Quý vị đi trên một sườn đồi đá đỏ ở độ cao khoảng 2.500 mét giữa dãy núi Lasta, quanh chân chỉ có cỏ khô và vài mái nhà tròn, không thấy gì giống nhà thờ cả. Rồi mặt đất trước chân bỗng mở ra thành một hố vuông sâu hoắm, và dưới đáy hố là một nóc nhà hình chữ thập, tạc nổi ba lớp chữ thập Hy Lạp lồng nhau, đứng ngang tầm mắt người đang đứng trên miệng hố. Muốn vào, phải men theo một đường hào đục trong đá xuống sâu dần, qua một lối hầm tối, rồi mới ra tới sân của nhà thờ, bốn bề là vách đá dựng đứng. Những người hành hương quấn khăn bông trắng (netela) ngồi lặng trên các gờ đá, có người tựa lưng vào vách mà đọc kinh.
Đó là Bete Giyorgis, nhà thờ Thánh Giêorgiô, một trong mười một nhà thờ đục đá Lalibela. Mỗi nhà thờ được tạc từ một khối đá liền, không xây bằng viên gạch hay tảng đá rời nào. Thư viện chọn Lalibela làm nơi đại diện duy nhất cho Ethiopia vì đây là thánh địa của Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia, giáo hội Kitô lâu đời của đất nước ấy, và vì những người dựng nó đã có một ý định lớn: làm ra một Jerusalem ngay trên cao nguyên châu Phi cho người không thể đi tới Đất Thánh.
IGiáo Hội Tewahedo Và Giấc Mơ Jerusalem Mới
Lalibela thuộc Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia. Đây là một nhánh của Chính Thống Cổ Đông Phương (Oriental Orthodoxy), gia đình các giáo hội không nhận Công đồng Chalcedon năm 451, gồm Giáo hội Copt ở Ai Cập, Giáo hội Syria, Giáo hội Tông truyền Armenia, Giáo hội Eritrea và Giáo hội Malankara ở Ấn Độ. Nhánh này khác với Chính Thống Đông Phương (Eastern Orthodoxy) truyền thống Hy Lạp và Nga. Thư viện xếp cả hai nhánh vào trang đạo Chính Thống Giáo, nơi quý vị đọc được chỗ giống và khác giữa hai gia đình giáo hội này. Chữ tewahedo trong tiếng cổ Ge'ez có nghĩa là hợp làm một, chỉ niềm tin rằng thần tính và nhân tính nơi Chúa Kitô hợp nhất trọn vẹn không phân chia.
Tên Lalibela là tên của vị vua đã cho làm các nhà thờ: vua Gebre Mesqel Lalibela (tên hiệu Gebre Mesqel có nghĩa là Tôi tớ của Thánh Giá), người được Giáo hội Ethiopia tôn phong hiển thánh. Theo Britannica, thị trấn xưa tên là Roha, làm kinh đô của vương triều Zagwe chừng ba trăm năm, rồi được đổi theo tên vị vua nổi tiếng nhất của triều đại ấy. Vua Lalibela trị vì vào cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13 (thường tính khoảng 1181 tới 1221).
Theo hồ sơ UNESCO, các nhà thờ được dựng như một Jerusalem mới, nơi thay thế cho thánh địa Jerusalem và Bethlehem mà người hành hương vùng Sừng châu Phi thuở ấy khó đi tới. Vì thế cả quần thể mang những địa danh thiêng của Đất Thánh: dòng suối đục trong đá chia hai cụm nhà thờ được gọi là sông Jordan (Yordanos), có nhà thờ mang tên đồi Golgotha (nơi đặt mộ vua Lalibela và bia tượng trưng mộ Adam), có nơi mang tên Bethlehem, có mỏm đá gọi là Đồi Sọ. Đi qua Lalibela là đi lại cuộc Thương Khó và Phục Sinh tại Đất Thánh ngay trên cao nguyên Ethiopia.
Theo nếp phụng vụ của Giáo hội Tewahedo, mỗi nhà thờ giữ một tabot, tấm bảng thánh bằng gỗ hoặc đá tượng trưng cho Hòm Bia Giao Ước chứa Mười Điều Răn, đặt ở gian cực thánh (Maqdas) trong cùng, chỉ hàng tư tế mới được chạm tới. Chính tấm tabot được hiến thánh, chứ không phải vỏ kiến trúc bên ngoài, làm cho một nơi trở thành nhà thờ. Đây là nét đặc sắc của Kitô Giáo Ethiopia, giữ sợi dây liên hệ mật thiết với ký ức Cựu Ước sâu đậm hơn phần lớn các giáo hội khác.
Chỗ hay hiểu lầm: hồ sơ UNESCO viết các nhà thờ là đích hành hương của Kitô hữu Copt (Coptic Christians) từ thế kỷ 12. Cách gọi cũ ấy dễ làm người đọc tưởng Lalibela thuộc Giáo hội Copt Ai Cập. Thực ra hai giáo hội là anh em trong cùng gia đình Chính Thống Cổ Đông Phương, và suốt nhiều thế kỷ cho tới giữa thế kỷ 20, vị tổng giám mục đứng đầu Giáo hội Ethiopia (Abuna) được Tòa Thượng phụ Copt ở Alexandria tấn phong và gửi sang. Nhưng Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia có ngôn ngữ phụng vụ Ge'ez cổ, bộ kinh điển rộng hơn, lịch pháp riêng và truyền thống kiến trúc riêng, nay là một Tòa Thượng phụ tự chủ hoàn toàn. Britannica ghi chính xác rằng các nhà thờ do hàng giáo sĩ của Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia coi sóc.
Cũng đừng lẫn Lalibela với Tu viện Thánh Catarina ở bán đảo Sinai. Cả hai đều là thánh địa châu Phi gắn với ký ức Đất Thánh, nhưng Tu viện Thánh Catarina thuộc nhánh Chính Thống Đông Phương truyền thống Hy Lạp.
IIKinh Đô Roha Và Những Thế Kỷ Đục Đá
Truyền thống bản địa gán cả mười một nhà thờ cho một người duy nhất là vua Gebre Mesqel Lalibela, kể rằng nhà vua được thiên thần đưa lên trời thấy mẫu hình Jerusalem rồi về đục đá suốt hai mươi bốn năm với sự trợ giúp của các thiên thần ban đêm nối tiếp thợ người ban ngày. Sử liệu và khảo cổ học hiện đại cho một tiến trình dài hơi hơn: nhiều khả năng các công trình trong quần thể được đục qua nhiều giai đoạn, có công trình vốn là pháo đài hoặc cung điện hoàng gia có trước, có công trình tạc thành nhà thờ dưới triều vua Lalibela và sau đó. Thư viện ghi các mốc theo nguồn, và để riêng chỗ các nguồn không cùng ý.
- Thế kỷ 10 tới 13Khoảng đục đá theo khảo cổ họcBiblical Archaeology Society (dẫn nghiên cứu của nhà khảo cổ David W. Phillipson) ghi các công trình đục đá ở đây được tạo tác qua nhiều thế kỷ, từ thế kỷ 10 (hoặc sớm hơn với một số cấu trúc phòng thủ) tới thế kỷ 13 hoặc muộn hơn.
- Khoảng 300 nămRoha, kinh đô vương triều ZagweTheo Britannica, thị trấn cổ Roha làm kinh đô của vương triều Zagwe chừng ba trăm năm, về sau mới đổi tên theo vị vua nổi tiếng nhất là Lalibela.
- Cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13Triều vua Gebre Mesqel LalibelaVua Gebre Mesqel Lalibela nhà Zagwe cho kiến tạo các nhà thờ nguyên khối như một Jerusalem mới. Truyền thống Ethiopia coi ông là người dựng toàn bộ mười một nhà thờ.
- Cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13Tạc nhà thờ Bete GiyorgisNhà thờ Thánh Giêorgiô hình chữ thập, đứng riêng ở phía tây nam, được Biblical Archaeology Society định niên đại vào cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13 với kỹ thuật đục đá đạt độ chín muồi nhất.
- Từ thế kỷ 12 tới nayĐích hành hương sốngUNESCO ghi nhận Lalibela là đích hành hương liên tục từ thế kỷ 12 tới nay, một di tích tôn giáo sống đón hàng vạn tín hữu về dự các đại lễ.
- 1978Di sản Thế giới UNESCOQuần thể 11 nhà thờ đục đá Lalibela được ghi danh trong đợt đầu tiên của Danh sách Di sản Thế giới năm 1978 (mã số 18), theo tiêu chí i, ii và iii.
Ba chỗ các nguồn vênh nhau, thư viện ghi thẳng để quý vị đối chiếu. Thứ nhất là về niên đại: hồ sơ UNESCO ghi vua Lalibela cho dựng toàn bộ các nhà thờ vào thế kỷ 12. Britannica ghi triều vua Lalibela vào cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13. Biblical Archaeology Society lại dẫn khảo cổ học cho thấy các công trình được làm trải nhiều thế kỷ, từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 13 hoặc muộn hơn, và chỉ riêng một số nhà thờ đỉnh cao như Bete Giyorgis được định vào cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13. Cách hiểu thận trọng là diện mạo thánh địa thành hình quanh năm 1200 gắn với tên vua Lalibela, nhưng không phải tất cả mười một công trình đều được đục trong một đời người.
Thứ hai là về loại đá: Britannica mô tả thợ đục hào quanh một khối đá granit (granite) rồi tạc khối ấy cả trong lẫn ngoài. Ngược lại, Biblical Archaeology Society và các khảo sát địa chất ghi các nhà thờ được đục vào sườn đồi bằng đá núi lửa mềm màu đỏ, cụ thể là đá túp núi lửa và đá xỉ bazan (scoria) giàu oxit sắt, vốn mềm hơn đá granit rất nhiều nên thợ cổ mới có thể dùng cuốc và đục sắt tạc thành nhà thờ. Thứ ba là về cách đếm nhà thờ trong hai cụm: cả ba nguồn đều thống nhất tổng số là 11 nhà thờ với Bete Giyorgis đứng riêng, nhưng UNESCO chia hai cụm chính theo tỷ lệ 5 nhà thờ ở cụm bắc (gộp Bete Golgotha Mikael làm một đơn vị nhà thờ đôi) và 5 nhà thờ ở cụm nam (tính cả Bete Lehem), trong khi Biblical Archaeology Society tính 6 nhà thờ ở cụm bắc (tách riêng Beta Mika'el và Beta Golgotha) và 4 nhà thờ ở cụm đông nam (không tính Bete Lehem vì coi đây là nhà làm bánh lễ, và gộp Beta Gabriel với Beta Rafa'el).
IIIĐục Từ Trên Xuống: Mười Một Nhà Thờ Nguyên Khối
Cách làm ở Lalibela ngược hẳn với lối xây dựng thông thường. Theo Britannica, người thợ không xếp đá từ dưới lên mà đục bỏ đá từ trên xuống: trước hết họ đào những đường hào sâu thẳng đứng thành hình chữ nhật quanh một khối đá lớn để tách khối ấy ra khỏi sườn núi, rồi tạc mặt ngoài của khối đá từ trên nóc xuống chân tường với mái, gờ chỉ, cửa sổ và cửa ra vào, sau đó mới khoét rỗng vào bên trong để tạo thành lòng nhà thờ, hàng cột, vòm cuốn và gian thánh. Mỗi nhà thờ nguyên khối (monolithic) vì thế là một tác phẩm điêu khắc khổng lồ liền một mạch với nền đá mẹ ở dưới đáy. Bên cạnh các nhà thờ nguyên khối tách biệt hoàn toàn bốn mặt, quần thể còn có những nhà thờ bán nguyên khối (khoét một phần vào vách đá như Bete Abba Libanos). Hồ sơ UNESCO ghi quanh các nhà thờ là cả một mạng hào thoát nước, đường hầm tối và lối đi nghi lễ nối liền nhau, có chỗ mở vào các hốc ẩn tu và hầm mộ trên vách đá, còn bao quanh trên mặt đất là những ngôi nhà đá tròn hai tầng truyền thống của vùng Lasta.
Theo cách phân chia của UNESCO, các nhà thờ nằm thành hai cụm chính hai bên dòng suối nhân tạo Jordan cùng một nhà thờ đứng riêng. Cụm phía bắc gồm 5 đơn vị: Bete Medhane Alem (Nhà Đấng Cứu Thế), Bete Maryam (Nhà Đức Maria, nằm ở trung tâm sân cụm bắc), Bete Maskal (Nhà Thánh Giá), Bete Denagel (Nhà Các Trinh Nữ Tử Đạo) và nhà thờ đôi Bete Golgotha Mikael (nếu tách đôi như Biblical Archaeology Society thì cụm bắc có 6 nhà thờ). Cụm phía đông nam gồm 5 đơn vị: Bete Amanuel (Nhà Chúa Emmanuel, mang nét kiến trúc gỗ đá xen kẽ kiểu Aksum cổ), Bete Qeddus Mercoreus (Nhà Thánh Mercoreos), Bete Abba Libanos (Nhà Viện phụ Libanos), Bete Gabriel Rafael (Nhà Tổng lãnh thiên thần Gabriel và Rafael) và Bete Lehem (Nhà Bánh Thánh, tức Bethlehem). Đứng tách biệt ở phía tây nam là nhà thờ thứ mười một: Bete Giyorgis (Nhà Thánh Giêorgiô).
Bình đồ hình chữ thập đều bốn cánh, đục sâu xuống một thềm đá nghiêng. Biblical Archaeology Society ghi hố sân vuông rộng 72 x 72 foot (khoảng 22 x 22 mét), sâu 36 foot (khoảng 11 mét), có 3 cửa ra vào ở phía tây, 9 cửa sổ giả ở tầng dưới và 12 cửa sổ thật ở tầng trên, trên mái tạc nổi ba chữ thập Hy Lạp lồng nhau.
Được UNESCO và Britannica ghi nhận là nhà thờ nguyên khối lớn nhất thế giới. Britannica ghi công trình dài 33 mét, rộng 23 mét, cao (sâu) 10 mét, gồm năm gian dọc chống đỡ bởi 38 cột đá bao quanh bên ngoài và 34 cột đá bên trong, mô phỏng nhà thờ chính tòa cổ ở kinh đô Aksum.
Bete Maryam nằm ở trung tâm cụm phía bắc, có ba hiên nhô ra, giữ các bức bích họa cổ và cây cột đá quấn vải thiêng. Sát bên là nhà thờ đôi Bete Golgotha Mikael lưu giữ các phù điêu thánh nhân chạm nổi trên đá và nơi tương truyền là mộ vua Lalibela.
Nằm bên kia suối Jordan. Nổi bật nhất là Bete Amanuel nguyên khối được tạc giả những dầm gỗ ngang nhô ra ngoài mặt tường theo đúng phong cách kiến trúc Aksum cổ đại, cùng Bete Abba Libanos có mái vẫn dính liền với vách đá núi phía trên.
Dòng suối đục qua đá chia đôi hai cụm nhà thờ được đặt tên theo sông Jordan của Đất Thánh. Quanh các nhà thờ là hệ thống hào thoát nước mưa, đường hầm không ánh sáng và lối đi nghi lễ dưới lòng đất nối từ nhà thờ này sang nhà thờ khác, trong đó Bete Giyorgis vào từ phía tây qua đường hào dài gần 100 foot (khoảng 30 mét).
Những ngôi nhà tròn truyền thống xây bằng đá hai tầng lợp mái cỏ nằm quanh khu đồi nhà thờ, được UNESCO bảo vệ như một phần hữu cơ của cảnh quan di sản sống tại Lalibela.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Số nhà thờ đục đá | 11 (chia 5 + 5 + 1 theo UNESCO, hoặc 6 + 4 + 1 theo BAS) | UNESCO, Britannica, Biblical Archaeology Society |
| Kích thước Bete Medhane Alem | Dài 33 m, rộng 23 m, sâu 10 m (72 cột đá trong ngoài) | Britannica, UNESCO |
| Hố sân Bete Giyorgis | Vuông 72 x 72 foot (khoảng 22 m), sâu 36 foot (khoảng 11 m) | Biblical Archaeology Society |
| Cửa và cửa sổ Bete Giyorgis | 3 cửa, 9 cửa sổ giả tầng dưới và 12 cửa sổ tầng trên | Biblical Archaeology Society |
| Lối hào vào Bete Giyorgis | Dài gần 100 foot (khoảng 30 m) từ phía tây | Biblical Archaeology Society |
| Niên đại | Quanh năm 1200 (thế kỷ 12 tới 13, hoặc trải từ thế kỷ 10 tới 13) | UNESCO, Britannica, Biblical Archaeology Society |
IVThế Đất Và Hướng
Xin nói rõ trước: đây là phần kiến giải riêng của thư viện, không chép từ tư liệu nào về Lalibela. Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia, cũng như mọi giáo hội Kitô khác, không dạy phong thủy. Nhà thờ Ethiopia giữ hướng phụng vụ: gian cực thánh (Maqdas), nơi đặt tấm tabot, luôn nằm ở phía đông, còn tín hữu bước vào từ phía tây đi dần về phía đông. Lối vào duy nhất từ phía tây của nhà thờ Bete Giyorgis qua đường hào dài gần 30 mét mà Biblical Archaeology Society ghi lại hoàn toàn khớp với quy tắc phụng vụ ấy. Phần dưới đây chỉ là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt nhìn vào địa hình Lalibela, để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu.
Điều khiến người quen xem đất phải dừng lại lâu nhất là công trình nằm chìm dưới mặt đất. Phép cổ của người Việt đặt dương cơ, tức nhà ở và đình chùa miếu mạo, nổi trên mặt đất cao ráo để đón nắng gió, còn những cấu trúc đào sâu vào lòng đất thường thuộc về âm phần. Lalibela đảo ngược hoàn toàn thói quen ấy: nơi thờ tự sống động suốt tám thế kỷ lại được khoét sâu xuống lòng đá đỏ, mái nhà thờ nằm ngang với mặt đất tự nhiên. Nhưng phép xem đất cổ cũng có một nguyên lý gần gũi: tàng, tức là ẩn giấu và cất giữ. Vật báu càng quý thì càng giấu kỹ vào trong lòng núi, sinh khí được bốn vách đá nguyên khối bao bọc không bị gió cao nguyên thổi tán. Đọc theo lối ấy, mỗi hố sân nhà thờ ở Lalibela là một giếng tụ khí được lòng đá giữ chặt.
Điều thứ hai là dòng nước chia đôi. Hai cụm nhà thờ lớn nằm hai bên dòng suối đục trong đá được gọi là sông Jordan, chảy từ đông bắc xuống tây nam. Phép cổ coi thủy là mạch dẫn khí và phân định ranh giới, nơi có dòng nước chảy giữa hai gò đá là thế thủy phân lưỡng giới. Ở đây sự phân chia ấy lại mang ý nghĩa thần học trực tiếp: bước qua dòng suối Jordan là thực hiện cuộc hành hương vượt sông từ vùng đất trần thế sang đất hứa của Jerusalem mới. Hệ thống hào sâu và rãnh thoát nước trên nóc nhà thờ mà UNESCO và Biblical Archaeology Society mô tả cũng cho thấy người xưa đã tính toán độ dốc thủy học rất kỹ để các hố đá sâu hàng chục mét không bị ngập úng vào mùa mưa lớn trên cao nguyên.
Điều thứ ba là bình đồ chữ thập của Bete Giyorgis. Nhìn từ trên miệng hố xuống, nhà thờ là một khối chữ thập Hy Lạp bốn cánh cân xứng nằm gọn trong một giếng đá vuông vức. Lối cổ Á Đông đọc hình vuông của hố đá là tượng của Đất (địa phương), còn bốn cánh vươn đều ra bốn hướng đông, tây, nam, bắc từ một tâm điểm là thế tứ chính cân bằng. Xin nhắc lại đây chỉ là sự gặp gỡ về hình học không gian, vì với người tín hữu Tewahedo, hình khối ấy hoàn toàn là biểu tượng của Thánh Giá Chúa Kitô.
Cuối cùng là hướng trục. Người Việt xưa dựng đình chùa thường chuộng hướng nam hoặc đông nam. Ở Lalibela, trục chính của các nhà thờ luôn đi từ tây sang đông theo hướng phụng vụ Kitô giáo: người hành hương bước từ trên mặt đất phía tây xuống đường hào, đi xuyên qua bóng tối của hầm đá như đi qua cõi chết, rồi mới bước ra ánh sáng trước cửa nhà thờ và hướng về gian thánh phía đông nơi mặt trời mọc. Hai lối tư duy không gian bắt nguồn từ hai vũ trụ quan khác nhau, và thư viện ghi lại để quý vị thấy rõ nét riêng của từng truyền thống.
VGenna, Timkat Và Các Lễ Theo Lịch Ethiopia
Giáo hội Tewahedo theo lịch Ethiopia (lịch Ge'ez), một hệ lịch cổ có mười hai tháng mỗi tháng đúng ba mươi ngày cộng thêm một tháng thứ mười ba ngắn (Pagume) gồm năm hoặc sáu ngày ở cuối năm, và tính kỷ nguyên năm chậm hơn dương lịch từ bảy tới tám năm. Vì thế lễ Giáng Sinh ở đây không rơi vào ngày 25 tháng 12 dương lịch. Hồ sơ UNESCO ghi Lalibela là di tích sống, người hành hương từ khắp đất nước đi bộ nhiều ngày về đây đông nhất vào các đại lễ, trong đó Genna (Giáng Sinh) và Timkat (Hiển Linh) là hai dịp trọng đại nhất. Bài chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Ngày | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Genna (Lễ Giáng Sinh) | Lịch Ethiopia | 29 tháng Tahsas (thường rơi vào 7 tháng 1 dương lịch) | Dịp hành hương đông bậc nhất tại Lalibela, trùng với ngày sinh truyền thống của chính vua Lalibela. Hàng vạn tín hữu mặc áo choàng trắng tụ về các hào đá, canh thức suốt đêm với trống lễ kebero, lục lạc sistrum và thánh ca cổ Ge'ez. |
| Timkat (Lễ Hiển Linh) | Lịch Ethiopia | 11 tháng Tir (thường rơi vào 19 tháng 1 dương lịch, năm nhuận vào 20 tháng 1) | Mừng biến cố Chúa Giêsu chịu phép rửa tại sông Jordan. Chiều hôm trước (Ketera), các tấm tabot được linh mục đội trên đầu che lọng gấm rước từ các nhà thờ ra bờ nước, qua đêm trong lều thánh và làm phép nước vào sáng sớm hôm sau. |
| Meskel (Lễ Tìm Thấy Thánh Giá) | Lịch Ethiopia | 17 tháng Meskerem (thường rơi vào 27 hoặc 28 tháng 9 dương lịch) | Mừng việc hoàng thái hậu Helena tìm thấy Thánh Giá thật tại Jerusalem, có nghi thức đốt lửa lớn Demera. |
| Fasika (Lễ Phục Sinh) | Lịch Ethiopia, cách tính Phục Sinh Đông phương | Mỗi năm một ngày vào mùa xuân | Đại lễ lớn nhất kết thúc mùa chay nghiêm ngặt kéo dài 55 ngày (Hudade) của tín hữu Tewahedo. |
| Lễ kính vua thánh Lalibela | Lịch phụng vụ Tewahedo | 12 tháng Sene (khoảng 19 tháng 6 dương lịch) | Tưởng niệm ngày qua đời của vua Gebre Mesqel Lalibela, vị thánh bảo trợ của quần thể nhà thờ. |
Lễ Timkat ở Lalibela mang một sức sống đặc biệt vì ngay giữa quần thể này có dòng suối đá mang tên sông Jordan. Ngày lễ kỷ niệm phép rửa của Chúa Giêsu tại sông Jordan được cử hành ngay bên dòng Jordan của cao nguyên Ethiopia, thể hiện trọn vẹn ý tưởng Jerusalem mới mà vua Lalibela đã gửi gắm vào lòng đá. Thư viện không tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại Lalibela nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo, bang Amhara
- Đường tới
- Các nhà thờ nằm ở độ cao khoảng 2.500 tới 2.600 mét ngay trong thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo (North Wollo Zone), bang Amhara, miền bắc cao nguyên Ethiopia. Thị trấn có sân bay nội địa Lalibela cách trung tâm khoảng 25 kilômét, kết nối bằng các chuyến bay hàng ngày từ thủ đô Addis Ababa.
- Toạ độ
- 12.0317, 39.0411
Các nhà thờ ở Lalibela là nơi thờ tự đang hoạt động hằng ngày do hàng giáo sĩ Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia coi sóc. Theo lệ của thánh địa, khách phải cởi giày trước khi bước qua ngưỡng cửa vào trong nhà thờ, ăn mặc kín đáo, phụ nữ thường quàng khăn che đầu. Tuyệt đối không bước vào gian cực thánh (Maqdas) nơi đặt tấm tabot, vì chỉ linh mục mới được phép vào. Hệ thống hào đá và đường hầm nối các nhà thờ có nhiều đoạn hẹp, tối hoàn toàn và bậc đá mòn trơn, quý vị cần bước chậm, mang theo đèn pin nhỏ và nhường lối cho các vị tu sĩ cùng người hành hương, nhất là vào dịp đại lễ Genna và Timkat.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Các nhà thờ đục đá Lalibela
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
nhà thờ đục đá lalibela ở đâu
Ở thị trấn Lalibela, vùng Bắc Wollo, bang Amhara, trên vùng núi Lasta cao khoảng 2.500 mét ở miền bắc Ethiopia. Thị trấn xưa có tên là Roha, từng là kinh đô của vương triều Zagwe chừng ba trăm năm theo Britannica. Mười một nhà thờ nguyên khối tại đây được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới ngay trong đợt đầu tiên năm 1978.
nhà thờ lalibela được xây năm nào
Các nguồn ghi niên đại có độ vênh. UNESCO ghi thế kỷ 12, Britannica ghi triều vua Gebre Mesqel Lalibela vào cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13, còn Biblical Archaeology Society dẫn khảo cổ học cho biết các công trình được đục qua nhiều thế kỷ từ thế kỷ 10 tới thế kỷ 13 hoặc muộn hơn. Cách hiểu thận trọng là quần thể thánh địa thành hình quanh năm 1200.
lalibela thuộc đạo nào
Thuộc Giáo hội Chính Thống Tewahedo Ethiopia, một nhánh Chính Thống Cổ Đông Phương (Oriental Orthodoxy) cùng gia đình với Giáo hội Copt Ai Cập, Syria và Armenia, không nhận Công đồng Chalcedon năm 451. Nhánh này khác với Chính Thống Đông Phương truyền thống Hy Lạp và Nga, và được thư viện giới thiệu chung trong trang Chính Thống Giáo.
bete giyorgis là gì
Là nhà thờ Thánh Giêorgiô có bình đồ hình chữ thập đều bốn cánh, biểu tượng nổi tiếng nhất của Lalibela, được đục từ trên xuống một thềm đá núi lửa đỏ. Biblical Archaeology Society ghi hố sân vuông rộng 72 x 72 foot (khoảng 22 mét), sâu 36 foot (khoảng 11 mét), có 3 cửa, 9 cửa sổ giả tầng dưới và 12 cửa sổ tầng trên, niên đại cuối thế kỷ 12 hoặc đầu thế kỷ 13.
lễ timkat và genna ở lalibela vào ngày nào
Theo lịch Ethiopia, lễ Giáng Sinh (Genna) rơi vào ngày 29 tháng Tahsas, tức thường vào ngày 7 tháng 1 dương lịch. Lễ Hiển Linh (Timkat) kỷ niệm Chúa Giêsu chịu phép rửa tại sông Jordan rơi vào ngày 11 tháng Tir, tức thường vào ngày 19 tháng 1 dương lịch (20 tháng 1 năm nhuận). UNESCO ghi nhận đây là hai dịp hành hương đông đảo nhất tại Lalibela.