Đi dọc bờ sông Aura ở Turku (tiếng Thụy Điển là Åbo), qua những hàng cây và những cây cầu thấp, quý vị sẽ thấy ở phía đầu một khoảng trống rộng một ngọn tháp vuông cao có mũ nhọn, đứng trên một khối nhà thấp và dày bằng gạch và đá. Khác với những nhà thờ chính tòa Gothic cao vút ở Pháp hay Đức, nhà thờ ở đây nằm trầm, chắc, như đã quen chịu gió biển Baltic và những mùa đông dài.
Phần lớn người Phần Lan thuộc Giáo hội Tin Lành Luther Phần Lan. Theo trang của các giáo xứ Turku, nhà thờ này là nhà thờ mẹ của giáo hội ấy và là thánh đường quốc gia của Phần Lan. Tính từ ngày thánh hiến năm 1300, đây là nơi thờ phượng giữ được lâu nhất câu chuyện Kitô giáo của đất nước: từ Thánh Henrik (Henrik, tên Latinh Henricus), vị giám mục đầu tiên theo truyền thống Công Giáo, qua cuộc cải cách Tin Lành thế kỷ 16, tới giáo hội Luther ngày nay. Vì vậy thư viện chọn Turku làm nơi đại diện cho đời sống đức tin của Phần Lan.
INhà Thờ Mẹ Và Thánh Henrik, Giám Mục Đầu Tiên
Tiếng Phần Lan gọi nhà thờ là Turun tuomiokirkko, tiếng Thụy Điển là Åbo domkyrka, cả hai đều nghĩa là nhà thờ chính tòa Turku. Nhà thờ thuộc Giáo hội Tin Lành Luther Phần Lan, là nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Turku. Trang của các giáo xứ Turku ghi nhà thờ có sức chứa tối đa 900 người và có một bảo tàng nhỏ ở tầng hai.
Theo trang lịch sử của các giáo xứ Turku, nhà thờ dâng kính Đức Trinh Nữ Maria, và đặt dưới sự bảo trợ của Thánh Henrik, giám mục đầu tiên của Phần Lan. Người Công Giáo Việt Nam có thể quen tên ngài theo lối Việt là Thánh Henricô.
Trong truyền thống Kitô giáo, vị giám mục đầu tiên của một vùng được nhớ như người gieo hạt đức tin, và nhà thờ chính tòa là nơi giữ ký ức ấy. Thời Công Giáo, thánh tích của vị giám mục đầu tiên được đặt trong nhà thờ để người hành hương tới cầu nguyện. Sau cải cách Tin Lành, Giáo hội Luther Phần Lan thôi tôn kính thánh tích, nhưng vẫn giữ ngày của Thánh Henrik trong lịch và vẫn gọi ngài là giám mục đầu tiên của Phần Lan.
Trang tham quan chủ đề Thánh Henrik của nhà thờ ghi ngài đến Phần Lan khoảng thập niên 1150 cùng vua Thụy Điển Erik, vị vua được tôn là Thánh Erik ở Nhà thờ chính tòa Uppsala. Ngày 18 tháng 6 năm 1300, ngày thứ hai của lễ thánh hiến, thánh tích Thánh Henrik được rước vào nhà thờ mới và đặt ở khoảng gần tòa giảng ngày nay. Thời cải cách thế kỷ 16, đồ quý trong các nhà thờ bị thu, hòm bạc đựng thánh tích biến mất, trang của nhà thờ cho rằng nhiều khả năng đã về kho của hoàng gia Thụy Điển.
Năm 1924, người ta tìm thấy một chiếc sọ sau một cửa đã xây bít trong tủ tường cuối cùng của phòng thánh. Giám định hiện đại cho biết người ấy sống giữa thế kỷ 12, khớp với niên đại truyền thuyết về Thánh Henrik. Cùng chỗ còn có hai xương cánh tay và những mảnh thánh tích kèm giấy da ghi tên ngài.
Nhiều người nói về Thánh Henrik như một nhân vật lịch sử chắc chắn. Chính trang của nhà thờ viết thận trọng hơn: không có bằng chứng chắc chắn rằng Giám mục Henrik là người có thật, dù giới nghiên cứu cho rằng truyền thuyết có một cái lõi lịch sử. Thư viện giữ đúng mức thận trọng ấy: chuyện đời ngài là truyền thuyết, còn việc thánh tích ngài được rước vào nhà thờ năm 1300 và được tôn kính suốt thời trung đại là sử liệu.
IITừ Nhà Thờ Giáo Xứ Gỗ Tới Nhà Thờ Mẹ
Nhà thờ Turku lớn dần qua ba thế kỷ, không có một ngày khởi công trọn vẹn. Một nhà thờ giáo xứ nhỏ bằng gỗ, rồi bằng đá, được nâng làm nhà thờ chính tòa năm 1300, sau đó mỗi thế kỷ thêm gian, thêm vòm, thêm nhà nguyện, tới đầu thế kỷ 16 thì gần như thành hình như ngày nay. Vụ cháy lớn năm 1827 và các đợt trùng tu về sau hoàn tất những gì quý vị thấy hôm nay.
- Giữa thế kỷ 13Nhà thờ giáo xứ Đức MẹMột nhà thờ giáo xứ nhỏ trên đồi Unikankare được thánh hiến làm nhà thờ Thánh Maria, ban đầu bằng gỗ, rồi được dựng lại bằng đá, theo trang lịch sử của các giáo xứ Turku.
- 1300Thánh hiến làm nhà thờ chính tòaNgày 17 tháng 6 năm 1300, nhà thờ đá được thánh hiến làm nhà thờ chính tòa, cùng lúc tòa giám mục dời từ Koroinen, một nơi bên bờ sông Aura cách đó một quãng, về giữa thị trấn đang lớn lên. Ngày hôm sau thánh tích Thánh Henrik được rước vào.
- Thế kỷ 15Gian giữaThợ nề Petrus Murator de Kymitto dựng kết cấu gian giữa, theo Finnish Architecture.
- Thế kỷ 16Cung thánh mới và các nhà nguyệnCung thánh mới với cột Gothic được dựng, các vòm được nâng lên độ cao hiện nay, các nhà nguyện bên dâng kính các thánh, về sau thành hầm mộ. Tới đầu thế kỷ, nhà thờ gần như có hình dáng ngày nay.
- 1554Mikael Agricola làm giám mục TurkuTrong thời cải cách, Mikael Agricola, trước là hiệu trưởng trường nhà thờ chính tòa, được tấn phong giám mục Turku. Ông được gọi là cha đẻ của chữ viết Phần Lan, mất năm 1557.
- 1827Vụ cháy lớn TurkuVụ cháy lớn tàn phá thành phố và làm nhà thờ hư hại nặng. Thập niên 1830, kiến trúc sư Carl Ludvig Engel thiết kế bàn thờ, tòa giảng lối Empire và ngọn tháp mới.
- 1924Tìm thấy sọ trong phòng thánhMột chiếc sọ được tìm thấy sau cửa xây bít trong phòng thánh, giám định hiện đại xác định người sống giữa thế kỷ 12, khớp với truyền thuyết Thánh Henrik.
- Thập niên 1970Trùng tu toàn diệnVăn phòng kiến trúc Pitkänen, Laiho và Raunio thiết kế đợt trùng tu, thêm các hạng mục hiện đại như hệ thống phun nước chữa cháy và chiếu sáng, theo Finnish Architecture.
Các nguồn đã mở không vênh nhau về các mốc chính. Chỗ cần đọc kỹ là cách hiểu năm 1300. Đây không phải năm khởi công, mà là năm một nhà thờ đá đã có sẵn được thánh hiến làm nhà thờ chính tòa. Phần cổ nhất của công trình, theo Finnish Architecture, thuộc thế kỷ 13, và phần lớn thân nhà thờ ngày nay là của thế kỷ 15 và 16. Thư viện chưa mở được nguồn nào ghi chiều cao ngọn tháp, nên không ghi con số ấy.
IIIGothic Bắc Âu Và Lớp Empire Của Engel
Nhà thờ Turku là một công trình Gothic Bắc Âu dựng bằng gạch và đá xám, thấp và dày hơn các nhà thờ Gothic phương nam. Gian giữa thế kỷ 15, cung thánh thế kỷ 16 với các cột Gothic, và vòng nhà nguyện hai bên cho thấy nhà thờ lớn dần theo nhu cầu của giáo phận. Finnish Architecture ghi thời ấy nhà thờ có các nhà nguyện dâng kính tới bốn mươi hai vị thánh.
Sau vụ cháy năm 1827, lớp mới do Carl Ludvig Engel thiết kế mang phong cách Empire, lối tân cổ điển đầu thế kỷ 19: bàn thờ, tòa giảng và ngọn tháp mới. Vì thế đi trong nhà thờ, quý vị thấy hai thời đặt cạnh nhau, vòm Gothic trung đại ở trên, đồ thờ tân cổ điển ở dưới. Cùng dòng nhà thờ chính tòa trung đại Bắc Âu chuyển sang Luther, quý vị có thể đọc Nhà thờ chính tòa Nidaros, nơi giữ ký ức Thánh Olav của Na Uy.
Tháp vuông ở đầu tây. Sau vụ cháy năm 1827, Carl Ludvig Engel thiết kế ngọn tháp mới, nay là dấu nhận ra nhà thờ từ khắp trung tâm Turku.
Thiết kế theo lối Empire trong thập niên 1830. Gần tòa giảng là khoảng chỗ thời trung đại đặt hòm thánh tích Thánh Henrik, theo trang tham quan của nhà thờ.
Trong gian chính có bàn thờ dâng kính hai vị thánh, nối nhà thờ Turku với ký ức Thánh Erik ở Uppsala.
Bức vẽ Giám mục Henrik làm phép rửa cho người Phần Lan bên suối Kupittaa, theo trang của nhà thờ là hình ảnh duy nhất của ngài trong nhà thờ.
Dựng thời trung đại, dâng kính các thánh, về sau thành hầm mộ. Chúng làm nên đường viền đặc trưng hai bên thân nhà thờ.
Nhìn ngọn tháp và bàn thờ, nhiều người nghĩ cả nhà thờ là công trình trung đại nguyên vẹn. Thực ra những gì dễ thấy nhất lại mới nhất: tháp, bàn thờ và tòa giảng đều là thiết kế của Engel sau vụ cháy năm 1827. Còn phần trung đại thật nằm ở thân nhà thờ, trong các vòm và các nhà nguyện hai bên.
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi nhắc tới đồi và sông, cần đặt đúng chỗ của phong thủy trong bài này. Tin Lành Luther không dạy phong thủy, Công Giáo thời trung đại cũng vậy. Nhà thờ Turku được dựng theo quy tắc hướng phụng vụ của nhà thờ phương tây: cung thánh ở đầu đông, nơi mặt trời mọc, gợi nhớ Đức Kitô Phục Sinh, ngọn tháp và cửa chính ở đầu tây. Chỗ đứng của nó là chỗ của một nhà thờ giáo xứ có sẵn, được chọn làm tòa giám mục vì thị trấn đang lớn lên quanh đó. Mọi điều viết tiếp theo là cách thư viện đọc thế đất theo phong thủy cổ truyền người Việt, dành cho bạn đọc muốn đối chiếu, không có trong tư liệu của nhà thờ.
Điều đầu tiên là gò cao bên sông. Nhà thờ đứng trên đồi Unikankare, một gò đất không cao nhưng trội hơn vùng đất phẳng quanh sông Aura. Lối xem đất cổ truyền coi một gò thấp, tròn, sát nước là đất có khí tụ, và rất nhiều đình chùa đồng bằng Bắc Bộ cũng dựng trên những gò như vậy để tránh ngập mà vẫn gần nước.
Điều thứ hai là dòng sông đổ ra biển. Sông Aura chảy qua Turku rồi đổ ra biển Baltic ở phía tây nam. Nơi cũ của tòa giám mục ở Koroinen nằm bên bờ sông ấy, xa hơn về thượng nguồn. Việc dời tòa giám mục xuống gò Unikankare năm 1300 là dời theo dòng người và dòng buôn bán, nhưng đọc theo lối Việt thì đó cũng là dời từ chỗ nước còn hẹp về chỗ nước đã rộng, gần cửa sông, nơi minh đường mở dần ra biển.
Điều thứ ba là khối nhà thấp và nặng. Ở vùng gió biển và mùa đông dài, nhà thờ Turku không vươn cao mà trải dài, chỉ để ngọn tháp đứng lên làm dấu. Người quen lối Việt có thể thấy ở đó cái lẽ tàng phong, giấu mình khỏi gió. Thư viện nêu những chỗ trùng hình ấy để quý vị so sánh, không để nói người dựng nhà thờ đã nghĩ theo phong thủy.
VHai Ngày Thánh Henrik Và Năm Phụng Vụ Luther
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Luther của Giáo hội Phần Lan, các lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày theo năm. Điều riêng của Turku là Thánh Henrik được nhớ hai lần mỗi năm, theo trang của nhà thờ: Henrik mùa đông ngày 19 tháng 1, cũng là ngày tên của những người tên Heikki và Henrik trong lịch Phần Lan, và Henrik mùa hạ ngày 18 tháng 6, định ra từ dịp thánh hiến nhà thờ năm 1300. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 19 tháng 1 | Dương lịch, lịch Phần Lan và lịch Kitô giáo | Henrik mùa đông | Ngày kính Thánh Henrik, giám mục đầu tiên của Phần Lan. |
| 18 tháng 6 | Dương lịch, lịch Kitô giáo | Henrik mùa hạ | Ngày rước thánh tích vào nhà thờ năm 1300, được định làm ngày kính thứ hai của ngài. |
| 17 tháng 6 | Dương lịch, ngày kỷ niệm | Kỷ niệm thánh hiến nhà thờ chính tòa | Nhắc ngày 17 tháng 6 năm 1300, khi nhà thờ được thánh hiến làm nhà thờ chính tòa. |
| 25 tháng 12 | Dương lịch, lịch phụng vụ Luther | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, đi trước là bốn tuần Mùa Vọng. |
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Luther, tính theo Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Lễ trọng nhất của năm Kitô giáo. |
Có người nghĩ ngày của một vị thánh Công Giáo thì giáo hội Luther đã bỏ. Ở Phần Lan, ngày Thánh Henrik vẫn nằm trong lịch và trong đời sống thường ngày, đến mức ngày 19 tháng 1 là ngày tên của những người mang tên Heikki. Truyền thống Luther giữ ngày các thánh như ngày nhớ ơn những chứng nhân đức tin, không phải ngày khấn cầu.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Tuomiokirkonkatu 1, 20500 Turku
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở Tuomiokirkonkatu 1, trung tâm Turku, trên đồi Unikankare gần bờ sông Aura, đi bộ từ quảng trường chợ trung tâm qua cầu sông Aura là tới.
- Toạ độ
- 60.4524, 22.2781
Nhà thờ Turku là nơi thờ phượng của một giáo xứ đang sinh hoạt và là nhà thờ chính tòa, có buổi thờ phượng, rửa tội, hôn phối, tang lễ và hòa nhạc. Lệ của nơi này: giữ yên lặng trong gian chính, không đi vào khu bàn thờ và các nhà nguyện có rào khi đang có nghi lễ, khách tham quan đứng lại phía sau cho tới khi xong. Các nhà nguyện bên là hầm mộ, quý vị giữ thái độ như ở nghĩa trang.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Turku
Contribute photos, information or video for Turku CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Turku thuộc đạo nào
Nhà thờ thuộc Giáo hội Tin Lành Luther Phần Lan, là nhà thờ mẹ của giáo hội ấy và thánh đường quốc gia của Phần Lan. Trước cải cách Tin Lành thế kỷ 16, đây là nhà thờ chính tòa Công Giáo, dâng kính Đức Mẹ và Thánh Henrik, giám mục đầu tiên của Phần Lan.
Nhà thờ Turku xây năm nào
Giữa thế kỷ 13 đã có một nhà thờ giáo xứ Đức Mẹ trên đồi Unikankare, ban đầu bằng gỗ rồi bằng đá. Ngày 17 tháng 6 năm 1300 nhà thờ được thánh hiến làm nhà thờ chính tòa. Gian giữa dựng thế kỷ 15, cung thánh và các nhà nguyện thế kỷ 16.
Thánh Henrik là ai
Là vị giám mục đầu tiên của Phần Lan theo truyền thống, được kể là đến Phần Lan khoảng thập niên 1150. Trang của nhà thờ nói không có bằng chứng chắc chắn ngài là người có thật, nhưng giới nghiên cứu cho rằng truyền thuyết có lõi lịch sử. Thánh tích ngài được rước vào nhà thờ ngày 18 tháng 6 năm 1300.
Ngày Thánh Henrik là ngày nào
Thánh Henrik được nhớ hai lần mỗi năm: Henrik mùa đông ngày 19 tháng 1, cũng là ngày tên của những người tên Heikki và Henrik trong lịch Phần Lan, và Henrik mùa hạ ngày 18 tháng 6, định ra từ dịp thánh hiến nhà thờ chính tòa Turku năm 1300.
Vì sao gọi nhà thờ Turku là thánh đường quốc gia
Vì đây là nhà thờ chính tòa lâu đời nhất của Phần Lan, tòa giám mục từ năm 1300, nơi gắn với vị giám mục đầu tiên Thánh Henrik và với Mikael Agricola, giám mục thời cải cách được gọi là cha đẻ của chữ viết Phần Lan. Trang của giáo xứ gọi đây là nhà thờ mẹ và thánh đường quốc gia.