Giữa trùng điệp núi non hiểm trở của dãy Sierra Madre del Sur thuộc miền bắc bang Guerrero, nơi những ngôi nhà tường quét vôi trắng lợp ngói đất nung đỏ bám chặt theo sườn núi Atzala quanh co như một bức tranh lập thể sống động, Nhà thờ Giáo xứ Santa Prisca và Thánh Sebastianô (Templo Parroquial de Santa Prisca y San Sebastián) vươn lên đầy kiêu hãnh như một đóa san hô bằng đá hồng chạm trổ giữa tầng mây. Được giới nghiên cứu lịch sử nghệ thuật toàn cầu tôn vinh là một trong những kiệt tác đồng nhất và hoàn mỹ nhất của phong cách Churrigueresque (hay Ultra-Baroque của Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha), ngôi thánh đường Công giáo này được kiến tạo chỉ trong vòng chưa đầy tám năm, từ năm 1751 tới năm 1758, nhờ nguồn tài lực khổng lồ và lòng mộ đạo nhiệt thành của một con người duy nhất: ông vua mỏ bạc huyền thoại Don José de la Borda (1699 tới 1778).
Không giống như phần lớn các đại thánh đường ở châu Mỹ Latinh phải mất hàng trăm năm xây dựng qua nhiều thế hệ khiến phong cách bị pha trộn giữa Phục hưng, Baroque và Tân Cổ điển như Nhà thờ chính tòa Mexico City hay Nhà thờ chính tòa Guadalajara, Nhà thờ Santa Prisca de Taxco là một tổng thể nghệ thuật nguyên khối hiếm có (Gesamtkunstwerk). Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của José de la Borda cùng đội ngũ những tài năng kiệt xuất nhất thế kỷ 18 gồm hai kiến trúc sư Diego Durán Berruecos và Juan Caballero, nhà điêu khắc bàn thờ Isidoro Vicente de Balbás và họa sĩ vĩ đại nhất Tân Tây Ban Nha Miguel Cabrera, từng viên đá núi lửa cantera rosa, từng đường chạm trổ trên mười hai bàn thờ gỗ dát vàng, từng chiếc ghế xưng tội, đàn đại phong cầm cho tới những bức tranh sơn dầu khổng lồ trong Phòng Thánh đều được thiết kế ăn khớp tuyệt đối với nhau trong một bản giao hưởng ánh sáng và đức tin trên bản đồ thánh địa thế giới.
IĐức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, Thánh Nữ Đồng Trinh Tử Đạo Prisca Thành Roma Và Thánh Tử Đạo Sebastianô Bảo Trợ Xứ Mỏ Bạc
Mặc dù người dân địa phương và du khách quốc tế thường gọi ngắn gọn công trình là Nhà thờ Santa Prisca, tên gọi phụng vụ đầy đủ của ngôi đền là Nhà thờ Giáo xứ Santa Prisca và Thánh Sebastianô (Parroquia de Santa Prisca y San Sebastián), đồng thời toàn bộ chương trình biểu tượng thần học ở mặt tiền và Bàn thờ Chính lại xoay quanh mầu nhiệm Đức Trinh Nữ Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội (La Inmaculada Concepción). Sự kết hợp ba tầng bậc tôn kính này phản chiếu trực tiếp đời sống tâm linh của các cộng đồng thợ mỏ vùng núi Guerrero thế kỷ 18 cũng như đức tin cá nhân sâu sắc của nhà sáng lập Don José de la Borda và người con trai duy nhất của ông là Linh mục Tiến sĩ Manuel de la Borda y Verdugo.
Vị thánh bổn mạng thứ nhất đứng tên thánh đường là Thánh nữ Prisca thành Roma (Santa Prisca de Roma, lễ kính ngày 18 tháng Giêng), một thiếu nữ quý tộc La Mã sống vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Theo truyền thống tử đạo học Kitô giáo cổ đại và các biên niên sử Rôma gắn với nhà thờ Titulus Priscae trên đồi Aventino, Prisca là con gái của một gia đình nguyên lão nghị viện đã được chính Thánh Phêrô Tông đồ trực tiếp rửa tội khi ngài tới truyền giáo tại kinh thành Rôma. Khi mới mười ba tuổi dưới triều Hoàng đế Claudius (hoặc Claudius Gothicus theo một dị bản sử liệu hậu kỳ), cô bé Prisca kiên quyết từ chối dâng hương tế thần Apollo. Dù bị tra tấn dã man trong ngục tối và bị ném ra đấu trường cho sư tử ăn thịt, những con sư tử hung dữ khi tiến lại gần đã ngoan ngoãn nằm phục xuống liếm bàn chân người thiếu nữ đồng trinh; cuối cùng cô bị xử trảm bằng gươm ngoài cổng thành Ostia vào khoảng năm 50 SCN và trở thành biểu tượng của đức tin kiên trung không khuất phục trước bạo quyền và hiểm nguy.
Lý do Thánh nữ Prisca và Thánh Tử đạo Sebastianô (San Sebastián Mártir, người đội trưởng Cận vệ Hoàng gia La Mã chịu bắn tên tử đạo dưới triều Hoàng đế Diocletianus năm 288 SCN, lễ kính ngày 20 tháng Giêng) được tôn nhận làm hai vị đồng bổn mạng của Taxco bắt nguồn từ những biến cố thiên tai và dịch bệnh khắc nghiệt tại vùng mỏ. Vào thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18, vùng núi Taxco thường xuyên hứng chịu những cơn bão sấm sét dữ dội làm sập hầm lò, lũ quét trên sườn núi và các đợt dịch bệnh truyền nhiễm cướp đi sinh mạng của hàng nghìn thợ mỏ bản địa lẫn người Tây Ban Nha. Trong truyền thống Công giáo vùng Địa Trung Hải và Tân Tây Ban Nha, Thánh nữ Prisca được cầu khẩn như Đấng bảo vệ con người khỏi sấm sét, giông bão và sập hầm đá, trong khi Thánh Sebastianô là Đấng bảo trợ truyền thống chống lại các mũi tên dịch hạch và ôn dịch. Việc dâng hiến ngôi đại thánh đường cho hai vị thánh tử đạo có ngày lễ kính nằm sát nhau trong tháng Giêng (18 tháng 1 và 20 tháng 1) chính là lời cầu xin sự che chở toàn diện cả về thể xác dưới lòng đất sâu lẫn sức khỏe trên mặt đất cho toàn thể cư dân thị trấn mỏ bạc.
Ở tầng cao nhất của thần học, Don José de la Borda đã đặt toàn bộ ngôi đền dưới sự bảo trợ tối cao của Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, tín điều mà dòng Phanxicô và vương triều Tây Ban Nha nhiệt thành bảo vệ suốt nhiều thế kỷ trước khi được định tín năm 1854. Tại trung tâm Bàn thờ Chính bằng gỗ dát vàng cao chạm vòm trần, tôn tượng Đức Mẹ Vô Nhiễm đứng đạp đầu con rắn cổ xưa giữa vòng hào quang thiên thần được đặt ở vị trí trung tâm, hai bên tả hữu là tượng Thánh nữ Prisca cầm nhành lá cọ tử đạo đứng cạnh chú sư tử hiền lành và tượng Thánh Sebastianô bị trói vào thân cây. Phía trên đỉnh vòm mặt tiền bên ngoài là phù điêu đá hồng chạm cảnh Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa trên sông Giođan, còn trên bức tường đá bên phải gian cung thánh là bức tranh khổng lồ mô tả hai vị Giáo hoàng tử đạo là Thánh Giáo hoàng Êutychianô và Thánh Giáo hoàng Sylvester I (những người gắn liền với việc quy tập hài cốt các thánh tử đạo Rôma).
Câu khẩu ngôn nổi tiếng nhất trong lịch sử xứ mỏ bạc México gắn liền với ngôi thánh đường này là lời tuyên bố bất hủ của chính Don José de la Borda: Thiên Chúa ban cho Borda, và Borda dâng lại cho Thiên Chúa (Dios darle a Borda, Borda darle a Dios). Sinh năm 1699 tại vùng biên giới Jaca (Aragón) và Oloron-Sainte-Marie (Béarn, Pháp) trong một gia đình có cha là sĩ quan quân đội vua Louis XIV và mẹ là người Tây Ban Nha, chàng trai trẻ Joseph Gouaux de Laborde (tên Tây Ban Nha hóa là José de la Borda) vượt Đại Tây Dương đặt chân tới Tân Tây Ban Nha năm 1716 khi mới mười bảy tuổi để phụ giúp người anh trai Francisco khai thác mỏ bạc tại Taxco. Sau nhiều lần phá sản rồi lại tìm thấy những mạch quặng bạc giàu có chưa từng thấy tại Tehuilotepec và đặc biệt là mỏ La Lajuela (San Ignacio) vào năm 1743 tới 1748, khối tài sản của ông lên tới hàng chục triệu peso bạc.
Khi người con trai duy nhất của ông là Manuel de la Borda thụ phong linh mục và nhận chức chánh xứ Taxco, Don José đã xin phép Tổng giám mục Thành phố México là Manuel José Rubio y Salinas cho phép mình bỏ ra toàn bộ tiền túi (ước tính khoảng hơn 500.000 tới 800.000 peso vàng bạc thời bấy giờ, tương đương hàng trăm triệu đô la ngày nay) để xây mới hoàn toàn ngôi nhà thờ giáo xứ với một điều kiện pháp lý duy nhất: suốt thời gian xây dựng từ lúc đặt viên đá đầu tiên cho tới ngày khánh thành bàn giao chìa khóa, không một ai, kể cả giáo quyền hay chính quyền, được phép can thiệp vào bản vẽ thiết kế, cách chọn nghệ nhân hay sổ sách chi tiêu của ông. Khi công trình hoàn tất năm 1758, ông đã trao tặng ngôi đền lộng lẫy cùng toàn bộ đồ thánh bằng vàng ròng nạm kim cương cho Giáo hội mà không giữ lại bất kỳ quyền sở hữu tư nhân nào.
Nhiều du khách khi tới Taxco thường lầm tưởng rằng dưới nền Nhà thờ Santa Prisca có các đường hầm khai thác bạc trực tiếp do José de la Borda đào để lấy bạc xây nhà thờ. Trên thực tế, các khu mỏ bạc lớn làm nên cơ nghiệp của Borda (như mỏ Pedregal, El Coyote và đặc biệt là mỏ San Ignacio ở La Lajuela / Tehuilotepec) nằm ở các sườn núi cách trung tâm quảng trường Plaza Borda vài cây số. Địa điểm xây dựng Nhà thờ Santa Prisca nguyên là nền ngôi nhà thờ giáo xứ cũ chật hẹp nằm trên một mỏm đá dốc bên sườn đồi; để có được mặt bằng vững chắc cho tòa nhà có đôi tháp cao gần 95 mét, hai kiến trúc sư Diego Durán và Juan Caballero đã phải cho xây dựng một hệ thống tường kè đá và hầm vòm chịu lực nhân tạo khổng lồ nâng đỡ toàn bộ phía đông và phía nam của thánh đường vượt lên trên vực dốc.
IITừ Mỏ Bạc Đầu Tiên Của Hernán Cortés Tới Kỳ Công Tám Năm Kiến Tạo (1751 Tới 1758) Và Biến Cố Chiếc Bình Lễ Vàng
Để thấu hiểu vì sao một thị trấn nhỏ nhắn nằm cheo leo giữa vùng núi bang Guerrero lại sở hữu một trong những công trình Baroque lộng lẫy nhất châu Mỹ, cần ngược dòng về lịch sử khai khoáng của vùng đất Taxco. Trước khi người Tây Ban Nha đặt chân tới châu Mỹ, khu vực người bản địa Nahua gọi là Tlachco (trong tiếng Nahuatl có nghĩa là Nơi Chơi Bóng Nghi Lễ, hiện nằm tại làng Taxco el Viejo cách thành phố hiện tại khoảng 10 km về phía nam) đã là nơi cung cấp đồng, thiếc và đá quý làm đồ cống nạp cho Đế chế Aztec tại Tenochtitlan. Chỉ vài năm sau khi chinh phục kinh đô Aztec năm 1521, nhà chinh phạt Hernán Cortés khi đang tìm kiếm nguồn thiếc để đúc đại bác bằng đồng vào năm 1522 tới 1524 đã phát hiện ra những mạch quặng bạc khổng lồ tại các dãy núi phía bắc Tlachco. Năm 1534, mỏ bạc có đường hầm khai thác quy mô công nghiệp đầu tiên của người châu Âu tại lục địa châu Mỹ (El Socavón del Rey) được mở tại đây, dẫn tới sự hình thành khu định cư mỏ bạc Real de Minas de Taxco trên sườn núi Atzala như ngày nay.
Sau thời kỳ hoàng kim đầu tiên vào thế kỷ 16, các mỏ bạc nông ở Taxco dần cạn kiệt vào thế kỷ 17, khiến thị trấn rơi vào cảnh suy thoái và ngôi nhà thờ giáo xứ cũ bằng gạch bùn lợp ngói ngày càng mục nát, dột nát mỗi mùa mưa bão. Sự xuất hiện của Don José de la Borda vào đầu thế kỷ 18 với kiến thức kỹ thuật luyện kim và nổ mìn phá đá sâu dưới lòng đất đã làm sống lại toàn bộ nền kinh tế vùng núi. Khi mạch bạc khổng lồ La Lajuela phát lộ năm 1748 ngay tại nơi con la của ông vấp chân vào một tảng đá lộ thiên chứa đầy bạc nguyên chất, vị đại phú hào 52 tuổi đã bắt tay thực hiện lời hứa vĩ đại nhất đời mình vào đầu năm 1751: san phẳng ngôi nhà thờ cũ và dựng lên đền thánh Santa Prisca bằng loại đá núi lửa màu hồng phấn (cantera rosa) khai thác từ chính các mỏ đá trên núi Huixteco gần đó.
- Năm 1522 tới năm 1534Hernán Cortés phát hiện mỏ bạc và thành lập khu mỏ Real de Minas de TaxcoNgười Tây Ban Nha mở đường hầm khai thác bạc đầu tiên tại Tân Thế giới (Socavón del Rey) và lập trại mỏ Tetelcingo trên sườn núi Atzala, khởi đầu truyền thống chế tác bạc bốn thế kỷ của Taxco.
- Năm 1716 tới năm 1748José de la Borda đến Tân Tây Ban Nha và phát hiện đại mỏ bạc La LajuelaSau khi đến Taxco năm 1716, José de la Borda cùng anh trai khai thác mỏ ở Tehuilotepec; năm 1748 ông phát hiện mạch bạc khổng lồ tại mỏ San Ignacio (La Lajuela), trở thành người giàu nhất Phó vương quốc.
- Tháng 2 năm 1751 tới tháng 12 năm 1758Kiến tạo trọn vẹn Nhà thờ Santa Prisca và Thánh Sebastianô trong chưa đầy tám nămDưới sự tài trợ độc quyền của José de la Borda, hai kiến trúc sư Diego Durán Berruecos và Juan Caballero điều hành hơn một nghìn thợ đá, thợ mộc và họa sĩ hoàn tất toàn bộ tòa nhà và 12 bàn thờ gỗ dát vàng.
- Ngày 11 và 12 tháng 3 năm 1759Đại lễ Cung hiến trọng thể và Cha Manuel de la Borda cử hành Thánh lễ đầu tiênGiám mục Michoacán (hoặc đại diện Tổng giám mục México) chủ sự lễ cung hiến kéo dài nhiều ngày với pháo hoa, đấu bò và âm nhạc; Linh mục Tiến sĩ Manuel de la Borda cử hành Thánh lễ tạ ơn trọng thể.
- Thế kỷ 19 tới năm 1932Chuyển giao Bình lễ bằng vàng năm 1776 cho Nhà thờ chính tòa México và xếp hạng Di tích Quốc gia (1932)Chiếc Bình Mặt Trời (Custodia) bằng vàng cao 1,1 mét nạm 5.872 viên kim cương và 2.653 viên ngọc lục bảo của Santa Prisca được bán về Nhà thờ chính tòa México trước khi sang Bảo tàng Louvre; năm 1932 Taxco và nhà thờ được công nhận Di tích Quốc gia.
- Năm 1988 và ngày 20 tháng 11 năm 2001Thành lập Hội đồng Bảo tồn Santa Prisca và đưa vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCOChính phủ México và INAH tiến hành đại trùng tu các bàn thờ dát vàng và tranh của Miguel Cabrera; năm 2001 UNESCO ghi tên Nhà thờ Santa Prisca và quần thể lịch sử Taxco vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới (mã số 1543).
Huyền thoại sấm sét lúc đang xây tháp và số phận Chiếc Bình Mặt Trời nạm 5.872 viên kim cương. Trong dân gian vùng Guerrero vẫn lưu truyền câu chuyện kể rằng khi ngôi đền đang được xây dựng vào giữa thập niên 1750, một cơn giông bão kinh hoàng kèm theo sấm sét dữ dội đã ập xuống thung lũng Taxco, đe dọa đánh sập giàn giáo gỗ trên đôi tháp chuông đang xây dở. Giữa lúc các thợ đá hoảng loạn định bỏ chạy, hình bóng dịu hiền của Thánh nữ đồng trinh Prisca đã hiện ra trên tầng mây phía trên mái vòm, dùng đôi tay nhỏ bé của mình nắm lấy những tia sét sáng lòa và bẻ chệch hướng chúng ra khỏi ngôi đền cũng như các hầm mỏ bên dưới. Hình ảnh Thánh nữ Prisca cầm những tia sét trong tay bên cạnh chú sư tử sau đó đã được họa sĩ Miguel Cabrera thể hiện đầy sống động trong các tác phẩm hội họa bên trong nhà thờ để ghi nhớ ơn cứu độ ấy.
Không tiếc tiền của để biến ngôi nhà thờ giáo xứ miền núi thành cung điện của Thiên Chúa, Don José de la Borda còn đặt các thợ kim hoàn giỏi nhất chế tác cho Santa Prisca một Chiếc Bình Mặt Trời Mặt Nhật (La Gran Custodia de Borda) bằng vàng ròng nguyên khối cao tới 1,1 mét, nặng hơn 20 kg vàng, trên đó nạm kín 5.872 viên kim cương, 2.653 viên ngọc lục bảo Colombia, 544 viên hồng ngọc, 106 viên thạch anh tím và 28 viên ngọc bích. Tuy nhiên, vào thập niên 1770, khi các mỏ bạc ở Taxco và Real del Monte cạn nước và ngập lụt khiến José de la Borda lâm vào cảnh nợ nần lúc tuổi già trước khi qua đời tại Cuernavaca năm 1778, ông đã xin phép Tổng giám mục cho bán lại chiếc Bình Mặt Trời vô giá ấy cho Nhà thờ chính tòa Mexico City với giá 100.000 peso vàng để lấy tiền đầu tư mở các mỏ bạc mới tại Zacatecas. Về sau, trong những biến động thế kỷ 19, báu vật kim hoàn này đã lưu lạc sang châu Âu và phần đế vàng nạm ngọc của nó từng được trưng bày tại Nhà thờ Đức Bà Paris và Bảo tàng Louvre.
IIIĐôi Tháp Chuông Đá Hồng Cao 94,58 Mét, Mười Hai Bàn Thờ Gỗ Dát Vàng Của Gia Tộc Balbás Và Phòng Tranh Của Miguel Cabrera
Xét về tổng thể kiến trúc, Nhà thờ Santa Prisca de Taxco là một mẫu mực hoàn hảo của nghệ thuật Baroque thế kỷ 18 tại châu Mỹ về cách xử lý tỷ lệ thẳng đứng trong một không gian đô thị chật hẹp. Vì quảng trường Plaza Borda phía trước mặt tiền nhà thờ rất nhỏ và bị bao vây bốn phía bởi các sườn núi dốc đứng cùng những dãy nhà hai tầng mái ngói đỏ, hai kiến trúc sư Diego Durán Berruecos (tác giả phần mặt tiền và thân nhà thờ từ năm 1751) và Juan Caballero (người hoàn thiện phần tháp chuông và mái vòm tới năm 1758) đã chủ đích kéo vươn toàn bộ chiều cao của mặt tiền và đôi tháp chuông lên thẳng bầu trời. Toàn bộ công trình được xây bằng loại đá núi lửa rhyolite màu hồng phấn (cantera rosa) có đặc tính mềm dễ chạm khắc khi mới khai thác khỏi mỏ đá núi Huixteco nhưng lại hóa cứng bền bỉ và chuyển sang sắc hồng cam rực rỡ mỗi khi ánh nắng chiều chiếu rọi.
Mặt tiền chính hướng về phía tây mở ra quảng trường được cấu trúc như một bức bình phong bàn thờ bằng đá khổng lồ (fachada-retablo) kẹp giữa hai chân tháp vuông vức để trơn nhằm dồn toàn bộ điểm nhấn thị giác vào trung tâm và phần ngọn tháp. Tầng thứ nhất của mặt tiền xoay quanh cổng vòm bán nguyệt được trấn giữ bởi các cặp cột trụ nửa nổi nửa chìm theo thức cột Corinth kết hợp thân cột xoắn và chạm nổi hoa lá; tầng thứ hai mở ra một ô cửa sổ hợp xướng hình bầu dục (óculo) lộng lẫy được bao quanh bởi một bức phù điêu đá lớn chạm cảnh Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa do chính tay nghệ nhân Isidoro Vicente de Balbás tạc trên đá hồng, nơi hình ảnh Chúa Thánh Thần dưới dạng chim bồ câu và các thiên thần bay lượn vươn hẳn ra ngoài khung kiến trúc. Từ phía trên gờ mái, hai ngọn tháp chuông đôi vươn cao tới 94,58 mét, chia làm hai tầng tháp chuông chạm trổ dày đặc những trụ estípite (trụ tháp ngược đặc trưng của phong cách Churrigueresque), vòng hoa, vỏ sò, tượng các thánh và các thiên thần nhỏ bằng đá hồng mịn màng như ren thêu.
Bước vào nội thất hình chữ thập Latinh có một gian dọc chính (dài khoảng 55 mét, rộng 15 mét), du khách lập tức choáng ngợp trước ánh vàng rực rỡ của 12 bàn thờ gỗ tuyết tùng đỏ dát vàng lá 23,5 carat do Isidoro Vicente de Balbás (con trai nuôi và học trò xuất sắc nhất của Jerónimo de Balbás, người cha đẻ phong cách Churrigueresque tại Tân Tây Ban Nha) cùng người anh Pedro de Balbás chạm trổ. Từ Bàn thờ Chính kính Đức Mẹ Vô Nhiễm, Thánh nữ Prisca và Thánh Sebastianô cho tới các bàn thờ cánh ngang kính Đức Mẹ Guadalupe, Đức Mẹ Sầu Bi, Thánh Giuse, Thánh Gioan Nepomuceno và Thánh Isidro Nông Phu, tất cả đều sử dụng hệ cột estípite biến hóa kỳ ảo với hàng trăm pho tượng gỗ sơn phủ men vàng estofado sống động.
Nằm tách biệt nhưng thông trực tiếp vào sườn phía bắc của gian thánh đường chính là Nhà nguyện Thổ dân (nay gọi là Nhà nguyện Chúa Giêsu Nazareno), được José de la Borda xây dựng riêng cho cộng đồng thợ mỏ bản địa Nahua sinh hoạt phụng vụ. Không gian này cũng được trang hoàng lộng lẫy không kém gian chính với ba bàn thờ gỗ dát vàng mang phong cách Churrigueresque tinh xảo do chính xưởng của gia tộc Balbás chế tác.
Nhà thờ Santa Prisca sở hữu bộ sưu tập tranh sơn dầu nguyên bản tại chỗ lớn và hoàn chỉnh bậc nhất của danh họa người Oaxaca Miguel Cabrera (1695 tới 1768), người được mệnh danh là họa sĩ vĩ đại nhất thế kỷ 18 của toàn vùng Mỹ Latinh. Nổi bật nhất là bức đại cảnh Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời và LễGiáng Sinh chiếm trọn các bức tường trong Phòng Thánh (Sacristía), hai bức tranh khổng lồ vẽ cảnh Tử đạo của Thánh nữ Prisca và Thánh Sebastianô ở hai bên gian cung thánh, bộ tranh 12 Thánh Tông Đồ, cùng bức chân dung lịch sử vẽ chính Don José de la Borda trong Phòng Hội đồng (Sala Capitular).
Tại giao điểm của gian dọc và cánh ngang chữ thập vươn lên một mái vòm bát giác lớn đặt trên cổ vòm cao trổ tám cửa sổ đón ánh sáng mặt trời vùng núi. Mặt ngoài của mái vòm và tháp đèn lồng được ốp kín bằng hàng vạn viên gạch gốm tráng men Talavera mang sắc vàng hoàng yến, xanh coban, lục bảo và trắng (tương đồng với các mái vòm tại Puebla và Quần thể tu viện sườn núi Popocatépetl), trên mặt ngói ghép dòng chữ ngợi ca Đức Trinh Nữ Maria: Gloria a Dios en las alturas (Vinh danh Thiên Chúa trên các tầng trời).
Trên gác đàn hợp xướng phía trên cổng chính vẫn bảo lưu nguyên vẹn cây đàn Đại phong cầm (Órgano tubular) bằng gỗ tuyết tùng chạm khắc theo phong cách Baroque hoàn thành năm 1758 với hơn một nghìn ống đồng và thiếc. Toàn bộ tòa giảng (púlpito), bốn tòa giải tội, cánh cửa gỗ lớn, tủ đựng áo lễ trong phòng thánh và sàn gỗ bục bàn thờ đều được đóng từ gỗ quý vùng nhiệt đới Guerrero theo cùng một ngôn ngữ chạm khắc vỏ sò rocalla.
Không một khoảng trống nào bên trong nhà thờ bị bỏ quên: dọc theo các trụ tường bằng đá hồng cantera có sơn chỉ vàng, các bàn thờ phụ nối liền nhau không khe hở qua các bức phù điêu gỗ dát vàng và những bức tranh sơn dầu cỡ lớn gắn cố định vào tường, tiêu biểu là bức tranh Đức Mẹ núi Carmelo cứu vớt các linh hồn nơi Luyện Ngục và các bức họa về cuộc đời Chúa Kitô.
| Hạng mục kiến trúc và nghệ thuật | Thông số kỹ thuật và chất liệu | Tác giả và ý nghĩa lịch sử |
|---|---|---|
| Niên đại xây dựng và cung hiến | Khởi công tháng 2/1751, hoàn thành tháng 12/1758, cung hiến 11/3/1759 | Một trong những đại thánh đường hiếm hoi ở châu Mỹ hoàn tất trọn vẹn trong 8 năm dưới một nhà tài trợ duy nhất |
| Chiều cao đôi tháp chuông | Cao 94,58 mét (xây bằng đá núi lửa hồng cantera rosa) | Từng giữ kỷ lục công trình kiến trúc cao nhất toàn lãnh thổ México từ năm 1758 tới cuối thế kỷ 19 |
| Hệ thống bàn thờ nội thất | 12 bàn thờ gỗ tuyết tùng dát vàng lá 23,5 carat (9 ở gian chính, 3 ở Nhà nguyện Thổ dân) | Chạm khắc bởi Isidoro Vicente de Balbás và Pedro de Balbás theo phong cách Churrigueresque cột estípite |
| Bộ sưu tập hội họa Tân Tây Ban Nha | Hơn 30 bức tranh sơn dầu nguyên bản cỡ lớn và vừa vẽ từ năm 1756 tới 1758 | Thực hiện bởi danh họa số một thế kỷ 18 Miguel Cabrera (Oaxaca) riêng cho không gian Santa Prisca |
| Mái vòm giao điểm chữ thập | Mái vòm bát giác ốp gạch gốm tráng men Talavera vàng, xanh lam, trắng, lục | Khắc dòng chữ phụng vụ Gloria a Dios en las alturas nổi bật giữa những mái ngói đỏ của Taxco |
IVThế Đất Và Hướng
Là một ngôi thánh đường Công giáo được xây dựng vào thời kỳ Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha, Nhà thờ Santa Prisca de Taxco không được quy hoạch theo thuật phong thủy phương Đông. Vị trí và hướng của công trình được quyết định bởi truyền thống định hướng nhà thờ Kitô giáo (đặt bàn thờ chính về phía mặt trời mọc phương Đông, mặt tiền mở ra quảng trường về phía Tây) kết hợp với địa hình vô cùng hiểm trở của một đô thị khai mỏ miền núi, nơi không có những thung lũng bằng phẳng để kẻ lưới ô vuông như tại Puebla hay Guadalajara. Phần dưới đây là góc nhìn đối chiếu cảnh quan núi non hùng vĩ của Taxco theo phép xem hình thế cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cục địa hình sơn văn tại tọa độ 18,5564 độ vĩ bắc, 99,6047 độ kinh tây, thị trấn Taxco de Alarcón nằm ở độ cao trung bình 1.778 mét trên mực nước biển, bám dọc theo sườn của ngọn núi Atzala (Cerro de Atzala) và được bao bọc xung quanh bởi dãy núi đá vôi cùng đá núi lửa giàu khoáng sản thuộc hệ thống Sierra Madre del Sur, nổi bật nhất ở phía bắc là ngọn núi đá dựng đứng Cerro del Huixteco cao hơn 2.500 mét. Trong nhãn quan hình thế sơn thủy cổ truyền, một vùng núi mà lòng đất kết tụ những mạch bạc nguyên chất khổng lồ suốt hàng triệu năm chính là nơi Kim tinh kết huyệt, khí chất của núi mang tính Kim cực vượng và sắc bén. Thế đất của thị trấn Taxco là thế Sơn Thành Treo Vách Đá (Huyền Nhai Kết Huyệt): những con phố lát đá cuội đen trắng uốn lượn lên xuống như dòng nước chảy quanh sườn núi, hội tụ về một bậc thềm bằng phẳng tự nhiên duy nhất ở lưng chừng đồi chính là quảng trường Plaza Borda.
Nhà thờ Santa Prisca được đặt ngay tại tâm điểm khóa mạch của bậc thềm Plaza Borda ấy theo trục Tọa Đông Hướng Tây (hướng Tây hơi chếch Tây Bắc): mặt tiền với đôi tháp chuông cao 94,58 mét mở thẳng ra quảng trường Plaza Borda và tòa nhà lịch sử Casa Borda ở phía Tây, trong khi phần hậu cung và phòng thánh ở phía Đông vươn ra trên một nền móng kè đá nhân tạo cao vút nhìn xuống hẻm núi sâu phía dưới. Về mặt tương quan Ngũ Hành và hình khối, vì thế núi xung quanh dốc đứng và sát gần dễ tạo cảm giác đè nén, việc hai kiến trúc sư Diego Durán và Juan Caballero đẩy cao đôi tháp chuông lên tới gần 95 mét bằng đá hồng cantera rosa ấm áp (sắc hồng cam thuộc Hỏa và Thổ, giúp ôn hòa và chế hóa tính Kim lạnh lẽo của vùng mỏ bạc) đã biến ngôi nhà thờ thành một cặp Song Bút Phong vươn cao vượt lên trên mọi mái nhà trong thị trấn. Dù đứng ở bất kỳ con ngõ nhỏ nào trên sườn núi Atzala hay nhìn từ đỉnh đồi Chúa Kitô (Cristo Monumental de Taxco), đôi tháp hồng của Santa Prisca luôn hiện ra như chiếc la bàn định tâm cho toàn bộ thung lũng.
VTuần Thánh Rước Kiệu Thống Hối Đẫm Máu, Lễ Bổn Mạng Tháng Giêng Và Ngày Hội Bạc Quốc Gia Tại Taxco
Hơn hai thế kỷ rưỡi trôi qua kể từ ngày khánh thành năm 1759, Nhà thờ Santa Prisca và Thánh Sebastianô vẫn là trung tâm sinh hoạt phụng vụ và văn hóa sôi động nhất của thành phố di sản Taxco de Alarcón (thuộc Giáo phận Chilpancingo-Chilapa). Mọi lễ tiết lớn trong năm đều diễn ra theo Lịch Phụng vụ Công giáo Rôma (Dương lịch), kết hợp sâu sắc với truyền thống của các phường hội thợ bạc và các hội huynh đệ cổ truyền từ thế kỷ 17 và 18.
| Thời gian trong năm | Hệ lịch | Tên kỳ đại lễ hoặc lễ hội | Nghi thức phụng vụ và truyền thống văn hóa tại Nhà thờ Santa Prisca de Taxco |
|---|---|---|---|
| Ngày 18 tới ngày 20 tháng Giêng hằng năm | Lịch Phụng vụ Công giáo (Dương lịch) | Đại lễ Bổn mạng Kép: Thánh nữ Prisca (18/1) và Thánh Tử đạo Sebastianô (20/1) | Kỳ lễ hội bảo trợ chính thức của thành phố Taxco: rước kiệu hai pho tượng Thánh nữ Prisca và Thánh Sebastianô từ nhà thờ qua các con phố dốc lát đá cuội, hát bài ca Las Mañanitas lúc rạng sáng, đốt pháo hoa lâu đài (castillos de pirotecnia) trên quảng trường Plaza Borda và múa dân gian Los Tlacololeros. |
| Tháng Ba hoặc tháng Tư (từ Chúa nhật Lễ Lá tới Chúa nhật Phục Sinh) | Lịch Phụng vụ Công giáo (Tuần Thánh) | Tuần Thánh Taxco (Semana Santa en Taxco) với các đoàn rước thống hối Encruzados, Flagelantes và Ánimas | Một trong những nghi lễ Tuần Thánh kịch tính và cổ xưa nhất thế giới Công giáo: suốt các đêm từ Thứ Ba Tuần Thánh tới Thứ Sáu Tuần Thánh, hàng trăm hối nhân trùm kín mặt bằng khăn đen xuất phát từ Nhà thờ Santa Prisca đi chân trần trên đá cuội, gồm những người vác bó gai mâm xôi nặng 50 kg trên vai trần (Los Encruzados), những người gập lưng đeo xiềng xích sắt cầm nến (Las Ánimas) và những người tự đánh đòn thống hối (Los Flagelantes) đi sau kiệu Chúa Chịu Nạn. |
| Tuần lễ cuối tháng Mười Một đầu tháng Mười Hai hằng năm | Lịch Văn hóa Quốc gia México (từ năm 1937) | Hội chợ Bạc Quốc gia Taxco (Feria Nacional de la Plata) | Lễ hội tôn vinh nghề kim hoàn bạc truyền thống của Taxco (được nghệ nhân William Spratling phục hưng vào thập niên 1930): các nghệ nhân bạc dự Thánh lễ tạ ơn tại Nhà thờ Santa Prisca và trưng bày những tuyệt tác điêu khắc bạc giành Giải thưởng Tổng thống trên quảng trường Plaza Borda. |
| Ngày 8 tháng Mười Hai và ngày 12 tháng Mười Hai | Lịch Phụng vụ Công giáo (Dương lịch) | Đại lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội (8/12) và Lễ Đức Mẹ Guadalupe (12/12) | Tôn vinh Đức Mẹ Vô Nhiễm ngự tại vị trí trung tâm Bàn thờ Chính của nhà thờ (8/12) và rước kiệu hoa tới bàn thờ Đức Mẹ Guadalupe ở cánh ngang (12/12), nối kết đức tin của vùng mỏ Guerrero với Vương cung thánh đường Đức Mẹ Guadalupe tại thủ đô. |
Cuộc đối thoại giữa màu hồng đá núi lửa và sắc trắng của bạc ròng. Bước ra khỏi cổng chính của Nhà thờ Santa Prisca, du khách sẽ thấy ngay phía bên kia quảng trường Plaza Borda là tòa nhà Casa Borda (dinh thự hai tầng mặt tiền đối diện quảng trường nhưng mặt sau năm tầng nhìn xuống sườn đồi do chính José de la Borda xây năm 1759 làm nơi ở cho cha Manuel và bản thân ông, nay là Trung tâm Văn hóa Taxco), cùng hàng trăm xưởng chế tác bạc thủ công nằm san sát trong các con hẻm nhỏ. Sự hiện diện của ngôi đền đá hồng Santa Prisca ở trung tâm thị trấn đã định hình nên bản sắc thẩm mỹ của toàn bộ vùng đất: chính quyền liên bang México đã ban hành đạo luật bảo tồn nghiêm ngặt quy định mọi ngôi nhà trong khu phố cổ Taxco đều phải quét vôi trắng, lợp ngói đất nung đỏ, lát đường bằng đá cuội núi và cấm tuyệt đối việc lắp đặt biển quảng cáo đèn neon hay xây cao tầng che khuất tầm nhìn hướng về đôi tháp chuông Churrigueresque của nhà thờ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Plaza Borda 1, Centro, 40200 Taxco de Alarcón, bang Guerrero, México
- Đường tới
- Nhà thờ Santa Prisca tọa lạc ngay tại quảng trường trung tâm Plaza Borda của thành phố Taxco de Alarcón, phía bắc bang Guerrero, cách Thành phố México khoảng 175 km về phía tây nam và cách thành phố Cuernavaca khoảng 90 km. Từ Thành phố México, du khách đi xe buýt chất lượng cao (hãng Estrella de Oro hoặc Costa Line) khởi hành từ Bến xe phía Nam (Terminal Central de Autobuses del Sur - Taxqueña, ngay trạm tàu điện ngầm Taxqueña tuyến số 2) đi thẳng tới Bến xe Taxco mất khoảng 2 giờ 30 phút tới 3 giờ đồng hồ qua tuyến cao tốc Cuernavaca - Amacuzac. Từ bến xe Taxco dưới chân đồi, du khách có thể đi bộ lên dốc khoảng 15 phút hoặc bắt những chiếc taxi Volkswagen Beetle màu trắng đặc trưng của Taxco chạy theo các con phố lát đá cuội lên thẳng quảng trường Plaza Borda.
- Toạ độ
- 18.5564, -99.6047
Nhà thờ Santa Prisca de Taxco mở cửa miễn phí hằng ngày cho tín hữu và du khách từ khoảng 7 giờ sáng tới 20 giờ tối. Khi vào thăm bên trong thánh đường, quý vị cần giữ trang phục lịch sự, bỏ mũ nón, đi nhẹ nói khẽ và tuyệt đối không sử dụng đèn flash khi chụp ảnh để bảo vệ lớp vàng lá 23,5 carat trên 12 bàn thờ gỗ thế kỷ 18 cũng như màu sơn dầu nguyên bản trên các bức tranh của Miguel Cabrera. Đừng quên xin phép nhân viên coi sóc nhà thờ để bước vào thăm Nhà nguyện Thổ dân (Capilla del Padre Jesús) ở sườn phía bắc và đặc biệt là Phòng Thánh (Sacristía) ở phía sau bàn thờ chính, nơi lưu giữ những bức tranh đẹp nhất của Cabrera. Sau khi tham quan nội thất, quý vị có thể lên các quán cà phê sân thượng quanh quảng trường Plaza Borda vào lúc hoàng hôn (khoảng 17 giờ 30 tới 18 giờ 30) để ngắm khoảnh khắc đá hồng cantera của đôi tháp chuông rực sáng dưới ánh nắng chiều.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Santa Prisca de Taxco, Guerrero
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ý nghĩa câu nói nổi tiếng Thiên Chúa ban cho Borda và Borda dâng lại cho Thiên Chúa là gì?
Đó là phương châm sống và lời nguyện tạ ơn của đại phú hào mỏ bạc Don José de la Borda (Dios darle a Borda, Borda darle a Dios). Sau khi phát hiện mạch quặng bạc khổng lồ tại mỏ La Lajuela (San Ignacio) năm 1748 mang lại khối tài sản kếch xù, ông đã tự bỏ ra toàn bộ chi phí xây dựng Nhà thờ Santa Prisca từ năm 1751 tới 1758 với những vật liệu và nghệ nhân đắt giá nhất Tân Tây Ban Nha để dâng trả lại cho Thiên Chúa mà không đòi hỏi bất kỳ sự đóng góp nào của người dân địa phương.
Tại sao Nhà thờ Santa Prisca lại được coi là kiệt tác đồng nhất hiếm có của kiến trúc Churrigueresque?
Khác với hầu hết các nhà thờ lớn phải xây dựng kéo dài hàng thế kỷ dẫn đến sự pha tạp nhiều phong cách khác nhau, Nhà thờ Santa Prisca được khởi công và hoàn thiện trọn vẹn chỉ trong chưa đầy tám năm (1751 tới 1758) dưới sự chỉ đạo duy nhất của José de la Borda. Nhờ đó, toàn bộ mặt tiền đá hồng, đôi tháp cao 94,58 mét, 12 bàn thờ gỗ dát vàng của gia tộc Balbás, đàn đại phong cầm và tranh của Miguel Cabrera đều mang sự thống nhất tuyệt đối của đỉnh cao nghệ thuật Churrigueresque (Siêu Baroque Tân Tây Ban Nha).
Ai là tác giả của 12 bàn thờ gỗ dát vàng và bộ sưu tập tranh sơn dầu bên trong nhà thờ?
Mười hai bàn thờ gỗ tuyết tùng dát vàng lá 23,5 carat (gồm 9 bàn thờ ở gian chính và 3 bàn thờ ở Nhà nguyện Thổ dân) được thiết kế và chạm khắc bởi bậc thầy điêu khắc Isidoro Vicente de Balbás cùng người anh Pedro de Balbás, sử dụng thức cột estípite đặc trưng. Còn toàn bộ các bức tranh sơn dầu cỡ lớn trong nhà thờ và Phòng Thánh là kiệt tác của Miguel Cabrera (1695 tới 1768), danh họa vĩ đại nhất thế kỷ 18 của Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha.
Vì sao ngôi nhà thờ ở vùng mỏ bạc này lại được cung hiến cho Thánh nữ Prisca và Thánh Sebastianô?
Vùng núi Taxco vào thế kỷ 17 và 18 thường xuyên hứng chịu những cơn bão sấm sét gây sập hầm lò khai thác bạc cũng như các đợt dịch bệnh cướp đi sinh mạng của nhiều thợ mỏ. Trong truyền thống Công giáo, Thánh nữ đồng trinh tử đạo Prisca thành Roma (lễ kính 18/1) được cầu khẩn để bảo vệ khỏi sấm sét và giông bão, còn Thánh tử đạo Sebastianô (lễ kính 20/1) là Đấng bảo trợ chống lại dịch bệnh; đồng thời gian cung thánh còn tôn vinh Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội ở vị trí trung tâm.
Nghi thức Tuần Thánh tại Nhà thờ Santa Prisca de Taxco có gì đặc biệt?
Tuần Thánh tại Taxco (Semana Santa) nổi tiếng toàn thế giới bởi các cuộc rước kiệu thống hối ban đêm xuất phát từ Nhà thờ Santa Prisca với ba nhóm hối nhân mặc áo đen trùm kín mặt đi chân trần trên đường đá cuội: nhóm Encruzados vác trên vai trần những bó cành gai mâm xôi rừng nặng tới 50 kg, nhóm Ánimas đi gập lưng vuông góc kéo theo dây xích sắt buộc ở cổ chân và cầm nến sáp, và nhóm Flagelantes cầm thánh giá gỗ thực hành nghi thức đánh đòn thống hối cổ xưa từ thời thuộc địa.