Ẩn mình nơi đáy thung lũng hẹp Lærdalen được bao bọc bởi những vách núi đá hoa cương dựng đứng bên dòng sông cá hồi Lærdalselvi và tuyến đường vượt núi cổ xưa Kongevegen nối vịnh Sognefjord với miền đông Na Uy, Nhà thờ gỗ Borgund (tiếng Na Uy Nynorsk gọi là Borgund stavkyrkje, tiếng Bokmål là Borgund stavkirke, tiếng Anh là Borgund Stave Church) hiện lên như một lâu đài gỗ bước ra từ những bộ sử thi Bắc Âu cổ đại. Được dựng từ những thân gỗ thông già đốn vào mùa đông năm 1180 tới 1181, trong số 28 nhà thờ cột gỗ trung cổ (stavkyrkjer) còn tồn tại trên đất Na Uy ngày nay, Borgund được giới nghiên cứu kiến trúc thế giới tôn vinh là ngôi nhà thờ cột gỗ giữ được nguyên vẹn nhất hình dáng và cấu trúc thế kỷ 12 mà không hề bị cải tạo hay mở rộng làm biến dạng qua các thế kỷ sau.
Trong bức tranh di sản Kitô giáo Bắc Âu (khởi nguyên là thánh đường Công giáo thời Trung Cổ cung hiến cho Thánh Anrê Tông đồ rồi chuyển sang truyền thống Tin Lành Luther từ cuộc Cải cách năm 1537, tạo thành cặp song bích di sản vùng Sogn cùng với Nhà thờ gỗ Urnes tại Luster), Nhà thờ gỗ Borgund chính là hình mẫu kinh điển nhất của thuật ngữ Stave Church trong tâm thức nhân loại. Với sáu tầng mái ván thông xếp lớp tựa một tòa bảo tháp phương Bắc, bốn chiếc đầu rồng chạm khắc tinh xảo vươn ra từ đỉnh hồi mái như mũi thuyền chiến Viking song hành cùng cây Thánh giá, mười hai cột trụ thông chống chéo hình chữ X của Thánh Anrê, hàng chục dòng chữ cổ ngữ Runes khắc trên cổng gỗ cùng tháp chuông gỗ trung cổ đứng rời duy nhất còn sót lại ở Na Uy, Borgund là nơi thời gian dường như đã ngưng đọng suốt hơn tám thế kỷ qua.
ICung Hiến Thánh Anrê Tông Đồ Với Thập Giá Chữ X, Bốn Đầu Rồng Mũi Thuyền Viking Trên Mái Và Những Khuôn Mặt Thần Thoại Nơi Đỉnh Cột
Nhà thờ gỗ Borgund được kiến tạo vào cuối thế kỷ 12 để thờ phượng Thiên Chúa Ba Ngôi, Đức Chúa Giêsu Kitô và được cung hiến đặc biệt cho Thánh Anrê Tông đồ (Sankt Andreas), anh ruột của Thánh Phêrô và là vị tông đồ đầu tiên được Chúa Giêsu kêu gọi bên bờ biển hồ Galilê. Theo truyền thống Kitô giáo, Thánh Anrê chịu tử đạo tại thành Patras (Hy Lạp) trên một cây thập giá có hai thanh gỗ bắt chéo thành hình chữ X (được gọi là Crux decussata hay Thập giá Thánh Anrê). Tại Nhà thờ gỗ Borgund, lòng tôn kính dành cho vị thánh bổn mạng không chỉ dừng lại ở lời kinh phụng vụ mà được các nghệ nhân mộc thế kỷ 12 hóa thân trực tiếp vào kết cấu chịu lực của tòa nhà: toàn bộ tầng giằng ngang nối giữa mười hai cột trụ thông lớn bao quanh gian trung tâm đều được tạo tác thành một dải liên hoàn những chữ X bằng gỗ chạm trổ hoa văn lá tinh xảo, gọi là Andreaskors (Thập giá Thánh Anrê), vừa gia cố khung gỗ chống lại gió bão vùng núi vừa nhắc nhở tín hữu về mầu nhiệm thập giá tử đạo.
Điểm cuốn hút bậc nhất về mặt biểu tượng tôn giáo tại Borgund chính là sự hội tụ hài hòa giữa đức tin Kitô giáo trung cổ và ngôn ngữ biểu tượng hàng hải thời đại Viking. Khi ngước nhìn lên sáu tầng mái lợp ván thông đen thẫm của nhà thờ, du khách lập tức bắt gặp bốn chiếc đầu rồng bằng gỗ chạm lộng uốn cong (dragehoder) phóng vút ra từ đỉnh hồi của tầng mái gian giữa và tầng mái tháp nóc, song hành cùng bốn cây Thánh giá Kitô giáo gắn ở đỉnh hồi của các tầng mái thấp hơn bên dưới.
Vì sao trên đỉnh mái của một ngôi nhà thờ Kitô giáo thế kỷ 12 lại xuất hiện những chiếc đầu rồng há miệng thè lưỡi giống hệt đầu rồng gắn trên mũi những chiếc thuyền dài chiến trận (langskip) của người Viking? Trong tâm thức của các thủy thủ và thợ mộc Bắc Âu thời bấy giờ, cả con tàu vượt đại dương lẫn ngôi nhà thờ giữa thung lũng núi cao đều là Con Tàu Cứu Độ (Navis Ecclesiae) chở cộng đồng tín hữu vượt qua biển đời đầy hiểm nguy. Nếu như trên chiến thuyền Viking, chiếc đầu rồng được gắn ở mũi tàu để xua đuổi các thủy quái và tinh linh hung dữ (landvættir), thì khi bước vào kỷ nguyên Kitô giáo, các nghệ nhân gỗ Na Uy đã đặt bốn chiếc đầu rồng ấy ở bốn góc đỉnh mái cao nhất của Nhà thờ Borgund như những linh vật canh giữ bốn phương trời (tương tự vai trò của các tượng đầu thú thoát nước gargoyle trên các nhà thờ chính tòa Gothic bằng đá ở Pháp và Anh), ngăn chặn tà khí và thế lực hỗn mang xâm nhập vào không gian thánh thiêng bên dưới cây Thánh giá.
Không chỉ có bốn đầu rồng trên mái và đàn rồng có cánh đang giao chiến với rắn trên bức phù điêu Cổng Tây, khi bước vào trong lòng nhà thờ u tối và ngước nhìn lên phần đỉnh cao nhất của các cột trụ thông (ngay phía trên tầng giằng Thập giá Thánh Anrê nơi tiếp giáp với xà mái), người quan sát tinh mắt sẽ nhận ra những khuôn mặt người và thần thoại được chạm nổi trực tiếp vào thân cột gỗ tròn (masker). Một số khuôn mặt có đôi mắt mở to, râu tóc cách điệu hoặc chỉ mở một mắt duy nhất, được nhiều học giả văn hóa dân gian Bắc Âu giải mã như hình ảnh ẩn dụ về thần Odin (vị thần tối cao đã hiến một con mắt tại giếng Mímir để đổi lấy trí tuệ cổ ngữ Runes) nay đang cúi đầu chiêm ngưỡng bàn thờ của Đức Kitô Khải Hoàn. Cùng với Nhà thờ chính tòa Công giáo Thánh Olav tại Oslo (nơi tôn kính vị vua đã Kitô hóa Na Uy), Borgund là minh chứng sống động nhất cho thấy đức tin Kitô giáo đã bén rễ sâu vào tâm hồn Bắc Âu mà không hề xóa bỏ di sản nghệ thuật của tổ tiên.
IIThung Lũng Lærdalen, Cuộc Hành Quân Của Vua Sverre Năm 1177, Văn Khắc Runes Của Thorir Và Công Cuộc Bảo Tồn Từ Năm 1877
Lịch sử hơn 840 năm của Nhà thờ gỗ Borgund gắn liền mật thiết với vị trí địa chiến lược của thung lũng Lærdalen trên con đường vượt núi nối liền miền Tây và miền Đông Na Uy, cuộc nội chiến thời Vua Sverre Sigurdsson thế kỷ 12, biến cố Cải cách Tin Lành năm 1537 và phong trào bảo tồn di sản quốc gia thế kỷ 19.
- Mùa thu và đông năm 1177Vua Sverre Sigurdsson cùng nghĩa quân Birkebeiner hành quân qua đường mòn Sverrestigen tại BorgundTheo bộ sử thi cổ Bắc Âu Sverris saga, năm 1177 vị vua tương lai Sverre Sigurdsson đã dẫn đội quân Birkebeiner vượt qua cuộc phục kích ở hẻm núi Borgund bằng cách trèo qua con đường mòn vách đá Sverrestigen ngay sát vị trí nhà thờ.
- Mùa đông 1180 tới 1181Đốn gỗ thông cổ thụ và khởi dựng Nhà thờ gỗ Borgund cung hiến Thánh Anrê Tông đồKết quả phân tích niên đại vòng gỗ (dendrochronology) hiện đại xác nhận những thân cột thông chính của Nhà thờ gỗ Borgund được đốn vào mùa đông năm 1180 tới 1181 và công trình được hoàn thiện trước năm 1200.
- Thế kỷ 13 (khoảng 1200 tới 1300)Dựng Tháp chuông gỗ độc lập (Støpul) và khắc các dòng chữ cổ ngữ Runes trên Cổng TâyTháp chuông bằng khung cột gỗ đứng rời ở phía nam nhà thờ được dựng thêm để treo quả chuông đồng đúc dòng chữ Sanctus Laurentius; cùng thời kỳ này, các lữ khách và tín hữu như Thorir đã khắc hàng chục dòng chữ cổ ngữ Runes lên vách gỗ quanh Cổng Tây.
- Năm 1349 tới 1350Sống sót nguyên vẹn qua đại dịch Cái Chết Đen (Svartedauden) tại vùng SognĐại dịch hạch năm 1349 cướp đi sinh mạng của hơn một nửa dân số Na Uy khiến hoạt động xây dựng nhà thờ mới ngưng trệ suốt nhiều thế kỷ; chính sự suy giảm dân số này lại giúp Nhà thờ gỗ Borgund không bị phá bỏ để xây nhà thờ đá hay nhà thờ gỗ lớn hơn.
- Năm 1537 tới 1654Chuyển sang Giáo hội Tin Lành Luther, lắp đặt bục giảng Phục Hưng và tranh bàn thờ năm 1654Sau cuộc Cải cách năm 1537 dưới thời Vua Christian III, nhà thờ chuyển sang phục vụ giáo xứ Tin Lành Luther; một bục giảng gỗ thời Phục Hưng được đặt vào khoảng năm 1550 tới 1570 và bức tranh bàn thờ sơn dầu Chúa Chịu Đóng Đinh được hiến tặng năm 1654.
- Năm 1868 tới 1877Xây dựng Nhà thờ Borgund Mới, phục nguyên nội thất trung cổ và chuyển giao cho FortidsminneforeningenNăm 1868, Nhà thờ Borgund Mới được xây dựng ngay phía nam để phục vụ giáo xứ; kiến trúc sư Christian Christie tháo dỡ các ghế gỗ và trần phụ thế kỷ 17 để trả lại không gian trung cổ nguyên sơ, và năm 1877 Hội Bảo tồn Di tích Cổ Na Uy chính thức mua lại di tích.
- Năm 2005 tới nayKhánh thành Trung tâm Du khách và Bảo tàng Nhà thờ gỗ Borgund (Borgund stavkyrkjesenter)Một trung tâm triển lãm và bảo tàng hiện đại được xây dựng cách nhà thờ 200 mét để trưng bày quả chuông đồng thế kỷ 13, các hiện vật khảo cổ thời Viking tại Lærdal và giới thiệu kỹ thuật mộc Stavverk của 28 nhà thờ gỗ Na Uy.
Dòng chữ cổ ngữ Runes của lữ khách Thorir: Đêm áp lễ Thánh Olav và lời than thở cùng ba nữ thần số phận Norns. Tên gọi Borgund bắt nguồn từ chữ Bắc Âu cổ Borg (nghĩa là pháo đài hay vách đá dựng đứng như thành lũy), mô tả hẻm núi nơi dòng sông Lærdalselvi chảy qua. Vào thời Trung Cổ, Borgund nằm ngay trên ngã ba giao thương trọng yếu nơi con đường vượt đèo Filefjell nối vịnh Sognefjord ở miền tây với vùng Valdres, Oslo ở miền đông và vùng Trøndelag ở phía bắc. Trước khi leo lên đèo núi cao đầy bão tuyết hoặc sau khi xuống đèo an toàn, các thương nhân, hiệp sĩ và người hành hương đều dừng chân tại Nhà thờ gỗ Borgund để cầu nguyện.
Khi đứng dưới mái hiên hành lang bao quanh (svalgang) bên ngoài Cổng Tây (Vestportalen) để chờ linh mục mở cửa cử hành Thánh lễ, nhiều người trong thế kỷ 12 đến thế kỷ 14 đã dùng mũi dao nhọn khắc những dòng chữ bằng bảng chữ cái Runes Bắc Âu cổ lên mặt ván gỗ thông. Trong số hơn hai mươi văn khắc Runes tại Borgund, nổi tiếng nhất thế giới là lời tự sự của một lữ khách tên là Thorir (Þórir): "Þórir risti rúnar þessar þann Olafs messoaptan er hann fór hér um, bæði gerðu nornir vel ok illa, mikla møði skøpuðu þær mér", dịch nghĩa là: "Thorir đã khắc những chữ Runes này vào đêm áp lễ Thánh Olav [ngày 28 tháng 7] khi ông đi ngang qua đây. Các nữ thần số phận Norns đã làm cả điều lành lẫn điều dữ, họ đã tạo ra biết bao nhọc nhằn cho tôi". Ngay bên cạnh lời than thở nhắc đến ba nữ thần dệt số phận trong thần thoại Bắc Âu (Urðr, Verðandi, Skuld) ấy lại là những dòng chữ Runes khắc lời kinh Công giáo "Ave Maria" (Kính mừng Maria) và lời cầu xin Thánh Hallvard che chở. Những nét khắc tay mộc mạc trên gỗ thông ấy là tư liệu lịch sử vô giá cho thấy vào thời điểm năm 1180 tới 1250, những người tín hữu Na Uy đi dự lễ Vọng Thánh Olav vẫn còn mang đậm ngôn ngữ thi ca và tâm thức về định mệnh của thời đại Viking.
IIIKỹ Thuật Nhà Thờ Cột Gỗ Kiểu Sogn, Sáu Tầng Mái Ván Thông Đen, Ba Cổng Chạm Rồng Và Tháp Chuông Gỗ Thế Kỷ 13
Về mặt phân loại học kiến trúc, Nhà thờ gỗ Borgund là kiệt tác hoàn chỉnh nhất của dòng nhà thờ cột gỗ kiểu Sogn (Sogn-type stavkyrkje): một công trình vương cung thánh đường thu nhỏ bằng gỗ hoàn toàn sử dụng kỹ thuật mộng ghép âm dương và chốt gỗ (stavverk) mà không dùng đinh sắt, gồm gian trung đường có tầng mái nâng cao ở giữa (heva midtrom), bao bọc bốn phía bởi gian bên và một hành lang kín có mái che (svalgang), nối liền về phía đông với cung thánh vuông và hậu cung bán nguyệt (apsis) có tháp chóp nhọn riêng.
Nhìn từ bên ngoài, Nhà thờ gỗ Borgund vươn lên đầy kịch tính với 6 tầng mái dốc xếp chồng lên nhau như một ngọn tháp gỗ: tầng mái hành lang ngoài cùng, tầng mái gian bên, tầng mái gian giữa nâng cao và ba tầng mái thu nhỏ dần của tháp nóc trung tâm (takrytter) cao khoảng 17 mét. Toàn bộ mặt mái và tường ngoài được lợp bằng hàng vạn tấm ván gỗ thông chẻ tay hình vảy cá (spon) phủ nhựa hắc ín đen bóng (tjære) chưng cất từ gốc thông già. Từ đỉnh hồi của các tầng mái trên cao phóng ra bốn chiếc đầu rồng gỗ chạm lộng uốn cong (dragehoder, gồm hai đầu rồng nguyên bản thời Trung Cổ hiện lưu giữ tại bảo tàng và hai đầu rồng chế tác thế kỷ 18), kết hợp cùng diềm nóc mái đục thủng hoa văn dây leo (mønekam) và bốn cây thánh giá ở các tầng mái dưới.
Bao bọc trọn vẹn cả bốn mặt ngoài của thân nhà thờ và hậu cung là một hành lang gỗ kín có mái dốc che chở (svalgang) rộng khoảng một mét. Hành lang này vừa đóng vai trò như một lớp áo khoác chống mưa tạt, gió lốc và tuyết phủ bảo vệ khung cột gỗ chịu lực bên trong, vừa là nơi giáo dân đứng chờ trước giờ lễ và cất giữ gươm giáo theo luật cổ Na Uy (nghiêm cấm mang vũ khí vào trong lòng nhà thờ). Trên phần tường cao của hành lang phía nam và phía đông mở ra một dãy cửa sổ vòm cuốn nhỏ liên hoàn với các cột gỗ tiện tròn gọi là hành lang cột lùn (dverggalleri), mô phỏng tinh tế kiến trúc đá Romanesque của châu Âu lục địa.
Bên trong lòng nhà thờ tối thẫm và thoang thoảng hương nhựa thông cổ thụ, không gian gian giữa nâng cao được chống đỡ bởi 12 cột trụ thông nguyên khối (staver) dựng trên bốn thanh dầm nền khổng lồ (grunnsvill) kê trên nền đá khô. Điểm sáng tạo kỹ thuật bậc thầy của các thợ mộc kiểu Sogn tại Borgund là chỉ có 4 cột góc và 2 cột phía tây chạy thông suốt từ nền lên tới mái; còn 6 cột giữa ở ba cạnh bắc, nam và đông đều được cắt dừng lại ở thanh dầm ngang tầng dưới để giải phóng không gian sàn nhà thờ khỏi sự chật chội của rừng cột. Toàn bộ tải trọng của phần cột trên được truyền qua hệ thống hai tầng dầm kẹp hình kìm (tenger), các vòm gỗ hình móng ngựa và chuỗi thanh giằng chéo hình chữ X Thánh Anrê (andreaskors) cực kỳ kiên cố.
Nhà thờ sở hữu ba khung cổng gỗ chạm nổi tuyệt đẹp mang phong cách Sogn-Valdres cuối thế kỷ 12. Nổi bật nhất là Cổng Tây (Vestportalen): hai bên cửa là hai cột bán trụ có đầu cột chạm tượng sư tử, nâng đỡ mảng ván trán cửa chạm nổi dày đặc hình những con rồng có cánh, rắn và thân dây leo quấn quýt trong một trận chiến sinh tử. Phía trên đỉnh vòm cửa, hai con rồng lớn sải cánh lao xuống ngoạm chặt vào cổ những con rồng nhỏ hơn đang phun trào lên từ miệng hai đầu quái thú ở chân cột. Cổng Nam của gian chính và Cổng Nam của cung thánh cũng được chạm khắc phù điêu rồng và hoa văn thực vật tinh xảo.
Nhờ đợt phục nguyên khoa học thập niên 1870 của kiến trúc sư Christian Christie, lòng Nhà thờ gỗ Borgund đã được tháo bỏ các dãy ghế gỗ lắp thêm thời thế kỷ 17 để trả lại trọn vẹn không gian phụng vụ thời Trung Cổ: sàn gỗ thông rộng mở không có ghế dài (thời xưa giáo dân đứng hoặc quỳ suốt buổi lễ, chỉ người già yếu mới ngồi trên băng ghế gỗ thấp chạy dọc theo dầm chân tường gọi là svillbenk). Ánh sáng tự nhiên chỉ lọt vào qua những lỗ tròn nhỏ trên cao (glugger). Trong cung thánh vẫn giữ nguyên chiếc bàn thờ bằng đá xà phòng (klebersteinsalter) từ thời Trung Cổ, chiếc bục giảng gỗ thời Phục Hưng (khoảng năm 1550 tới 1570) và bức tranh bàn thờ sơn dầu năm 1654 vẽ cảnh Chúa Chịu Đóng Đinh.
Đứng cách nhà thờ vài bước chân về phía nam bên cổng nghĩa trang là tháp chuông bằng gỗ (klokkestøpul) được dựng từ thế kỷ 13 theo đúng kỹ thuật khung cột gỗ đứng và thanh giằng chéo Stavverk. Đây là tháp chuông gỗ thời Trung Cổ đứng độc lập duy nhất còn tồn tại ở Vương quốc Na Uy. Phần vách gỗ bao quanh chân tháp được tháo bớt vào thế kỷ 17 để tiếng chuông ngân vang xa hơn khắp thung lũng núi Lærdalen; trên tháp từng treo quả chuông đồng thế kỷ 13 đúc dòng chữ Sanctus Laurentius (Thánh Lôrensô), hiện được trưng bày bảo quản tại bảo tàng di tích ngay kế bên.
| Hạng mục kiến trúc và Bảo vật | Niên đại xác định | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị di sản |
|---|---|---|
| Khung nhà thờ chính và 12 cột trụ thông | Đốn gỗ mùa đông 1180 tới 1181 | Kiến trúc Stavverk kiểu Sogn có cột giữa cắt treo trên dầm kìm và giằng chữ X Thánh Anrê (andreaskors) |
| Sáu tầng mái ván thông và 4 đầu rồng (Dragehoder) | Cuối thế kỷ 12 (2 đầu rồng gốc, 2 thế kỷ 18) | Mái ván thông quét nhựa hắc ín đen bóng; bốn đầu rồng kiểu mũi thuyền Viking kết hợp bốn cây thánh giá |
| Ba cổng chạm nổi (Cổng Tây, Cổng Nam, Cổng Cung thánh) | Khoảng năm 1180 tới 1200 | Phong cách cổng Sogn-Valdres chạm nổi rồng có cánh, rắn cuộn và hai đầu cột hình sư tử |
| Hệ thống văn khắc cổ ngữ Runes trên Cổng Tây | Thế kỷ 12 đến thế kỷ 14 | Hơn 20 dòng chữ Runes cổ, nổi bật là văn khắc của Thorir nhắc tới lễ Thánh Olav và ba nữ thần số phận Norns |
| Tháp chuông gỗ độc lập (Klokkestøpul) | Thế kỷ 13 (trùng tu khoảng 1660 tới 1700) | Tháp chuông bằng khung cột gỗ trung cổ đứng rời duy nhất còn tồn tại ở Vương quốc Na Uy |
| Bàn thờ đá xà phòng, Bục giảng và Tranh bàn thờ | Thế kỷ 12, 1550 tới 1570 và năm 1654 | Bàn thờ đá kleberstein trung cổ, bục giảng Phục Hưng và tranh bàn thờ sơn dầu năm 1654 |
IVThế Đất Và Hướng
Cần khẳng định rõ rằng những người thợ mộc và cư dân thung lũng Lærdalen thế kỷ 12 hoàn toàn không sử dụng thuật phong thủy phương Đông khi chọn đất và dựng Nhà thờ gỗ Borgund. Vị trí và hướng của ngôi nhà thờ được quyết định bởi địa hình bậc thềm tự nhiên không ngập lũ bên bờ sông dọc tuyến đường vượt núi cổ và quy tắc định hướng phụng vụ Kitô giáo trung cổ (hậu cung và bàn thờ hướng về phía Đông đón ánh mặt trời mọc của Chúa Phục Sinh, cổng chính mở về phía Tây). Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của vùng núi miền tây Na Uy tại tọa độ 61,0472 độ vĩ bắc, 7,8122 độ kinh đông, Nhà thờ gỗ Borgund tọa lạc tại một huyệt vị sơn hoàn thủy bao điển hình nơi đáy thung lũng băng hà Lærdalen ở độ cao khoảng 380 mét so với mực nước biển. Bao bọc bốn bề xung quanh thung lũng là những vách núi đá hoa cương dựng đứng cao từ 1.200 mét đến hơn 1.700 mét của khối núi Hemsedalsfjellet và Filefjell. Phía sau lưng và bên sườn phía bắc, đông bắc của nhà thờ là sườn núi hùng vĩ vươn cao làm tổ sơn và hậu chẩm chắn trọn những luồng gió bắc lạnh buốt thổi xuống từ cao nguyên băng giá, trong khi hai dãy núi chạy dọc hai bên bờ thung lũng ép sát vào nhau tạo thành hai cánh thanh long và bạch hổ hộ vệ kín đáo.
Về minh đường và thủy pháp, ngôi nhà thờ được đặt trên một bậc thềm đất đá cuội bằng phẳng, thoát nước cực tốt và cao hơn hẳn lòng sông để tránh lũ băng tan mùa xuân, định hướng theo trục tọa Đông hướng Tây chuẩn mực. Ngay phía nam và phía tây nam của nhà thờ, dòng sông cá hồi xanh ngọc bích Lærdalselvi (bắt nguồn từ các hồ băng trên đèo Filefjell chảy về hướng tây đổ ra vịnh Sognefjord tại cảng Lærdalsøyri) uốn một vòng cung mềm mại ôm lấy chân bậc thềm Borgund theo đúng thế khúc thủy triều đường và ngọc đới hoàn ôm. Đặc biệt hơn nữa, nhờ nằm sâu trong lòng thung lũng khuất sau dãy núi chắn mưa của vùng Sogn, khu vực Borgund có lượng mưa thấp hơn hẳn vùng bờ biển miền tây Na Uy và có luồng không khí khô lạnh ổn định quanh năm; chính vi khí hậu khô ráo hiếm có này cộng với nền đá khô thoáng khí đã giúp toàn bộ cấu kiện gỗ thông của Nhà thờ Borgund đứng vững hơn 840 năm mà không bị nấm mốc hay mục ruỗng phá hủy.
VMùa Mở Cửa Di Sản Mùa Hè, Lễ Tưởng Niệm Thánh Olav Olsok, Con Đường Đá Cổ Vindhellavegen Và Nguyên Mẫu Của Các Nhà Thờ Gỗ Thế Giới
Từ năm 1868, các buổi lễ Chủ nhật thường kỳ của giáo xứ địa phương thuộc Giáo hội Na Uy được chuyển sang cử hành tại Nhà thờ Borgund Mới (ngôi nhà thờ gỗ sơn màu đỏ truyền thống nằm ngay phía nam khuôn viên), trong khi Nhà thờ gỗ Borgund năm 1180 được bảo tồn nghiêm ngặt như một bảo tàng di sản quốc gia mở cửa đón khách từ mùa xuân đến mùa thu và cử hành các sự kiện kỷ niệm đặc biệt.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên sự kiện văn hóa và phụng vụ | Hoạt động đặc trưng tại Nhà thờ gỗ Borgund và thung lũng Lærdalen |
|---|---|---|---|
| Từ giữa tháng 5 đến giữa tháng 10 hằng năm | Dương lịch | Mùa Mở Cửa Tham Quan Di Sản Nhà Thờ Gỗ Borgund và Trung Tâm Triển Lãm | Hội Bảo tồn Di tích Cổ Na Uy mở cửa nhà thờ cổ năm 1180, tháp chuông thế kỷ 13 và Trung tâm Du khách (Borgund stavkyrkjesenter) hằng ngày; thuyết minh chuyên sâu về kỹ thuật mộc Stavverk, chữ khắc Runes và trưng bày hiện vật khảo cổ thời Viking. |
| Đêm 28 và ngày 29 tháng 7 | Dương lịch | Lễ Kỷ Niệm Thánh Vương Olav (Olsok hay Olavsvaka) | Cử hành buổi lễ phụng vụ và tưởng niệm lịch sử nhân ngày lễ Thánh Vương Olav Haraldsson, đúng vào dịp đêm áp lễ được nhắc tới trong dòng chữ cổ ngữ Runes thế kỷ 12 của lữ khách Thorir trên Cổng Tây. |
| Tháng 6 đến tháng 9 hằng năm | Dương lịch | Mùa Hành Hương và Đi Bộ Đường Dài Trên Tuyến Đường Hoàng Gia Cổ (Kongevegen over Filefjell) | Hàng nghìn người hành hương và du khách đi bộ theo con đường đá cổ Vindhellavegen và đường mòn Vua Sverre (Sverrestigen) từ năm 1177, lấy Nhà thờ gỗ Borgund làm điểm hội tụ trung tâm. |
| Định kỳ vào mùa hè (3 đến 5 năm một lần) | Dương lịch | Nghi Thức Quét Nhựa Thông Đen Truyền Thống Bảo Dưỡng Mái Gỗ (Tjærebreiing) | Các nghệ nhân bảo tồn thực hiện quy trình chưng cất nhựa thông cổ truyền từ gốc thông già và quét phủ lên sáu tầng mái gỗ để chống thấm nước và bảo vệ gỗ thông thế kỷ 12. |
| Tháng 11 đến tháng 4 năm sau | Dương lịch | Mùa Đông Bảo Quản Nghiêm Ngặt Giữ Gìn Vi Khí Hậu Trung Cổ | Nội thất nhà thờ cổ đóng cửa trong mùa đông tuyết phủ để giữ độ ẩm ổn định cho gỗ thông 840 năm tuổi, nhưng du khách vẫn có thể chiêm ngưỡng sáu tầng mái và bốn đầu rồng từ bên ngoài khuôn viên. |
Nguyên mẫu kiến trúc của các nhà thờ gỗ trên thế giới và cung đường đá cổ Vindhellavegen. Không chỉ là báu vật tại thung lũng Lærdal, Nhà thờ gỗ Borgund còn trở thành nguyên mẫu chuẩn mực nhất được sao chép để phục dựng và xây dựng hàng loạt nhà thờ gỗ nổi tiếng trên thế giới: từ việc phục dựng phần mái sáu tầng và bốn đầu rồng của Nhà thờ gỗ Fantoft tại thành phố Bergen (năm 1883 và 1997), cảm hứng cho Nhà thờ gỗ Gustav Adolf tại Hahnenklee vùng núi Harz (Đức, năm 1908), cho đến bản sao nguyên kích thước Chapel in the Hills tại thành phố Rapid City, bang South Dakota (Hoa Kỳ, khánh thành năm 1969 theo bản vẽ chính thức của chính phủ Na Uy). Khi đến thăm Borgund, du khách chỉ cần đi bộ khoảng 15 phút từ sân nhà thờ là bước vào Vindhellavegen (xây dựng năm 1793 và 1843), đoạn đường kè đá cao vút uốn lượn hình chữ chi xuyên qua hẻm núi thuộc tuyến Đường Hoàng gia Kongevegen đã vinh dự nhận Giải thưởng Di sản Văn hóa Châu Âu (Europa Nostra Award).
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Hilmevegen 20, bên tuyến đường cổ Vindhellavegen trong thung lũng Laerdal, 6888 Borgund, huyện Lærdal, tỉnh Vestland, Vương quốc Na Uy
- Đường tới
- Nhà thờ gỗ Borgund tọa lạc tại làng Borgund (6888 Borgund) trong thung lũng Lærdalen thuộc huyện Lærdal, tỉnh Vestland, miền tây Na Uy, nằm ngay sát tuyến Quốc lộ huyết mạch E16 nối thủ đô Oslo với thành phố Bergen. Từ thủ đô Oslo (cách khoảng 280 km về phía đông nam), quý vị có thể lái ô tô hoặc đi xe buýt đường dài tuyến Đông Tây (Valdressekspressen hay Øst-Vest Ekspressen) vượt qua đèo Filefjell trong khoảng 4 giờ là tới thẳng điểm dừng Borgund stavkyrkje. Từ thành phố Bergen (cách khoảng 230 km về phía tây nam) hoặc thị trấn du lịch Flåm, quý vị đi ô tô hoặc xe buýt qua hầm đường bộ dài nhất thế giới Lærdalstunnelen (dài 24,5 km) tới huyện Lærdal rồi rẽ theo sông Lærdalselvi khoảng 20 phút về phía đông là tới nhà thờ. Từ thị trấn cảng gỗ cổ Lærdalsøyri hoặc sau khi thăm Nhà thờ gỗ Urnes ở Luster, chỉ mất khoảng 25 tới 60 phút di chuyển bằng ô tô hoặc xe buýt địa phương.
- Toạ độ
- 61.0475, 7.8122
Nhà thờ gỗ Borgund là di tích kiến trúc gỗ từ năm 1180 được bảo vệ ở mức độ cao nhất theo Luật Di sản Văn hóa Na Uy. Khu di tích và Trung tâm Du khách Nhà thờ gỗ Borgund (Borgund stavkyrkjesenter) mở cửa đón khách hằng ngày từ giữa tháng 5 đến giữa tháng 10 (du khách mua vé tham quan tại Trung tâm Du khách cách nhà thờ 200 mét; mùa đông đóng cửa nội thất nhưng vẫn có thể ngắm toàn cảnh bên ngoài). Bên trong lòng nhà thờ không lắp đèn chiếu sáng mạnh để giữ nguyên không gian trung cổ nên mắt cần vài phút để làm quen với ánh sáng tự nhiên lọt qua các lỗ tròn trên cao. Quý vị tuyệt đối không mang ba lô lớn, ô dù ướt hay gậy leo núi đầu kim loại vào trong nhà thờ, không chạm tay lên các phù điêu cổng rồng hay các dòng chữ khắc cổ ngữ Runes, và tuân thủ tuyệt đối quy định cấm lửa, cấm hút thuốc trong toàn bộ khuôn viên di sản.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ gỗ Borgund, Lærdal
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Nhà thờ gỗ Borgund được xem là ngôi nhà thờ cột gỗ trung cổ nguyên bản nhất còn tồn tại ở Na Uy?
Trong khi phần lớn các nhà thờ gỗ trung cổ khác ở Na Uy từng bị cơi nới thêm cánh ngang, trổ cửa sổ kính lớn hoặc đóng trần phẳng vào thế kỷ 17 và thế kỷ 18, Nhà thờ gỗ Borgund (đốn gỗ mùa đông năm 1180 tới 1181) vẫn giữ nguyên vẹn hoàn toàn bố cục mặt bằng, bộ khung 12 cột thông, hành lang bao quanh bốn phía, sáu tầng mái lợp ván thông gắn bốn đầu rồng và ba cổng chạm khắc từ cuối thế kỷ 12.
Bốn chiếc đầu rồng trên đỉnh mái Nhà thờ gỗ Borgund có ý nghĩa gì và vì sao lại nằm cùng với cây Thánh giá?
Bốn chiếc đầu rồng gỗ uốn cong (dragehoder) vươn ra từ đỉnh hồi mái tầng trên cùng của Nhà thờ gỗ Borgund kế thừa trực tiếp truyền thống gắn đầu rồng trên mũi chiến thuyền Viking (langskip). Trong tâm thức Kitô giáo Bắc Âu thế kỷ 12, ngôi nhà thờ là Con Tàu Cứu Độ và những chiếc đầu rồng đóng vai trò canh giữ bốn phương, xua đuổi tà khí và thế lực hỗn mang bên ngoài, đặt dưới sự ngự trị tối cao của các cây Thánh giá Kitô giáo.
Dòng chữ cổ ngữ Runes nổi tiếng nhất khắc trên Cổng Tây của Nhà thờ gỗ Borgund viết nội dung gì?
Trên vách gỗ cạnh Cổng Tây có hàng chục dòng chữ cổ ngữ Runes do lữ khách và tín hữu khắc vào thế kỷ 12 đến thế kỷ 14. Nổi tiếng nhất là dòng chữ của một người tên là Thorir: 'Thorir đã khắc những chữ Runes này vào đêm áp lễ Thánh Olav [28 tháng 7] khi ông đi ngang qua đây. Các nữ thần số phận Norns đã làm cả điều lành lẫn điều dữ, họ đã tạo ra biết bao nhọc nhằn cho tôi', phản ánh sự giao thoa kỳ thú giữa lễ hội Kitô giáo và ký ức thần thoại Bắc Âu.
Các thanh gỗ bắt chéo hình chữ X bên trong lòng Nhà thờ gỗ Borgund có tác dụng kỹ thuật và ý nghĩa tôn giáo như thế nào?
Hệ thống thanh gỗ giằng chéo hình chữ X chạy vòng quanh hai tầng khung cột bên trong lòng nhà thờ được gọi là Thập giá Thánh Anrê (Andreaskors). Về mặt kỹ thuật, chúng khóa chặt 12 cột trụ thông để chống lại sức gió bão vùng núi; về mặt tôn giáo, hình chữ X ấy chính là biểu tượng thập giá tử đạo của Thánh Anrê Tông đồ, vị thánh bổn mạng mà ngôi nhà thờ được cung hiến từ năm 1180.
Tháp chuông bằng gỗ đứng bên cạnh Nhà thờ gỗ Borgund có điểm gì đặc biệt trong lịch sử kiến trúc Na Uy?
Tháp chuông gỗ (klokkestøpul) nằm ở phía nam Nhà thờ gỗ Borgund được xây dựng từ thế kỷ 13 bằng kỹ thuật khung cột gỗ đứng Stavverk. Đây là tháp chuông gỗ thời Trung Cổ đứng độc lập duy nhất còn tồn tại trên toàn lãnh thổ Vương quốc Na Uy, từng dùng để treo quả chuông đồng thế kỷ 13 khắc tên Thánh Laurentius.
Những nhà thờ gỗ nổi tiếng nào trên thế giới đã được xây dựng dựa theo nguyên mẫu của Nhà thờ gỗ Borgund?
Kiến trúc sáu tầng mái và bốn đầu rồng của Nhà thờ gỗ Borgund đã được dùng làm nguyên mẫu trực tiếp để phục dựng phần mái của Nhà thờ gỗ Fantoft tại thành phố Bergen (Na Uy, năm 1883 và 1997), truyền cảm hứng cho Nhà thờ gỗ Gustav Adolf tại Hahnenklee (Đức, năm 1908) và được sao chép nguyên kích thước tại nhà thờ Chapel in the Hills ở thành phố Rapid City, bang South Dakota (Hoa Kỳ, năm 1969).