Long Xuyên là một đô thị sông nước, nhà cửa men theo bờ, tầm mắt thường vướng cây xanh và mái phố thấp. Thế mà từ nhiều ngả trong phố quý vị vẫn thấy được một khối tháp trắng vươn thẳng lên, trên đỉnh có cây thánh giá. Đó là tháp chuông của nhà thờ chính tòa, cao chừng năm mươi lăm mét, vượt hẳn lên trên hàng dừa và những dãy nhà quanh vùng.
Tới gần, thứ bắt mắt lại không phải tháp mà là mặt tiền. Giữa mặt tiền đặt một pho tượng Đức Mẹ cỡ lớn, hai tay đưa ra phía trước. Người trong vùng gọi pho tượng ấy là Đức Mẹ Ban Hòa Bình, và gọi luôn cả ngôi nhà thờ theo tên đó. Tên chính thức thì khác một chút, và chỗ khác nhau ấy là chỗ nên bắt đầu.
ITước hiệu Nữ Vương Hòa Bình và nghĩa chữ chính tòa
Ngôi nhà thờ này dâng kính Đức Maria Nữ Vương Hòa Bình. Đó là tước hiệu chính thức, còn cái tên Đức Mẹ Ban Hòa Bình mà giáo dân quen dùng là cách gọi theo pho tượng ở mặt tiền. Hai cách gọi cùng chỉ một lòng sùng kính, nhưng khi đọc tư liệu quý vị sẽ gặp cả hai, nên biết trước thì đỡ lẫn.
Trong Công giáo, tước hiệu của một ngôi nhà thờ không phải cái tên phụ cho dễ gọi. Nó quyết định ngày lễ trọng của cộng đoàn tại đó, quyết định tên các hội đoàn, và quyết định luôn cả hình tượng đặt ở chỗ trang trọng. Ở Long Xuyên, tước hiệu ấy được dựng thành một pho tượng đặt ngay giữa mặt tiền, để ai đi ngang cũng nhận ra.
Theo tổ chức của Giáo hội Công giáo, địa bàn được chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một vị giám mục coi sóc. Ngôi nhà thờ nào có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa là một chiếc ghế đặt trong cung thánh, phía sau và hơi lệch khỏi bàn thờ, và nó là dấu chỉ của quyền giảng dạy cùng quyền coi sóc. Vì thế mỗi giáo phận chỉ có một nhà thờ chính tòa, và ngôi ấy được gọi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận.
Điều này giải thích vì sao một ngôi nhà thờ chính tòa có thể không phải ngôi rộng hơn cả trong giáo phận. Nó được kể là đứng đầu vì chức năng chứ không vì kích thước. Những nghi lễ mang tính chất của cả giáo phận đều cử hành tại đây, trước hết là lễ truyền chức và thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh, dịp mà các linh mục toàn giáo phận quy tụ về một chỗ.
Giáo phận Long Xuyên được lập ngày 24 tháng 11 năm 1960, theo sắc chỉ Christi Mandata của Đức Giáo hoàng Gioan XXIII, với vị giám mục tiên khởi là Đức cha Micae Nguyễn Khắc Ngữ. Địa bàn trải trên vùng An Giang và Kiên Giang cũ cùng một phần đất vốn thuộc giáo phận Cần Thơ, rộng khoảng 10.256 cây số vuông, chia thành chín giáo hạt. Theo thống kê ngày 31 tháng 12 năm 2017 mà Hội đồng Giám mục Việt Nam công bố, giáo phận có khoảng 233.742 giáo dân trên tổng dân số 4.291.006 người, với 297 linh mục.
Riêng giáo xứ chính tòa, theo bản tin của đài đối ngoại VOV5, có khoảng sáu nghìn giáo dân. Con số ấy vừa phải so với quy mô toàn giáo phận, và cũng là một cách để thấy rõ điều vừa nói ở trên, rằng nhà thờ chính tòa được kể là nhà thờ mẹ vì chỗ đặt ngai tòa chứ không vì số người tới dự lễ ngày thường.
Chỗ hay hiểu lầm ở đây là về thứ tự thời gian và việc chuyển giao vai trò chính tòa. Nhiều người đọc đoạn tiểu sử ngắn rồi tưởng rằng ngôi nhà thờ lớn này được dựng ngay từ năm 1960 để làm nhà thờ chính tòa, hoặc làm nhà thờ chính tòa ngay khi giáo phận vừa thành lập.
Theo tư liệu lịch sử giáo xứ, công trình khởi công năm 1958 do linh mục Piô Nguyễn Hữu Mỹ đứng ra lo liệu khi chưa có giáo phận Long Xuyên, nhưng vừa xong phần móng thì phải tạm ngưng. Khi giáo phận Long Xuyên được lập ngày 24 tháng 11 năm 1960, ngôi nhà thờ Thánh Tôma dựng từ năm 1903 trong khuôn viên được chọn làm nhà thờ chính tòa tạm thời. Trong thập niên 1960, công trình mới được tái khởi công và mở rộng dưới thời Đức cha tiên khởi Micae Nguyễn Khắc Ngữ, tới ngày 15 tháng 8 năm 1973 mới khánh thành và chính thức nhận chức năng nhà thờ chính tòa thay cho ngôi nhà thờ Thánh Tôma cũ.
IIMười lăm năm của một công trình
Quãng thời gian từ lúc đặt móng tới lúc cung hiến ở đây là mười lăm năm. Với một ngôi nhà thờ miền Tây thì đó là một quãng dài, và cái dài ấy gắn liền với bước chuyển từ một nhà thờ họ đạo sang nhà thờ chính tòa của một giáo phận mới. Công trình trải qua chặng đặt móng ban đầu, một quãng tạm ngưng, rồi chặng tái khởi công và mở rộng quy mô trước khi tới ngày khánh thành.
- 1903Ngôi nhà thờ Thánh TômaTrước công trình hiện nay, họ đạo Long Xuyên đã có ngôi nhà thờ mang tước hiệu Thánh Tôma dựng năm 1903. Ngôi này làm nhà thờ chính tòa tạm thời từ năm 1960 tới 1973, về sau dùng làm nhà nguyện cho các linh mục và tu sĩ.
- 1958Đặt móng ngôi nhà thờ mớiViệc dựng nhà thờ mới do linh mục Piô Nguyễn Hữu Mỹ khởi sự năm 1958 khi Long Xuyên còn là một giáo xứ, nhưng sau khi xong phần móng thì công việc tạm ngưng một thời gian.
- 1960Lập giáo phận Long Xuyên và tái khởi côngNgày 24 tháng 11 năm 1960, sắc chỉ Christi Mandata lập giáo phận Long Xuyên do Đức cha Micae Nguyễn Khắc Ngữ coi sóc. Nhà thờ Thánh Tôma tạm làm nhà thờ chính tòa trong lúc công trình mới được tái khởi công và mở rộng.
- 1973Khánh thành và cung hiếnNgày 15 tháng 8 năm 1973, ngôi nhà thờ mới được khánh thành và cung hiến, chính thức trở thành nhà thờ chính tòa Long Xuyên. Ngày ấy trùng với lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời trong lịch phụng vụ.
- 2020Sáu mươi năm giáo phậnGiáo phận Long Xuyên giữ Năm Thánh mừng sáu mươi năm thành lập, với các cuộc hành hương của giáo dân trong chín giáo hạt về nhà thờ chính tòa.
- 2023Năm mươi năm cung hiếnGiáo phận mừng năm mươi năm ngày cung hiến ngôi nhà thờ, tính từ mốc ngày 15 tháng 8 năm 1973. Các hội đoàn trong giáo phận tổ chức hành hương về nhà thờ chính tòa trong dịp này.
Mấy chỗ tư liệu ghi khác nhau, xin nêu thẳng. Thứ nhất là về chiều dài thân nhà thờ, trang tư liệu về các nhà thờ Công giáo Việt Nam ghi 60 mét, còn bản tin của đài đối ngoại VOV5 dẫn lời chủ tịch hội đồng mục vụ giáo xứ thì ghi 65 mét. Chiều rộng 18 mét, chiều cao 20 mét và chiều cao tháp chuông 55 mét thì hai nguồn ghi giống nhau. Chênh lệch 5 mét ấy có thể do một bên tính cả phần tiền đường và một bên không, nên thư viện ghi cả hai con số.
Thứ hai, trang tư liệu nhà thờ Công giáo ở dòng mở đầu có nhắc tên gọi Nhà thờ Thánh Nicôla Bari trước khi gọi là Nhà thờ chính tòa Đức Maria Ban Hòa Bình hay Nhà thờ Nữ vương Hòa bình ở ngay câu sau, còn Wikipedia tiếng Anh ghi năm cung hiến là 1974 trong khi toàn bộ tư liệu tiếng Việt của giáo phận và báo chí đều thống nhất mốc ngày 15 tháng 8 năm 1973.
IIITháp trắng, tượng mặt tiền và lối dựng pha hai dòng
Các tư liệu mô tả lối dựng ở đây là pha giữa Art Deco và Gothic. Nói cho dễ hình dung thì Gothic là dòng kiến trúc nhà thờ châu Âu lấy chiều cao và đường nhọn hướng lên làm phương tiện chính, còn Art Deco là dòng của nửa đầu thế kỷ hai mươi, chuộng khối hình học rõ ràng, mặt phẳng lớn, đường gờ thẳng và ít chạm trổ. Ghép hai thứ lại thì ra cái mà tư liệu gọi là hiện đại và chắc khỏe, vẫn vươn cao như nhà thờ cũ nhưng bỏ gần hết phần hoa văn rườm rà.
Khối tháp cao 55 mét, trên đỉnh dựng thánh giá. Tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam mô tả hình khối tháp như hai bàn tay nâng cây thánh giá lên cao, một cách đọc hình mà quý vị có thể tự đối chiếu khi đứng trước công trình.
Pho tượng cỡ lớn đặt giữa mặt tiền, hai tay đưa ra phía trước. Tư liệu ghi rằng dáng tượng gần với hình Đức Mẹ Pontmain, một lối tạc quen thuộc trong lòng sùng kính Đức Mẹ tại Pháp. Đây là điểm để nhận ra ngôi nhà thờ từ xa.
Khối dài chạy về phía cung thánh, rộng 18 mét, cao 20 mét, chiều dài thì tư liệu ghi 60 mét hoặc 65 mét. Mặt tường lớn, ít trang trí, ánh sáng vào qua các dải cửa cao.
Phần trong cùng, nơi đặt bàn thờ, nhà tạm giữ Thánh Thể và ngai tòa của giám mục. Đây là phần làm nên tư cách chính tòa của ngôi nhà thờ, và cũng là phần khách không vào.
Ngôi nhà thờ cũ dựng năm 1903 trong cùng khuôn viên, từng làm nhà thờ chính tòa tạm thời giai đoạn 1960 tới 1973, nay dùng làm nhà nguyện cho các linh mục và tu sĩ.
| Số đo | Theo trang tư liệu nhà thờ Công giáo | Theo bản tin đài đối ngoại VOV5 |
|---|---|---|
| Chiều dài thân nhà thờ | 60 m | 65 m |
| Chiều rộng | 18 m | 18 m |
| Chiều cao | 20 m | 20 m |
| Chiều cao tháp chuông | 55 m | 55 m |
Một điều nên nói về vật liệu và bối cảnh. Long Xuyên nằm trên đất phù sa, nền yếu, mùa nước lên thì mặt đất và mặt sông chênh nhau không bao nhiêu. Dựng một khối tháp cao năm mươi lăm mét trên nền như vậy đòi phần móng phải làm kỹ hơn phần nhìn thấy rất nhiều. Đó là lý do vì sao các nhà thờ vùng châu thổ thường hoặc là thấp và trải rộng, hoặc là dồn chiều cao vào một khối tháp chính thay vì dựng nhiều tháp.
IVThế đất và hướng
Phần này cần một lời rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, và lối cổ trong đạo là quay cung thánh về hướng đông, phía mặt trời mọc, để biểu thị sự trông đợi. Đó là quy tắc của đạo, không phải lựa chọn theo la bàn phong thủy. Những gì viết dưới đây là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối ấy. Nó không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận, cũng không phải điều mà người dựng công trình này tính tới.
Một, đất cù lao và sông lớn. Long Xuyên nằm bên sông Hậu, một trong hai nhánh lớn của Cửu Long. Trong phép xem đất, một dòng sông lớn chảy qua trước mặt được kể là thủy rất mạnh, và sách xưa phân biệt kỹ giữa nước chảy xiết ngang mặt với nước vòng ôm lấy đất. Vùng Long Xuyên có nhiều khúc sông uốn cùng hệ kênh rạch dày, nên theo lối đọc cổ truyền thì đây không phải thế nước xối mà là thế nước quấn, tức dòng đi có khúc chứ không lao thẳng.
Hai, không có núi thì lấy gì làm tựa. Toàn vùng là đồng bằng phù sa, không có ngọn núi nào đáng kể để làm hậu chẩm, tức gối tựa sau lưng. Trong hoàn cảnh ấy, phép cũ cho phép lấy đê, lấy bờ đất cao, lấy hàng cây lớn hoặc lấy chính khối công trình làm chỗ dựa. Điều này giải thích một đặc điểm dễ thấy khắp châu thổ, đó là nhà thờ ở đây thường dồn chiều cao vào một khối tháp, vì trên một mặt đất bằng phẳng thì chiều cao là phương thức rõ rệt để tạo thế.
Ba, minh đường và mặt tiền. Khoảng sân trước mặt tiền, theo lối đọc cổ truyền, là minh đường, chỗ đất bằng để khí dừng lại trước khi vào. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng. Ở đây khoảng sân ấy còn gánh thêm một việc của riêng Công giáo, là chỗ giáo dân đứng tràn ra trong những dịp lễ lớn khi trong lòng nhà thờ không đủ chỗ. Một chỗ trống trước cửa vì thế vừa hợp với phép xem đất vừa hợp với nhu cầu thật của nếp đạo, tuy hai lý do chẳng liên quan gì nhau.
Bốn, tháp và pho tượng đọc theo hình thể. Xét theo hình thể ngũ hành, một khối tháp vuông vắn vươn thẳng đứng thuộc hành Mộc, cái thế của thân cây mọc lên. Pho tượng cỡ lớn đặt chính giữa mặt tiền, hai tay đưa ra, lại tạo một điểm dừng ngang tầm mắt, làm cho mặt tiền vừa có một chiều vươn lên đồng thời có một chiều mở ra. Đây là nhận xét về hình khối, không phải một phán đoán tốt xấu, và xin nhắc lại rằng người dựng đặt pho tượng ở đó vì tước hiệu của nhà thờ chứ không vì thế đất.
Năm, hướng trông ra đường Nguyễn Huệ và sông Hậu. Theo mô tả trên bản tin VOV5 và bản đồ thực địa, mặt tiền nhà thờ mở ra đường Nguyễn Huệ, cũng là trục phố đi bộ hướng về phía đông bắc ra công viên và bờ sông Hậu, còn gian cung thánh nằm ở đầu tây nam. Như vậy công trình quay mặt tiền về phía sông và trục đường lớn của đô thị thay vì đặt cung thánh về hướng đông theo quy tắc cổ, điều thường thấy ở các nhà thờ dựng trong thế kỷ hai mươi giữa lòng phố thị.
VLễ và nếp đạo trong năm
Là nhà thờ chính tòa, nơi này giữ đủ lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, tính theo dương lịch, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với tước hiệu và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bảng dưới chỉ ghi ngày cố định, không ghi giờ, vì giờ cử hành thay đổi theo từng năm.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 1 tháng 1 | Lễ Đức Maria Mẹ Thiên Chúa | Giáo hội giữ ngày này làm Ngày Hòa Bình Thế Giới, một dịp hợp với tước hiệu Nữ Vương Hòa Bình của ngôi nhà thờ. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Ngày 15 tháng 8 | Lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời | Cũng là ngày kỷ niệm cung hiến ngôi nhà thờ, tính từ năm 1973. Theo nếp Công giáo, ngày cung hiến về sau thành ngày kỷ niệm hằng năm của chính ngôi nhà thờ ấy. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Giáo dân trong vùng giữ lệ ra phần mộ và dự thánh lễ cầu cho người đã khuất. |
| Ngày 25 tháng 12 | Lễ Giáng Sinh | Dịp quy tụ rất đông trong năm. Khoảng sân trước mặt tiền được dùng làm chỗ đứng khi trong lòng nhà thờ không còn chỗ. |
Ngoài lịch chung còn có chầu lượt, nếp mà giáo dân miền Tây gọi là chầu phiên. Mỗi giáo xứ trong giáo phận nhận một phiên chầu Thánh Thể trong năm, và tới phiên mình thì cả xứ dọn dẹp, trang hoàng, mời các xứ lân cận sang chầu chung. Với nhà thờ chính tòa, phiên chầu mang thêm sức nặng vì đây là nơi giáo dân toàn giáo phận quen coi là nhà chung.
Một nếp nữa của vùng nên biết. Giáo dân miền Tây đi lễ bằng đường sông là chuyện thường của nhiều đời, và nhiều họ đạo trong giáo phận Long Xuyên vẫn nằm dọc kênh rạch hơn là dọc đường bộ. Vì thế những dịp quy tụ lớn ở nhà thờ chính tòa không chỉ là chuyện người trong phố, mà là chuyện của cả một mạng lưới họ đạo trải theo nước.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 9 đường Nguyễn Huệ, phường Long Xuyên, tỉnh An Giang
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 9 đường Nguyễn Huệ, phường Long Xuyên (thuộc phường Mỹ Long, thành phố Long Xuyên cũ), tỉnh An Giang, gần bờ sông Hậu trong khu trung tâm. Tháp chuông trắng cao là mốc nhận ra công trình từ nhiều ngả trong phố.
- Toạ độ
- 10.3817, 105.4397
Đây là nhà thờ chính tòa đang cử hành phụng vụ chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Khách tới cần ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong và giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có thánh lễ, khách xin ngồi phía cuối hoặc đợi bên ngoài, không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Khu cung thánh, nơi đặt bàn thờ và ngai tòa của giám mục, dành cho người có phận sự.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Long Xuyên
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ chính tòa Long Xuyên thờ ai
Ngôi nhà thờ này dâng kính Đức Maria Nữ Vương Hòa Bình. Giáo dân trong vùng quen gọi là Đức Mẹ Ban Hòa Bình, theo pho tượng cỡ lớn đặt giữa mặt tiền. Cả hai cách gọi đều chỉ cùng một tước hiệu, và quý vị sẽ gặp cả hai khi đọc tư liệu.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì
Là ngôi nhà thờ có đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được kể là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, và mỗi giáo phận chỉ có một ngôi. Lễ truyền chức và thánh lễ Dầu trong Tuần Thánh đều cử hành tại đây.
Nhà thờ chính tòa Long Xuyên xây năm nào
Công trình khởi công năm 1958 do linh mục Piô Nguyễn Hữu Mỹ đứng ra lo liệu, sau khi xong phần móng có quãng tạm ngưng rồi được tái khởi công và mở rộng dưới thời Đức cha tiên khởi Micae Nguyễn Khắc Ngữ, tới ngày 15 tháng 8 năm 1973 thì khánh thành và cung hiến. Trong giai đoạn từ khi lập giáo phận ngày 24 tháng 11 năm 1960 tới năm 1973, ngôi nhà thờ Thánh Tôma cũ (dựng năm 1903) làm nhà thờ chính tòa tạm thời.
Tháp chuông nhà thờ Long Xuyên cao bao nhiêu
Các tư liệu đều ghi 55 mét, trên đỉnh có thánh giá. Tư liệu của Hội đồng Giám mục Việt Nam mô tả hình khối tháp như hai bàn tay nâng cây thánh giá lên cao. Về chiều dài thân nhà thờ thì nguồn ghi khác nhau, chỗ ghi 60 mét chỗ ghi 65 mét.
Giáo phận Long Xuyên có từ bao giờ và rộng bao nhiêu
Giáo phận lập ngày 24 tháng 11 năm 1960 theo sắc chỉ Christi Mandata, trải trên vùng An Giang và Kiên Giang cũ cùng một phần đất vốn thuộc giáo phận Cần Thơ, rộng khoảng 10.256 cây số vuông, chia làm chín giáo hạt. Thống kê cuối năm 2017 ghi khoảng 233.742 giáo dân.