lalibela thuộc Giáo hội Copt Ai Cập. Thực ra hai giáo hội là anh em trong cùng gia đình Chính Thống Cổ Đông Phương, và trong nhiều thế kỷ vị giám mục đứng đầu Giáo hội Ethiopia được gửi tới từ Alexandria. Nhưng Giáo hội Tewahedo có ngôn ngữ phụng vụ Ge'ez, lịch riêng và truyền thống riêng, nay là một giáo hội tự chủ. Britannica ghi đúng rằng các nhà thờ do linh mục của Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia coi sóc.
Cũng đừng lẫn Lalibela với Tu viện Thánh Catarina ở Sinai. Cả hai đều là thánh địa gắn với ký ức Đất Thánh, nhưng Catarina thuộc Chính Thống Đông Phương truyền thống Hy Lạp.
IIKinh Đô Roha Và Những Thế Kỷ Đục Đá
Truyền thống gán cả mười một nhà thờ cho một người, vua Lalibela. Sử liệu và khảo cổ học cho một bức tranh chậm rãi hơn: có thể các nhà thờ được đục qua nhiều giai đoạn, có cái trước, có cái sau triều vị vua ấy. Thư viện ghi các mốc theo nguồn, và để riêng chỗ các nguồn không cùng ý.
- Thế kỷ 10 tới 13Khoảng đục đá theo một số học giảBiblical Archaeology Society ghi các nhà thờ có thể đã được làm qua nhiều thế kỷ, từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 13 hoặc muộn hơn.
- Khoảng 300 nămRoha, kinh đô nhà ZagweTheo Britannica, Roha làm kinh đô của nhà Zagwe chừng ba trăm năm, về sau đổi tên theo vua Lalibela.
- Cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13Triều vua LalibelaVua Lalibela nhà Zagwe cho làm các nhà thờ như một Jerusalem mới. Truyền thống coi ông là người dựng toàn bộ quần thể.
- Cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13Bete GiyorgisNhà thờ Thánh Giêorgiô hình chữ thập, đứng riêng khỏi hai cụm, được Biblical Archaeology Society định niên đại vào khoảng này.
- Từ thế kỷ 12Đích hành hươngUNESCO ghi nơi này là đích hành hương từ thế kỷ 12 tới nay, một di tích sống, người hành hương về đông nhất vào các đại lễ.
- 1978Di sản Thế giới UNESCOĐược ghi danh trong đợt đầu tiên của Danh sách Di sản Thế giới, theo tiêu chí i, ii và iii.
Về niên đại, ba nguồn ghi ba cách. Hồ sơ UNESCO ghi vua Lalibela cho dựng các nhà thờ vào thế kỷ 12. Britannica ghi triều vua Lalibela vào cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13. Biblical Archaeology Society ghi các nhà thờ được làm trải nhiều thế kỷ, từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 13 hoặc muộn hơn, và chỉ riêng Bete Giyorgis được định vào cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13. Cách hiểu thận trọng là: quần thể thành hình quanh năm 1200, gắn với tên vua Lalibela, nhưng không phải tất cả được đục trong một đời người.
Về loại đá, Britannica mô tả thợ đục hào quanh một khối đá granit rồi tạc khối ấy cả trong lẫn ngoài. Biblical Archaeology Society lại ghi các nhà thờ được đục vào sườn đồi bằng đá núi lửa mềm màu đỏ. Hai cách gọi không khớp, thư viện ghi cả hai để quý vị tự đối chiếu.
IIIĐục Từ Trên Xuống: Mười Một Nhà Thờ Nguyên Khối
Cách làm ở Lalibela ngược với mọi lối xây dựng quen thuộc. Theo Britannica, thợ không xếp đá lên mà đục đá đi: đào những đường hào sâu thành hình chữ nhật quanh một khối đá, tách khối ấy khỏi núi, rồi tạc khối còn lại thành mặt ngoài, cửa, cửa sổ, sau đó khoét vào trong thành gian thờ, cột và vòm. Mỗi nhà thờ vì thế là một khối đá liền, nối với nền đá gốc ở dưới đáy. Hồ sơ UNESCO ghi quanh các nhà thờ là cả một mạng hào thoát nước, đường hầm và lối đi nghi lễ, có chỗ mở vào hang ẩn tu và hầm mộ, và quanh quần thể là những ngôi nhà tròn truyền thống của vùng Lasta.
UNESCO chia các nhà thờ thành hai cụm hai bên dòng suối Jordan. Cụm phía bắc gồm Bete Medhane Alem (Nhà Đấng Cứu Thế), Bete Maryam (Nhà Đức Maria), Bete Maskal (Nhà Thánh Giá), Bete Denagel (Nhà Các Trinh Nữ) và Bete Golgotha Mikael. Cụm phía nam gồm Bete Amanuel, Bete Qeddus Mercoreos, Bete Abba Libanos, Bete Gabriel Rufael và Bete Lehem. Nhà thờ thứ mười một là Bete Giyorgis đứng riêng, nối với các cụm kia bằng hệ thống hào.
Hình chữ thập, đục từ một thềm đá nghiêng theo Britannica. Biblical Archaeology Society ghi sân vuông 72 x 72 foot (khoảng 22 mét), sâu 36 foot (khoảng 11 mét), có 3 cửa, 12 cửa sổ, trên nóc tạc chữ thập Hy Lạp.
Được xem là nhà thờ nguyên khối lớn nhất thế giới. Britannica ghi dài 33 mét, rộng 23 mét, sâu 10 mét, là nhà thờ đầu tiên của cụm phía bắc.
Dòng suối chia hai cụm nhà thờ được gọi theo tên sông Jordan, nơi Chúa Giêsu chịu phép rửa, là một phần của ý đồ dựng một Jerusalem mới theo UNESCO.
Mạng hào thoát nước, lối hầm và đường đi nghi lễ nối các nhà thờ với nhau, có chỗ mở vào hang ẩn tu và hầm mộ, theo UNESCO. Người hành hương đi từ nhà thờ này sang nhà thờ khác dưới mặt đất.
Biblical Archaeology Society ghi Bete Giyorgis thuở đầu chỉ vào được từ phía tây, qua một lối dẫn dài gần 100 foot, tức khoảng 30 mét, đục trong đá.
Những ngôi nhà đá tròn truyền thống quanh quần thể, UNESCO gọi là Lasta tukul, là một phần của cảnh quan di sản được ghi danh.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Số nhà thờ nguyên khối | 11 | UNESCO, Britannica |
| Bete Medhane Alem | Dài 33 m, rộng 23 m, sâu 10 m | Britannica |
| Sân Bete Giyorgis | 72 x 72 foot, sâu 36 foot | Biblical Archaeology Society |
| Cửa và cửa sổ Bete Giyorgis | 3 cửa, 12 cửa sổ | Biblical Archaeology Society |
| Niên đại | Thế kỷ 12, hoặc cuối 12 đầu 13 | UNESCO, Britannica, nguồn khác ghi thế kỷ 10 tới 13 |
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói rõ trước: đây là phần kiến giải riêng của thư viện, không chép từ tư liệu nào về Lalibela. Giáo hội Tewahedo, cũng như mọi giáo hội Kitô, không dạy phong thủy. Nhà thờ Ethiopia giữ hướng phụng vụ: gian thánh, nơi đặt tabot, ở phía đông, người vào từ phía tây đi dần về phía đông. Lối vào duy nhất từ phía tây của Bete Giyorgis mà Biblical Archaeology Society ghi lại phù hợp với nếp ấy. Phần còn lại dưới đây chỉ là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt nhìn vào, để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu.
Điều khiến người quen xem đất phải dừng lại lâu nhất là công trình nằm dưới mặt đất. Phép cổ của người Việt đặt dương cơ, nhà cho người sống và nơi thờ, trên mặt đất, nơi cao ráo đón nắng gió, còn cái gì nằm trong lòng đất thì thường thuộc về âm phần. Lalibela đảo ngược thói quen ấy: nơi thờ tự được khoét vào trong đá, mái nhà thờ ngang với mặt đất. Nhưng con mắt cũ cũng có một khái niệm gần: tàng, cất giữ. Cái gì quý thì giấu vào trong, khí được đá bao bọc bốn bề không tán ra đâu được. Đọc theo lối ấy, mỗi nhà thờ là một điểm khí được đá giữ chặt.
Điều thứ hai là dòng nước chia đôi. Hai cụm nhà thờ nằm hai bên dòng suối được gọi là sông Jordan. Phép cổ coi nước là thứ dẫn khí và phân khu, nơi có nước chảy giữa hai khối đất là thế thủy phân lưỡng giới. Ở đây sự phân chia ấy lại có nghĩa tôn giáo rõ ràng: vượt qua dòng Jordan là đi từ phần đất này sang phần đất kia của Đất Thánh. Mạng hào thoát nước mà UNESCO ghi lại cũng cho thấy người dựng đã tính rất kỹ đường đi của nước, dù với lý do thực tế là giữ cho các nhà thờ không ngập vào mùa mưa.
Điều thứ ba là hình chữ thập của Bete Giyorgis. Nhìn từ trên mép hố xuống, nhà thờ là một chữ thập đều bốn cánh nằm gọn trong một ô vuông. Lối cổ Việt đọc ô vuông là đất, và hình bốn cánh đều hướng ra bốn phương là thế tứ chính, bốn hướng chính cân nhau quanh một tâm. Xin nhắc đây chỉ là sự trùng khớp của hình học, vì với tín hữu Tewahedo, hình ấy là thánh giá.
Cuối cùng là hướng. Người Việt xưa chuộng hướng nam. Ở Lalibela, trục chính đi từ tây sang đông theo phụng vụ, người hành hương bước xuống từ phía tây, đi vào bóng tối của đường hầm rồi mới tới gian thờ. Hai lối nghĩ khác nhau từ gốc, và thư viện ghi lại để quý vị thấy chỗ khác, không để so hơn kém.
VGenna, Timkat Và Các Lễ Theo Lịch Ethiopia
Giáo hội Tewahedo theo lịch Ethiopia, lịch có mười hai tháng ba mươi ngày cộng một tháng ngắn cuối năm, và tính năm chậm hơn dương lịch vài năm. Vì thế lễ Giáng Sinh ở đây không rơi vào ngày 25 tháng 12 dương lịch. Hồ sơ UNESCO ghi Lalibela là di tích sống, người hành hương về đông nhất vào các đại lễ, trong đó Genna và Timkat là hai dịp lớn nhất. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Ngày | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Genna, lễ Giáng Sinh | Lịch Ethiopia | 29 tháng Tahsas, thường rơi vào 7 tháng 1 dương lịch | Dịp hành hương đông nhất năm. Người hành hương áo trắng tụ về các nhà thờ, đêm canh thức với thánh ca và kinh nguyện. |
| Timkat, lễ Hiển Linh | Lịch Ethiopia | 11 tháng Tir, thường rơi vào 19 tháng 1 dương lịch | Mừng Chúa Giêsu chịu phép rửa ở sông Jordan. Theo nếp của Giáo hội, tabot được rước ra khỏi nhà thờ tới nơi có nước, có nghi thức làm phép nước. |
| Fasika, lễ Phục Sinh | Lịch Ethiopia, cách tính Phục Sinh của Giáo hội | Mỗi năm một ngày | Đại lễ kết thúc mùa chay dài của tín hữu Tewahedo. |
| Chủ nhật và các lễ thánh | Lịch phụng vụ Tewahedo | Quanh năm | Mỗi nhà thờ có ngày lễ riêng theo vị thánh bổn mạng, như Thánh Giêorgiô ở Bete Giyorgis. |
Timkat ở Lalibela mang một ý nghĩa đặc biệt vì chính nơi này có dòng suối mang tên Jordan. Ngày lễ nhớ phép rửa ở sông Jordan được cử hành ngay bên một Jordan của Ethiopia, đúng tinh thần Jerusalem mới mà người dựng đã định. Thư viện không tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Lalibela nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo, bang Amhara
- Đường tới
- Các nhà thờ nằm ngay trong thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo, bang Amhara, miền bắc cao nguyên Ethiopia. Thị trấn có sân bay nội địa, và cũng tới được bằng đường bộ.
- Toạ độ
- 12.0317, 39.0411
Các nhà thờ là nơi thờ tự đang hoạt động, do linh mục Giáo hội Tewahedo coi sóc. Theo nếp của nơi ấy, khách cởi giày trước khi bước vào trong nhà thờ, ăn mặc kín đáo, nữ thường che tóc bằng khăn. Không bước vào gian thánh, nơi đặt tabot, vì chỉ linh mục được vào. Lối hào và đường hầm hẹp, tối, bậc đá trơn, quý vị cần đi chậm và nhường đường cho người hành hương, nhất là vào dịp Genna và Timkat.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Các nhà thờ đục đá Lalibela
Contribute photos, information or video for Rock-Hewn Churches, LalibelaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
nhà thờ đục đá lalibela ở đâu
Ở thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo, bang Amhara, miền bắc Ethiopia. Thị trấn xưa tên Roha, từng là kinh đô của nhà Zagwe chừng ba trăm năm theo Britannica. Mười một nhà thờ nguyên khối được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1978.
nhà thờ lalibela được xây năm nào
Nguồn vênh nhau. UNESCO ghi thế kỷ 12, Britannica ghi triều vua Lalibela cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13, Biblical Archaeology Society ghi các nhà thờ được làm qua nhiều thế kỷ từ thế kỷ 10 tới 13 hoặc muộn hơn. Cách hiểu thận trọng là quần thể thành hình quanh năm 1200.
lalibela thuộc đạo nào
Thuộc Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia, một nhánh Chính Thống Cổ Đông Phương, cùng gia đình với Giáo hội Copt, Syria, Armenia, không nhận Công đồng Chalcedon năm 451. Nhánh này khác với Chính Thống Đông Phương truyền thống Hy Lạp và Nga, thư viện xếp cả hai vào trang Chính Thống Giáo.
bete giyorgis là gì
Là nhà thờ Thánh Giêorgiô hình chữ thập, biểu tượng của Lalibela, đục từ một thềm đá nghiêng. Biblical Archaeology Society ghi sân vuông 72 x 72 foot, sâu 36 foot, có 3 cửa và 12 cửa sổ, định niên đại cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13. Nhà thờ đứng riêng, nối với hai cụm kia bằng hào.
lễ timkat ở lalibela vào ngày nào
Timkat, lễ Hiển Linh nhớ Chúa Giêsu chịu phép rửa, rơi vào ngày 11 tháng Tir theo lịch Ethiopia, thường là 19 tháng 1 dương lịch. Genna, lễ Giáng Sinh, rơi vào 29 tháng Tahsas, thường là 7 tháng 1. UNESCO nêu hai lễ này là dịp hành hương lớn nhất ở Lalibela.