Đứng trên cây cầu nhỏ bắc qua sông Fyrisån ở trung tâm Uppsala, quý vị ngước lên sườn dốc bên kia sông sẽ thấy một khối gạch đỏ rất dài, hai ngọn tháp nhọn vút cao đến mức lấn át mọi mái nhà quanh đó. Trang của Giáo hội Thụy Điển ghi nhà thờ cao đúng bằng chiều dài, 118,7 mét. Đi lên dốc, qua quảng trường Domkyrkoplan, bước vào gian giữa, quý vị gặp một khoảng không cao, sáng, những hàng cột gạch thẳng tắp dẫn mắt tới cung thánh ở đầu đông.
Thụy Điển ngày nay là nước mà Giáo hội Thụy Điển (Svenska kyrkan), một giáo hội Tin Lành theo truyền thống Luther, là giáo hội lớn nhất. Nơi đặt ghế tổng giám mục của giáo hội ấy chính là nhà thờ này. Nhưng Uppsala còn giữ lớp Công Giáo sâu hơn: một hòm thánh tích chứa hài cốt Thánh Erik (Erik den helige), vị vua được tôn là bổn mạng của Thụy Điển. Tòa tổng giám mục, hài cốt vị thánh bổn mạng, và danh hiệu nhà thờ lớn nhất Bắc Âu gặp nhau ở một nơi, nên thư viện chọn Uppsala để nói thay cho đời sống đức tin của Thụy Điển.
ITòa Tổng Giám Mục Và Hòm Thánh Tích Thánh Erik
Nhà thờ thuộc Giáo hội Thụy Điển, là nhà thờ chính tòa của tổng giám mục Uppsala, vị giám mục đứng đầu giáo hội ấy. Destination Uppsala ghi đây cũng là nơi truyền chức cho các giám mục của Giáo hội Thụy Điển. Theo Sacred Destinations, nhà thờ dâng kính ba vị thánh: Thánh Lôrensô (Laurentius), phó tế tử đạo ở Rôma thế kỷ 3, Thánh Erik và Thánh Olav của Na Uy.
Trước cải cách Tin Lành, đây là nhà thờ chính tòa Công Giáo, thay cho nhà thờ cũ ở Gamla Uppsala (Uppsala Cũ), cách vài cây số về phía bắc. Theo Signum, hài cốt Thánh Erik được đặt vào hòm ở nhà thờ Gamla Uppsala năm 1257, rồi năm 1273 được rước về công trường của nhà thờ mới ở Östra Aros, tên cũ của Uppsala ngày nay.
Với Công Giáo thời trung đại, hài cốt một vị thánh là lý do để người ta hành hương, cầu nguyện và dựng nhà thờ. Cải cách Tin Lành ở Thụy Điển thôi việc cầu khẩn các thánh và tôn kính thánh tích, nhưng không phá bỏ ký ức về các ngài. Vì thế hòm Thánh Erik vẫn nằm trong nhà thờ Luther này, như một chứng tích lịch sử của đức tin ở Thụy Điển, không phải đối tượng khấn cầu.
Trang của nhà thờ ghi theo truyền thuyết, vua Erik Jedvardsson mất năm 1160 ngay tại chỗ nay là nhà thờ, và việc tôn kính ngài nảy sinh từ những lời kể về phép lạ ở nơi ấy, trong đó có một con suối và một người phụ nữ mù được sáng mắt. Hòm thánh tích đặt trong nhà nguyện Finsta (Finstakoret), giữ khoảng hai mươi mảnh xương và một vương miện táng. Signum ghi hòm bạc thời trung đại làm khoảng năm 1415 nay không còn, hòm hiện nay bằng bạc mạ vàng, làm từ năm 1574, nặng 36,5 kg. Năm 2014 hòm được mở cho nghiên cứu khoa học của Đại học Uppsala.
Nhiều người nghĩ nhà thờ Tin Lành không giữ thánh tích. Uppsala là ví dụ ngược lại: hòm Thánh Erik vẫn ở trong nhà thờ, và trang của nhà thờ còn nhắc tới một thánh tích của Thánh Birgitta do các nữ tu dòng Đấng Cứu Thế Chí Thánh ở Rôma trao tặng trong thập niên 1980. Giữ thánh tích ở đây là giữ ký ức lịch sử, khác với việc tôn kính thánh tích trong phụng vụ Công Giáo.
IIMột Trăm Sáu Mươi Lăm Năm Xây Và Những Lần Trùng Tu
Nhà thờ Uppsala được dựng chậm. Người ta khởi công khoảng năm 1270 với một thợ cả người Pháp, rồi gặp thiếu tiền, khí hậu khắc nghiệt và dịch bệnh, mãi tới năm 1435 mới thánh hiến, tháp còn xây thêm vài chục năm sau. Vụ cháy thành phố năm 1702 và hai đợt trùng tu lớn ở thế kỷ 19 và 20 cho nhà thờ dáng vẻ ngày nay.
- 1257Thánh Erik vào hòm ở Gamla UppsalaTheo Signum, hài cốt Thánh Erik được đặt vào hòm thánh tích ở nhà thờ chính tòa cũ tại Gamla Uppsala.
- Khoảng 1270Khởi công nhà thờ mớiTrang của Giáo hội Thụy Điển ghi khoảng năm 1270 bắt đầu xây nhà thờ mới ở Östra Aros bên sông Fyrisån. Thợ cả người Pháp Estienne de Bonneuil được thuê từ sớm. Sacred Destinations ghi năm khởi công là 1287.
- 1273Rước thánh tích vềHài cốt Thánh Erik được rước từ nhà thờ cũ về nhà thờ đang xây, theo trang của nhà thờ và Signum.
- 1435Thánh hiếnNhà thờ được thánh hiến sau một thời gian dài gián đoạn vì thiếu tiền, khí hậu và dịch bệnh. Tháp xây sau đó vài chục năm.
- Thế kỷ 16Cải cách Tin LànhNhà thờ chuyển sang Giáo hội Luther Thụy Điển, giữ vai trò tòa tổng giám mục. Tổng giám mục Laurentius Petri, người gắn với buổi đầu cải cách, được an táng tại đây.
- 1702Vụ cháy thành phốVụ cháy lớn thiêu nhiều phần thành phố gây hư hại nặng nhất cho nhà thờ. Trùng tu kéo dài tới giữa thế kỷ 18 và làm thay đổi đáng kể dáng vẻ công trình.
- 1885 tới 1893Trùng tu tân GothicKiến trúc sư Helgo Zettervall trùng tu theo lối tân Gothic, thêm tranh tường, kính màu và cặp tháp nhọn cao như ngày nay.
- 1971 tới 1976Trùng tu kết cấuGia cố kết cấu, làm sạch tường, năm nhà nguyện được trang trí bằng các tấm dệt hiện đại, theo trang của Giáo hội Thụy Điển.
Hai con số các nguồn ghi khác nhau. Thứ nhất là năm khởi công: trang của Giáo hội Thụy Điển và Destination Uppsala ghi khoảng năm 1270, Sacred Destinations ghi 1287. Việc thánh tích được rước về công trường năm 1273 cho thấy công việc đã bắt đầu trước đó, nên mốc khoảng 1270 có cơ sở hơn, nhưng thư viện ghi cả hai.
Thứ hai là chiều cao. Trang của nhà thờ ghi cao và dài đều 118,7 mét, một số nguồn khác làm tròn thành 120 mét. Khác biệt này có lẽ do cách làm tròn, nguồn đã mở không nói rõ.
IIIGothic Pháp Dựng Bằng Gạch Thụy Điển
Uppsala là một trường hợp thú vị trong kiến trúc Gothic: bản vẽ mang tinh thần Gothic Pháp của thợ cả Estienne de Bonneuil và đội thợ của ông, những người có lẽ đã làm các nhà nguyện phía đông, cung thánh và các cổng, nhưng vật liệu chính lại là gạch nung tại chỗ, như thói quen của vùng Baltic. Trang của nhà thờ ghi chỉ riêng phần mặt trước có dùng cột đá đưa từ đảo Gotland.
Destination Uppsala gọi đây là nhà thờ lớn nhất Bắc Âu và ghi nhà thờ có ô kính màu lớn nhất Thụy Điển. Phần lớn tranh tường và kính màu hiện nay thuộc đợt trùng tu của Helgo Zettervall cuối thế kỷ 19. Về một nhà thờ Gothic gạch sớm hơn ở Đan Mạch, quý vị có thể xem Nhà thờ chính tòa Roskilde.
Hai tháp ở đầu tây mang ngọn nhọn cao do Helgo Zettervall thêm năm 1885 tới 1893, làm nhà thờ cao bằng chiều dài, 118,7 mét.
Nơi đặt hòm thánh tích Thánh Erik. Cha mẹ Thánh Birgitta được an táng ở đây đầu thế kỷ 14, theo trang của nhà thờ.
Hòm bạc mạ vàng làm từ năm 1574, nặng 36,5 kg theo Signum, thay cho hòm bạc thời trung đại làm khoảng năm 1415 nay không còn.
Trong bảo tàng nhà thờ có một thập giá bàn thờ giữ mảnh được cho là của Thánh Giá Chúa, theo trang của nhà thờ.
Nhà thực vật học Carl Linnaeus (Carl von Linné), nhà khoa học Olof Rudbeck, nhà khoa học và thần học Emanuel Swedenborg được an táng trong nhà thờ, cùng tổng giám mục Nathan Söderblom năm 1931.
Nhiều người nhìn cặp tháp nhọn cao và nghĩ đó là nguyên bản trung đại. Không phải. Cặp ngọn nhọn hiện nay được thêm trong đợt trùng tu tân Gothic 1885 tới 1893. Trước đó, sau vụ cháy năm 1702, nhà thờ có dáng khác hẳn. Nói nhà thờ cao bằng dài là nói về dáng sau trùng tu, không phải dáng của thế kỷ 15, lúc nhà thờ mới được thánh hiến.
IVThế Đất Và Hướng
Thư viện xin tách bạch hai điều. Điều thứ nhất thuộc về đạo: Tin Lành Luther không dạy phong thủy, và nhà thờ Uppsala được dựng theo quy tắc riêng của Kitô giáo phương tây, tức hướng phụng vụ, cung thánh ở đầu đông đón mặt trời mọc, cửa chính và cặp tháp ở đầu tây. Chỗ đứng của nhà thờ được chọn gần nơi truyền thuyết nói Thánh Erik đã mất, không phải theo thế núi thế nước. Điều thứ hai là phần dưới đây: một cách đọc của thư viện theo phong thủy cổ truyền người Việt, để bạn đọc có chỗ đối chiếu. Không tư liệu nào của nhà thờ nói tới điều ấy.
Trước hết là dòng sông. Sông Fyrisån chảy qua giữa Uppsala, nhà thờ đứng trên sườn đất cao ở một bên bờ. Cung thánh ở đầu đông quay về phía sông, cửa chính ở đầu tây quay vào phần đất cao phía sau. Đọc theo lối Việt thì đây là thế lưng dựa đất cao, đầu nhìn xuống nước, nhưng vì là nhà thờ, phía nhìn ra sông lại là phía bàn thờ chứ không phải phía cửa.
Thứ hai là thế cao. Nhà thờ nằm trên sườn cao nhìn xuống lòng sông và phố xá. Trong lối xem đất cổ truyền, một công trình lớn đặt ở chỗ đất cao vừa phải, không trên đỉnh trơ gió, không dưới trũng ẩm, là chỗ khí được giữ mà vẫn thông. Ở Uppsala, sườn đất ấy còn nhận được ánh nắng thấp của mùa đông phương bắc.
Thứ ba là khối nhà. Một khối gạch dài, cao bằng dài, như một ngọn núi nhân tạo giữa vùng đồng bằng quanh Uppsala. Người quen lối Việt có thể gọi cặp tháp là thế song phong, nhưng như đã nói, cặp ngọn nhọn chỉ có từ cuối thế kỷ 19. Thư viện ghi những chỗ hình thế trùng hợp để quý vị so sánh, không để gán cho người xưa một phép họ không dùng.
VNgày Thánh Erik Và Năm Phụng Vụ
Nhà thờ theo lịch phụng vụ Luther của Giáo hội Thụy Điển, các lễ cố định tính theo dương lịch, các lễ quanh Phục Sinh đổi ngày theo năm. Ngày gắn riêng với nơi này là ngày Thánh Erik, 18 tháng 5 (Eriksmässa), theo Signum, cùng ngày kỷ niệm việc rước thánh tích 24 tháng 1. Signum ghi mỗi năm vào ngày 18 tháng 5, giáo xứ Công Giáo Thánh Lars ở Uppsala tổ chức cuộc rước giữa Gamla Uppsala và Uppsala, nối lại con đường mà thánh tích đã đi năm 1273. Destination Uppsala ghi mỗi năm có khoảng 100.000 người dự các buổi thờ phượng và hòa nhạc ở nhà thờ. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 18 tháng 5 | Dương lịch, lịch phụng vụ Công Giáo và lịch truyền thống Thụy Điển | Ngày Thánh Erik (Eriksmässa) | Ngày kính bổn mạng Thụy Điển. Giáo xứ Công Giáo Thánh Lars rước giữa Gamla Uppsala và Uppsala, theo Signum. |
| 24 tháng 1 | Dương lịch, lịch Công Giáo | Kỷ niệm rước thánh tích Thánh Erik | Ngày tưởng nhớ phụ, gắn với việc dời thánh tích, theo Signum. |
| 25 tháng 12 | Dương lịch, lịch phụng vụ Luther | Giáng Sinh | Mừng Chúa giáng sinh, đi trước là bốn tuần Mùa Vọng. |
| Thay đổi theo năm | Lịch phụng vụ Luther, tính theo Phục Sinh | Tuần Thánh và Phục Sinh | Lễ trọng nhất của năm Kitô giáo, tổng giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Năm mươi ngày sau Phục Sinh | Lịch phụng vụ Luther, tính theo Phục Sinh | Hiện Xuống | Lễ Chúa Thánh Thần hiện xuống, khép lại mùa Phục Sinh. |
Có người nghĩ lễ Thánh Erik là lễ của riêng người Công Giáo. Thật ra ký ức về ngài thuộc về cả Thụy Điển: Signum ghi nhà thờ chính tòa Công Giáo ở Stockholm dâng kính Thánh Erik, còn hòm thánh tích thì nằm trong nhà thờ chính tòa Luther ở Uppsala. Cùng dòng thánh bổn mạng Bắc Âu, quý vị có thể đọc Nhà thờ chính tòa Nidaros, nơi giữ mộ Thánh Olav của Na Uy, và Nhà thờ chính tòa Turku, nơi có bàn thờ Thánh Henricô và Thánh Erik.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Domkyrkoplan, Uppsala
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở quảng trường Domkyrkoplan, trung tâm Uppsala, trên sườn đất cao bờ tây sông Fyrisån, đi bộ khoảng mười lăm phút từ ga tàu trung tâm Uppsala.
- Toạ độ
- 59.8581, 17.6333
Nhà thờ là nơi thờ phượng đang sinh hoạt, có buổi thờ phượng hằng ngày, truyền chức, hòa nhạc thánh ca. Lệ của nơi này: đi nhẹ nói khẽ trong gian giữa, không vào khu cung thánh và nhà nguyện Finsta khi đang có nghi lễ, đứng lại ở phía sau nếu đến đúng lúc cầu nguyện. Hòm thánh tích Thánh Erik là nơi tưởng niệm, quý vị giữ thái độ như trước một ngôi mộ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ chính tòa Uppsala
Contribute photos, information or video for Uppsala CathedralThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Uppsala thuộc đạo nào
Nhà thờ thuộc Giáo hội Thụy Điển (Svenska kyrkan), một giáo hội Tin Lành theo truyền thống Luther, và là nhà thờ chính tòa của tổng giám mục Uppsala, người đứng đầu giáo hội ấy. Trước cải cách Tin Lành thế kỷ 16, đây là nhà thờ chính tòa Công Giáo.
Nhà thờ Uppsala cao bao nhiêu
Trang của Giáo hội Thụy Điển ghi nhà thờ cao và dài đều 118,7 mét, một số nguồn làm tròn thành 120 mét. Chiều cao hiện nay có từ đợt trùng tu tân Gothic năm 1885 tới 1893, khi cặp ngọn tháp nhọn được thêm vào. Destination Uppsala gọi đây là nhà thờ lớn nhất Bắc Âu.
Thánh Erik là ai
Erik Jedvardsson là vua Thụy Điển, mất năm 1160 theo truyền thuyết tại chỗ nay là nhà thờ Uppsala, được tôn là bổn mạng Thụy Điển. Hài cốt ngài được rước về nhà thờ mới năm 1273 và nay nằm trong hòm bạc mạ vàng làm từ năm 1574. Ngày kính ngài là 18 tháng 5.
Nhà thờ Uppsala xây năm nào
Trang của Giáo hội Thụy Điển ghi khởi công khoảng năm 1270, Sacred Destinations ghi 1287. Nhà thờ được thánh hiến năm 1435, tháp xây sau đó vài chục năm. Sau vụ cháy thành phố năm 1702, nhà thờ được trùng tu nhiều lần, lớn nhất là năm 1885 tới 1893 và 1971 tới 1976.
Ai được an táng trong nhà thờ Uppsala
Ngoài hòm thánh tích Thánh Erik, nhà thờ có mộ nhà thực vật học Carl Linnaeus, nhà khoa học Olof Rudbeck, nhà khoa học và thần học Emanuel Swedenborg, các tổng giám mục Laurentius Petri và Nathan Söderblom. Vua Gustav Vasa, người trị vì thời cải cách, cũng an táng tại đây.