Nằm ở cuối quảng trường dài Largo do Cruzeiro de São Francisco lát đá cuội cổ kính giữa trung tâm khu phố lịch sử Pelourinho của thành phố Salvador (thủ phủ đầu tiên của thuộc địa Brazil từ năm 1549 đến năm 1763, thuộc bang Bahia), Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô (Igreja e Convento de Sao Francisco de Salvador) đón bước chân người lữ khách bằng một cây thánh giá lớn bằng đá vôi trắng Bồ Đào Nha đứng trước mặt tiền đá sa thạch xám trầm mặc và hai tháp chuông vuông vức. Nhìn từ bên ngoài, mặt tiền theo phong cách Tiền Baroque nghiêm cẩn của tu viện không hề tiết lộ điều kỳ diệu đang ẩn giấu phía sau cánh cửa gỗ nặng nề. Thế nhưng ngay khoảnh khắc bước qua ngưỡng cửa chính vào trong gian lòng nhà thờ, mọi du khách đều phải đứng sững lại vì choáng ngợp: trước mắt họ là một hang động bằng vàng ròng rực cháy dưới ánh đèn, nơi từng tấc tường, từng cây cột xoắn, từng vòm cuốn và toàn bộ trần nhà đều được bao phủ kín đặc bởi những mảng phù điêu gỗ chạm trổ tinh xảo dát vàng lá lấp lánh khiến công trình được mệnh danh là Nhà thờ Vàng (Igreja de Ouro) của đất nước Brazil.
Được khởi công xây dựng lại từ năm 1686 dưới thời Bề trên Frei Vicente das Chagas (với phần nhà thờ thi công từ năm 1708 đến năm 1723 và phần trang trí nội thất hoàn thiện vào khoảng năm 1750 tới 1755), Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô tại Salvador là một kiệt tác chứa đựng nghịch lý thiêng liêng đầy suy ngẫm trong truyền thống Công giáo thời thuộc địa. Giữa cơn say vàng bạc và mía đường của giới quý tộc Bahia thế kỷ 18, các tu sĩ dòng Phanxicô đã dùng chính thứ kim loại quý giá nhất trần gian để dâng trọn lên vinh quang Thiên Chúa trong lòng nhà thờ, rồi ngay khi bước qua cánh cửa hông sang Hành lang Tu viện (Claustro) tĩnh mịch bên cạnh, người xem lại bắt gặp 37 bức tranh tường khổng lồ ghép bằng gạch men sứ xanh trắng (azulejos) khuyên răn con người hãy coi thường tiền tài, quyền lực và danh vọng phù du. Cùng với khu phố cổ Pelourinho, quần thể này đã được UNESCO vinh danh là Di sản Thế giới vào năm 1985 (mã số 309).
IThánh Phanxicô Thành Assisi Ôm Chúa Chịu Nạn, Đức Mẹ Vô Nhiễm Và Lòng Sùng Kính Thánh Antôn Tại Cố Đô Salvador
Ngôi thánh đường và toàn bộ tu viện được cung hiến cho Thánh Phanxicô thành Assisi (Sao Francisco de Assis, 1181 tới 1226), vị Thánh của sự khó nghèo tự nguyện, lòng bác ái huynh đệ với muôn loài thọ tạo và tình yêu nồng cháy dành cho Chúa Kitô Chịu Đóng Đinh. Tâm điểm thiêng liêng nhất trên bàn thờ chính thếp vàng của nhà thờ là tác phẩm điêu khắc gỗ kiệt xuất được chế tác vào đầu thế kỷ 19 bởi nghệ nhân vùng Bahia là Pedro Ferreira, khắc họa cảnh Hồng ân năm 1224 trên núi La Verna: Chúa Giêsu Chịu Đóng Đinh trên Thập Giá tháo một cánh tay đẫm máu khỏi đinh sắt để cúi xuống ôm lấy Thánh Phanxicô thành Assisi đang quỳ gối nâng đỡ thân mình Chúa. Hình ảnh cái ôm huyền nhiệm giữa Đấng Cứu Thế chịu khổ hình và người tu sĩ mặc áo vải thô nhắc nhở mọi tín hữu rằng vẻ đẹp đích thực của đức tin không nằm ở sự hưởng thụ giàu sang mà ở sự đồng cảm với nỗi đau của tha nhân.
Đồng thời, tại các bàn thờ lớn hai bên cung thánh và trong tâm thức của người dân cố đô Salvador da Bahia suốt bốn thế kỷ qua, ngôi nhà thờ này còn là trung tâm tôn kính Đức Trinh Nữ Maria Vô Nhiễm Nguyên Tội (Nossa Senhora da Conceicao) (Bổn mạng của vương quốc Bồ Đào Nha và dòng Phanxicô) cùng Thánh Antôn thành Padua (Santo Antônio de Lisboa / Pádua, 1195 tới 1231). Sinh ra tại Lisbon (Bồ Đào Nha) trước khi gia nhập dòng Phanxicô, Thánh Antôn được người dân vùng Bahia yêu mến đến mức ngài không chỉ được cầu khấn để tìm lại đồ vật bị mất và cầu duyên lành, mà còn là Đấng bảo trợ bánh mì cho người nghèo qua truyền thống Bánh mì Thánh Antôn (Pão dos Pobres de Santo Antônio) được phát đều đặn vào mỗi ngày Thứ Ba tại nhà thờ.
Câu hỏi lớn nhất mà mọi du khách và học giả đều đặt ra khi đứng giữa lòng Nhà thờ Vàng ở Salvador là: Vì sao một tu viện của dòng Phanxicô vốn tuyên khấn đức Khó Nghèo tuyệt đối lại sở hữu ngôi nhà thờ dát vàng lộng lẫy bậc nhất châu Mỹ? Theo thần học phụng vụ của thời kỳ Baroque Bồ Đào Nha thế kỷ 18 (thời kỳ trị vì của Quốc vương Dom João V từ năm 1706 tới 1750, khi dòng vàng khổng lồ từ các mỏ Minas Gerais chảy qua cảng Salvador về Lisbon), các tu sĩ sống trong phòng giam đơn sơ, ăn uống kham khổ và đi chân đất, nhưng riêng Ngôi Nhà của Thiên Chúa (Domus Dei) và nơi ngự trị của Mình Thánh Chúa thì phải là hình ảnh phản chiếu trực tiếp của Thành Thánh Giêrusalem Thiên Quốc được xây bằng vàng ròng trong sách Khải Huyền (chương 21).
Đối với người tín hữu bình dân và cả những người lao động nghèo khổ bước vào nhà thờ từ cái nắng chói chang của phố cổ Pelourinho, ánh sáng vàng rực rỡ phản chiếu từ hàng ngàn gương mặt thiên thần, chim bồ nông (biểu tượng Chúa Kitô lấy máu mình nuôi con), chùm nho Thánh Thể và chim phượng hoàng phục sinh trên vòm trần không thuộc về tài sản cá nhân của bất kỳ ông chủ đồn điền nào, mà là bầu trời thiên đàng mở ra bình đẳng cho mọi con người. Và để giữ sự quân bình tuyệt đối cho đời sống tu đức của các tu sĩ bên trong nội viện, ngay tại Hành lang Tu viện (Claustro) nơi các thầy đi bách bộ suy niệm hằng ngày, 37 bức tranh gạch sứ azulejos màu xanh trắng lại được lấy trực tiếp từ cuốn sách triết học Khắc kỷ (Stoicism) của nhà nhân văn chủ nghĩa người Hà Lan Otto van Veen (Vaenius) dựa theo thơ của thi hào La Mã Horace, nhắc nhở từng tu sĩ về sự vô thường của cái chết, sự giả tạm của vàng bạc và hạnh phúc của tâm hồn thanh bần.
Theo biên niên sử Novo Orbe Seráfico Brasílico (xuất bản năm 1761) của sử gia dòng Phanxicô Frei Antônio de Santa Maria Jaboatão và hồ sơ của Viện Di sản Quốc gia Brazil (IPHAN), những tu sĩ dòng Phanxicô đầu tiên dẫn đầu là Frei Melchior de Santa Catarina đã đặt chân tới thành phố Salvador vào năm 1587 theo lời mời của Giám mục Dom Antônio Barreiros. Họ đã xây dựng một ngôi nhà thờ và tu viện đầu tiên nhỏ bé tại chính khu đất này, nhưng công trình đầu tiên ấy đã bị phá hủy nặng nề trong cuộc xâm lược và chiếm đóng Salvador của quân đội Công ty Tây Ấn Hà Lan vào năm 1624 tới 1625.
Đến năm 1686, khi Salvador đang ở thời kỳ thịnh trị với tư cách là thủ phủ của toàn bộ thuộc địa Brazil và là thương cảng lớn nhất Nam Đại Tây Dương, vị Bề trên giàu nghị lực là Frei Vicente das Chagas đã quyết định khởi công xây dựng lại toàn bộ quần thể Tu viện mới theo một đồ án quy mô lớn gấp bội. Viên đá đầu tiên của ngôi Nhà thờ Thánh Phanxicô mới được đặt vào năm 1708; phần tường xây bằng đá vôi, đá sa thạch và mặt tiền hoàn thành vào năm 1723 dưới thời Bề trên Frei Hilário da Visitacão. Suốt ba thập niên tiếp theo từ năm 1723 đến năm 1755, dưới bàn tay tài hoa của các tu sĩ nghệ nhân trong dòng như Frei Luís de Jesus (chủ trì chạm khắc gỗ bàn thờ và cột trụ), Frei Jerônimo da Graca (vẽ toàn bộ các ô trần gỗ từ năm 1733 tới 1737) cùng hàng trăm thợ mộc, thợ thếp vàng người Brazil gốc Phi và gốc Bồ Đào Nha, nội thất nhà thờ đã được phủ kín lớp áo chạm khắc gỗ thếp vàng Baroque Joanino lộng lẫy nhất lịch sử Brazil.
Rất nhiều du khách khi đến quảng trường Largo do Cruzeiro de São Francisco tại Pelourinho thường nhầm lẫn giữa hai công trình nằm ngay sát vách nhau và có tên gọi gần giống nhau: một bên là Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô (Igreja e Convento de São Francisco) với mặt tiền đá sa thạch xám trơn của các tu sĩ dòng Nhất (xây từ 1686 tới 1755), và ngay sát bên phải là Nhà thờ Dòng Ba Thánh Phanxicô (Igreja da Ordem Terceira de São Francisco) có mặt tiền đá chạm khắc hoa văn Plateresque Tây Ban Nha vô cùng cầu kỳ do Gabriel Ribeiro thiết kế năm 1702. Cần phân biệt rõ: ngôi nhà thờ có mặt tiền đá chạm trổ cầu kỳ bên phải là của hội giáo dân Dòng Ba (nổi tiếng với mặt tiền đá bên ngoài), còn ngôi Nhà thờ và Tu viện chính của các tu sĩ dòng Phanxicô với mặt tiền đá xám giản dị hơn ở chính giữa quảng trường mới chính là Nhà thờ Vàng (Igreja de Ouro) có nội thất dát vàng lộng lẫy và hành lang gạch sứ azulejos 37 bức tranh!
IIHơn Bốn Thế Kỷ Từ Những Tu Sĩ Tiên Phong Năm 1587 Đến Tuyệt Tác Baroque Thếp Vàng Thế Kỷ 18 Và Di Sản UNESCO
Lịch sử của Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô là tấm gương phản chiếu trọn vẹn thời kỳ Salvador da Bahia giữ vai trò là thủ đô chính trị, kinh tế và tôn giáo của toàn cõi Brazil thuộc Bồ Đào Nha suốt hơn hai thế kỷ (1549 tới 1763), trước khi thủ đô được chuyển về Rio de Janeiro.
- Năm 1587 và 1624 tới 1625Tu sĩ Frei Melchior de Santa Catarina lập tu viện đầu tiên (1587) và biến cố quân Hà Lan đánh chiếm (1624)Các tu sĩ dòng Phanxicô đến Salvador lập tu viện đầu tiên năm 1587; năm 1624 khi hạm đội Hà Lan tấn công chiếm giữ Salvador, ngôi nhà thờ và tu viện đầu tiên bị biến thành đồn binh và hư hại nặng nề.
- Năm 1686Bề trên Frei Vicente das Chagas khởi công đại tái thiết Khu Tu viện Thánh PhanxicôTrước sự phát triển của Tỉnh dòng Thánh Antôn tại Brazil, Bề trên Frei Vicente das Chagas phê duyệt đồ án xây dựng mới hoàn toàn khu tu viện lớn quanh hành lang vuông hai tầng.
- Năm 1708 tới năm 1723Xây dựng ngôi Nhà thờ Thánh Phanxicô mới và hoàn thiện mặt tiền đá sa thạchNgôi thánh đường ba gian rộng lớn được đặt đá móng năm 1708 và hoàn tất phần khung kiến trúc, vòm mái cùng mặt tiền đá sa thạch vào năm 1723.
- Năm 1733 tới năm 1755Hoàn thiện toàn bộ chạm khắc gỗ thếp vàng (Talha Dourada), trần hội họa và 37 bức tường gạch sứ AzulejosFrei Luís de Jesus chủ trì chạm khắc gỗ thếp vàng nội thất; Frei Jerônimo da Graca vẽ trần nhà thờ (1733 tới 1737); từ năm 1743 tới 1752 lắp đặt bộ gạch sứ xanh trắng azulejos do Vua João V đặt làm từ xưởng Bartolomeu Antunes tại Lisbon.
- Năm 1938 và năm 1985Xếp hạng Di tích Quốc gia hạng một của Brazil (1938) và Di sản Thế giới UNESCO (1985)Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô nằm trong đợt xếp hạng Di tích Quốc gia đầu tiên của IPHAN năm 1938 và trở thành hạt nhân của Khu Trung tâm Lịch sử Salvador được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1985 (mã số 309).
- Năm 2009 tới thế kỷ 21Bầu chọn Một trong Bảy Kỳ quan Nguồn gốc Bồ Đào Nha trên Thế giới và bảo tồn toàn diệnNăm 2009 công trình được bình chọn là một trong Bảy Kỳ quan Nguồn gốc Bồ Đào Nha trên toàn thế giới; Viện IPHAN và dòng Phanxicô liên tục thực hiện các chương trình bảo tồn vàng lá, gỗ tuyết tùng và gạch sứ cổ.
Dấu ấn mồ hôi và tài hoa của các nghệ nhân gốc Phi trong lòng Nhà thờ Vàng. Các công trình khảo cứu lịch sử xã hội và nghệ thuật tại bang Bahia (nơi tiếp nhận số lượng người châu Phi lớn nhất châu Mỹ trong thời kỳ thuộc địa) đã chỉ ra rằng, bên cạnh các tu sĩ kiến trúc sư và họa sĩ người Bồ Đào Nha của dòng Phanxicô, phần lớn những người thợ mộc trực tiếp cầm đục chạm khắc hàng ngàn bông hoa, thiên thần trên gỗ tuyết tùng và những người thợ dát từng lá vàng mỏng lên vòm trần trong cái nóng nhiệt đới của thế kỷ 18 chính là những nghệ nhân và lao động người gốc Phi (cả người tự do lẫn người nô lệ lành nghề tại Salvador). Trong nhiều chi tiết chạm khắc gỗ ở các cột phụ và phần chân đỡ (atlantes / cariátides), các nhà nghiên cứu mỹ thuật đã nhận diện được những đường nét khuôn mặt, nhịp điệu hình thể và hoa văn thực vật nhiệt đới mang đậm hơi thở văn hóa bản địa Afro-Bahia hòa quyện trong ngôn ngữ Baroque châu Âu.
IIIMặt Tiền Đá Sa Thạch Tiền Baroque, Nội Thất Chạm Gỗ Dát Vàng Talha Dourada Và Hành Lang 37 Bức Tranh Gạch Sứ Azulejos
Khác với hầu hết các nhà thờ dòng Phanxicô ở vùng Đông Bắc Brazil thời kỳ đầu vốn chỉ có một gian lòng duy nhất (single nave), Nhà thờ Thánh Phanxicô tại Salvador được kiến tạo với quy mô của một đại thánh đường gồm ba gian dọc (three naves) ngăn cách bởi các vòm cuốn lớn, hai cánh ngang và một cung thánh sâu. Sự đối lập kịch tính giữa vẻ ngoài nghiêm trang, tiết chế theo phong cách Mannerist / Tiền Baroque và nội thất bùng nổ ánh vàng cực thịnh của phong cách Baroque Joanino chính là thủ pháp nghệ thuật gây chấn động thị giác mạnh mẽ nhất cho người chiêm bái.
Phía trước mặt tiền nhà thờ là khoảng quảng trường rộng mở dạng hình chữ thập (Largo do Cruzeiro), ở tâm điểm dựng một cây Thánh giá lớn bằng đá vôi trắng lioz mang từ Bồ Đào Nha sang từ thế kỷ 18 trên bệ đá vuông nhiều bậc. Mặt tiền nhà thờ xây bằng đá sa thạch (arenito) màu nâu xám kết hợp tường vôi trắng, chia làm ba nhịp cổng vòm ở tầng trệt và ba ô cửa sổ lớn ở tầng hai; phía trên là trán tường cuộn xoắn (volutes) có hốc đá đặt tượng Thánh Phanxicô thành Assisi, kẹp hai bên bởi hai tháp chuông vuông có mái chóp kim tự tháp ốp gạch men sứ trắng xanh.
Bước qua tiền sảnh vào trong gian chính và hai gian bên (nơi bố trí 8 nhà nguyện phụ dọc hai bức tường), không còn bất kỳ một khoảng tường gạch trống nào hiện ra trước mắt: toàn bộ cột trụ, vòm cuốn, gờ tường, lan can và bàn thờ đều được bọc trong những tấm gỗ tuyết tùng (cedro) và gỗ cẩm lai (jacarandá) chạm lộng sâu nhiều lớp rồi phủ kín vàng lá (ước tính hàng trăm ký vàng đã được sử dụng). Giữa rừng vàng rực rỡ ấy là hàng trăm bức tượng gỗ chạm nổi hình các thiên thần nhỏ (putti), các nàng tiên cá và nhân vật thần thoại đội cột (atlantes / cariátides), chim bồ nông mổ ngực nuôi con, chim phượng hoàng, lá ô rô uốn xoắn và những chùm nho Thánh Thể.
Ngước nhìn lên vòm trần gỗ phẳng rộng mênh mông của gian chính, du khách sẽ chiêm ngưỡng một kiệt tác hội họa và mộc mỹ nghệ kết hợp: toàn bộ trần nhà được chia thành hàng chục ô hình học đa giác, hình sao và bát giác ghép nối bằng những đường gờ gỗ chạm hoa thếp vàng (caixotões). Bên trong mỗi ô gỗ là một bức tranh sơn dầu do tu sĩ họa sĩ Frei Jerônimo da Graca vẽ từ năm 1733 đến năm 1737, ca ngợi các nhân đức của Đức Trinh Nữ Maria (Đức Mẹ của các tu sĩ Phanxicô), Chúa Giêsu và các vị thánh, danh nhân, giáo hoàng, hồng y xuất thân từ gia đình Phanxicô.
Khu vực Cung thánh được ngăn cách với gian chính bằng một cổng vòm khải hoàn chạm gỗ thếp vàng đồ sộ và hàng lan can gỗ cẩm lai đen bóng (jacarandá) tiện con tiện tinh xảo. Tại khám thờ chính cao vút là pho tượng nổi tiếng của điêu khắc gia Pedro Ferreira diễn tả Chúa Kitô trên Thập Giá tháo một tay xuống ôm lấy Thánh Phanxicô thành Assisi. Hai bên vòm cung thánh là hai bàn thờ góc quy mô lớn kính Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội và Thánh Antôn thành Padua; riêng hai bức tường bên của cung thánh được ốp gạch men sứ azulejos năm 1737 vẽ cảnh sinh thành và sự nhận dấu Thánh Giá (Stigmata) của Thánh Phanxicô.
Nằm bên trái nhà thờ là khu Hành lang Tu viện hình vuông hai tầng vòm cuốn bao quanh mảnh sân vườn tĩnh lặng. Toàn bộ bốn bức tường hành lang tầng trệt được ốp kín bởi 37 bức tranh lớn ghép từ hàng vạn viên gạch men sứ xanh trắng (azulejos) sản xuất tại Lisbon từ năm 1743 đến năm 1746 tại xưởng của bậc thầy Bartolomeu Antunes de Jesus (theo quà tặng của Quốc vương Bồ Đào Nha Dom João V). Điều độc đáo là 37 bức tranh gạch sứ này không vẽ tích truyện tôn giáo thông thường mà sao chép các bản khắc từ cuốn sách triết học Khắc kỷ Theatro Moral de la Vida Humana (dựa trên tác phẩm Emblemata Horatiana năm 1607 của họa sĩ Flemish Otto van Veen lấy cảm hứng từ thơ Horace), kèm các câu châm ngôn tiếng Latinh dạy về sự chiến thắng dục vọng, coi thường sự giàu sang giả tạo và sự bình đẳng trước cái chết.
Phía sau cung thánh là Phòng Áo Lễ (Sacristia) rộng lớn như một sảnh cung điện, nơi lưu giữ những tủ đựng đồ lễ khổng lồ (arcazes) làm bằng gỗ cẩm lai jacarandá nguyên khối chạm khắc tinh vi, phía trên treo 18 bức tranh sơn dầu thế kỷ 18 kể lại cuộc đời Thánh Phanxicô, bàn thờ Chúa Chịu Nạn và đặc biệt là chiếc bồn rửa tay nghi lễ (lavabo) bằng đá cẩm thạch đỏ, trắng và đen chạm hình cá heo và thiên thần được đưa từ Bồ Đào Nha sang.
| Hạng mục kiến trúc và Nghệ thuật | Niên đại và Tác giả chính | Đặc điểm kỹ thuật và Giá trị di sản |
|---|---|---|
| Khối Nhà thờ ba gian và Mặt tiền | 1708 tới 1723 (Frei Vicente das Chagas khởi xướng) | Xây bằng đá sa thạch và đá vôi kết hợp hai tháp chuông ốp gạch men; trước sân có Thánh giá đá lioz |
| Nội thất chạm gỗ thếp vàng (Talha Dourada) | 1723 tới 1755 (Frei Luís de Jesus chủ trì) | Đỉnh cao phong cách Baroque Joanino: phủ kín vàng lá trên gỗ tuyết tùng với hàng trăm tượng thiên thần |
| Trần hội họa ô cờ (Teto em Caixotões) | 1733 tới 1737 (Họa sĩ tu sĩ Frei Jerônimo da Graca) | Hệ trần gỗ chia ô đa giác thếp vàng lồng các bức tranh sơn dầu tôn vinh Đức Mẹ Maria và dòng Phanxicô |
| Hành lang Tu viện 37 bức gạch sứ Azulejos | 1743 tới 1752 (Xưởng Bartolomeu Antunes tại Lisbon) | Bộ gạch sứ xanh trắng lớn nhất châu Mỹ minh họa triết lý Khắc kỷ nhân sinh từ sách của Otto van Veen |
| Tượng Thánh Phanxicô ôm Chúa & Phòng Áo Lễ | Thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19 (Điêu khắc gia Pedro Ferreira) | Tượng chính trên bàn thờ cao và phòng Sacristia lưu giữ tủ gỗ jacarandá cùng bồn rửa đá cẩm thạch |
IVThế Đất Và Hướng
Cần lưu ý rõ rằng Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô tại Salvador được quy hoạch theo cấu trúc đô thị phòng thủ trên đồi cao của người Bồ Đào Nha thế kỷ 16 và trục quảng trường Baroque thế kỷ 18 chứ không dựa trên thuật phong thủy phương Đông. Tuy nhiên, vị thế ngự trên sống đồi Thành Thượng (Cidade Alta) nhìn ra vịnh biển lớn nhất Brazil cùng cách tổ chức quảng trường hình chữ thập phía trước nhà thờ lại tạo nên một thế đất tụ khí rất đáng chú ý khi đọc theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cục địa hình bán đảo Salvador da Bahia tại tọa độ 12,9744 độ vĩ nam, 38,5092 độ kinh tây, khu phố cổ Pelourinho và Terreiro de Jesus tọa lạc trên một vách đồi đá cao dựng đứng (Cidade Alta, cao khoảng 70 tới 80 mét so với mực nước biển) chạy dọc theo bờ phía đông của Vịnh Các Thánh (Baía de Todos-os-Santos), một vịnh biển tự nhiên khổng lồ sâu trong đất liền được che chắn sóng dữ Đại Tây Dương bởi hòn đảo lớn Ilha de Itaparica ở cửa vịnh. Trong phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền, cấu trúc địa lý một dải đồi cao bằng phẳng trên đỉnh (cao nguyên bình dương trên vách núi) ôm lấy một vịnh nước sâu kín gió có đảo lớn chắn cửa biển ở phía Tây chính là thế đăng sơn tụ hải, đại loan tàng phong (ngự trên đỉnh núi thu nạp toàn bộ thủy khí của vịnh biển lớn mà không bị gió bão biển xung phá).
Xét về tọa hướng kiến trúc và Minh Đường nội cục, Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô được xây dựng theo trục Tọa Đông hướng Tây (chếch nhẹ Đông Đông Nam - Tây Tây Bắc): phần lưng cung thánh và khu vườn tu viện tựa vào sườn đồi phía Đông, trong khi mặt tiền hai tháp chuông mở thẳng về hướng Tây nhìn dọc theo một khoảng Nội Minh Đường dài và vuông vức là quảng trường Largo do Cruzeiro de São Francisco nối thẳng ra quảng trường lớn Terreiro de Jesus. Hai bên sườn quảng trường Largo do Cruzeiro được khép kín bởi hai dãy dinh thự cổ hai tầng sơn màu rực rỡ đóng vai trò như hai bức tường thành Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ giữ cho luồng khí đi từ quảng trường Terreiro de Jesus dẫn thẳng vào cửa chính nhà thờ mà không bị thất tán. Ngay tại tâm điểm phía trước mặt tiền, cây Thánh giá đá Lioz (Cruzeiro) đứng sừng sững như một trụ Hoa Biểu trấn định minh đường, còn ở bên trong, sự kết hợp giữa sảnh nhà thờ dát vàng rực rỡ (thuộc tính Dương / Kim - Hỏa) và hành lang tu viện gạch sứ xanh trắng bao quanh giếng trời sân cỏ (thuộc tính Âm / Thủy - Mộc) đã tạo nên một thế cân bằng Âm Dương hài hòa hiếm có.
VThứ Ba Bánh Mì Thánh Antôn, Tuần Cửu Nhật Tháng Sáu, Đại Lễ Thánh Phanxicô Tháng Mười Và Hòa Nhạc Baroque
Là ngôi đền tâm linh sống động giữa lòng phố cổ Pelourinho suốt hơn bốn trăm năm qua, Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô cử hành các nghi lễ phụng vụ hằng ngày theo Lịch Phụng vụ Công giáo Rôma và truyền thống dòng Anh Em Hèn Mọn Phanxicô (Dương lịch), gắn bó mật thiết với đời sống đức tin bình dân đầy màu sắc của người dân xứ Bahia.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Tên đại lễ và Truyền thống phụng vụ | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Nhà thờ Thánh Phanxicô, Salvador |
|---|---|---|---|
| Thứ Ba hằng tuần suốt cả năm | Lịch Phụng vụ dòng Phanxicô | Ngày Thứ Ba Kính Thánh Antôn và Phát Bánh Mì Người Nghèo (Terca-feira da Bêncão e Pão de Santo Antônio) | Truyền thống lâu đời và đông đảo nhất tại nhà thờ: cứ mỗi ngày Thứ Ba trong tuần, hàng ngàn người dân Salvador đổ về tham dự các Thánh lễ liên tiếp từ sáng tới chiều để xin phép lành Thánh Antôn và nhận những ổ bánh mì nhỏ đã được làm phép (mang về đặt vào hũ bột, hũ gạo trong nhà để cầu xin gia đình luôn no đủ và chia sẻ của ăn cho người nghèo). |
| Từ ngày 1 đến ngày 13 tháng 6 hằng năm | Lịch Phụng vụ Công giáo | Tuần Mười Ba Ngày và Đại lễ Kính Thánh Antôn Thành Padua (Trezena e Festa de Santo Antônio) | Suốt 13 ngày đầu tháng Sáu, Nhà thờ Vàng rực sáng ánh nến và hoa huệ trắng trong các buổi cầu nguyện Trezena; đúng ngày 13 tháng 6 diễn ra Đại lễ trọng thể, làm phép hàng vạn ổ bánh mì Thánh Antôn và rước kiệu Thánh nhân qua các con phố đá cuội của khu Pelourinho. |
| Ngày 4 tháng 10 hằng năm (và Tuần lễ Thánh Phanxicô) | Lịch Phụng vụ Công giáo | Đại lễ Bổn mạng Thánh Phanxicô Thành Assisi và Lễ Làm Phép Thú Cưng (Festa de São Francisco de Assis) | Đại lễ quan thầy của toàn bộ Nhà thờ và Tu viện: các tu sĩ dòng Phanxicô cử hành Thánh lễ đại trào dưới vòm trần thếp vàng, tổ chức nghi thức làm phép lành cho các loài vật nuôi và cây xanh ngay tại quảng trường Largo do Cruzeiro để tôn vinh vị Thánh bảo trợ môi trường sinh thái. |
| Ngày 8 tháng 12 hằng năm | Lịch Phụng vụ Công giáo & Lễ nghỉ Salvador | Đại lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội (Solenidade da Imaculada Conceicão) | Kính Bổn mạng của dòng Phanxicô và thế giới nói tiếng Bồ Đào Nha: Thánh lễ trọng thể và dâng hoa tại bàn thờ Đức Mẹ Vô Nhiễm bên trong cung thánh thếp vàng. |
| Mùa Giáng Sinh (Tháng 12 hằng năm) | Lịch Phụng vụ Công giáo | Trưng bày Hang Đá Giáng Sinh Cổ Truyền và Hòa nhạc Thánh ca Baroque dưới Vòm Vàng | Vì chính Thánh Phanxicô thành Assisi là người đầu tiên lập hang đá Giáng Sinh sống động tại Greccio (Ý) năm 1223, mỗi mùa Vọng các tu sĩ tại Salvador đều dựng hang đá nghệ thuật lớn và tổ chức các buổi hòa nhạc hợp xướng Giáng Sinh trong không gian âm hưởng tuyệt vời của Nhà thờ Vàng. |
Tâm điểm của Quần thể Di sản Thế giới Pelourinho. Bước ra khỏi cổng Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô, du khách chỉ cần đi bộ vài bước sang bên cạnh là có thể chiêm ngưỡng mặt tiền đá chạm khắc lộng lẫy của Nhà thờ Dòng Ba Thánh Phanxicô, hoặc đi dọc theo quảng trường Largo do Cruzeiro khoảng 150 mét về phía Bắc để bước vào Quảng trường Terreiro de Jesus, nơi tọa lạc Nhà thờ chính tòa Vương cung thánh đường Salvador (Catedral Basílica Primacial de São Salvador) (ngôi nhà thờ chính tòa đầu tiên của Brazil do dòng Tên xây dựng) và Nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi của Người Da Đen (Igreja de Nossa Senhora do Rosário dos Pretos) màu xanh da trời nổi tiếng. Sự hội tụ của những kiệt tác kiến trúc thế kỷ 17 và 18 này làm nên một trong những không gian di sản văn hóa - tâm linh đặc sắc nhất trên toàn lục địa Nam Mỹ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Quảng trường Thánh Giá Phanxicô (Largo do Cruzeiro de São Francisco), Khu phố cổ Pelourinho, Trung tâm lịch sử thành phố Salvador, Bang Bahia, Cộng hòa Liên bang Brazil
- Đường tới
- Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô tọa lạc tại quảng trường Largo do Cruzeiro de São Francisco, ngay trung tâm khu phố cổ Pelourinho (Thành Thượng / Cidade Alta) của thành phố Salvador, bang Bahia. Vì khu phố cổ Pelourinho là khu vực lát đá cuội hạn chế xe cơ giới, du khách đi taxi hoặc Uber có thể dừng tại Quảng trường Praca da Sé hoặc Quảng trường Terreiro de Jesus rồi đi bộ theo lối đá phẳng khoảng 2 phút (150 mét) vào quảng trường Largo do Cruzeiro. Nếu đi từ khu Thành Hạ (Cidade Baixa / Cảng Mercado Modelo), quý vị chỉ cần đi thang máy đô thị lịch sử Elevador Lacerda hoặc tàu kéo cáp Plano Inclinado Goncalves lên đỉnh đồi Thành Thượng rồi đi bộ 5 phút qua quảng trường Praca da Sé là tới thẳng nhà thờ.
- Toạ độ
- -12.9744, -38.5092
Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô tại khu Pelourinho mở cửa đón du khách tham quan hằng ngày: Thứ Hai, Thứ Tư, Thứ Năm, Thứ Sáu và Thứ Bảy mở từ 9 giờ sáng đến 17 giờ 30 chiều; Thứ Ba (ngày lễ kính Thánh Antôn có rất đông tín hữu địa phương) mở cửa từ 7 giờ sáng đến 18 giờ chiều (trong ngày Thứ Ba việc tham quan khu hành lang có thể điều chỉnh theo giờ lễ); Chúa nhật mở cửa từ 9 giờ sáng đến 15 giờ chiều. Khác với giờ đi lễ cầu nguyện, du khách tham quan toàn bộ khu nội thất Nhà thờ Vàng và Hành lang 37 bức tranh gạch sứ Azulejos sẽ mua một tấm vé bảo tồn nhỏ tại quầy lối vào (khoảng 10 Real mỗi người, toàn bộ kinh phí dùng để trùng tu gỗ thếp vàng và duy trì hoạt động bác ái của tu viện). Khi vào tham quan, quý vị cần mặc trang phục lịch sự kín đáo (không mặc đồ tắm, áo không tay hoặc quần đùi quá ngắn), được phép chụp ảnh kỷ niệm nhưng tuyệt đối không bật đèn flash và không chạm tay vào các bức phù điêu gỗ dát vàng hay tường gạch sứ cổ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô, Salvador
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô tại Salvador lại được mệnh danh là Nhà thờ Vàng (Igreja de Ouro)?
Ngôi nhà thờ được mệnh danh là Nhà thờ Vàng (Igreja de Ouro) vì toàn bộ không gian nội thất ba gian dọc, tám nhà nguyện phụ, các cột trụ, vòm cuốn, gờ tường và vòm trần gỗ đều được bao phủ kín đặc bởi những mảng gỗ tuyết tùng và gỗ cẩm lai chạm khắc tinh xảo rồi dát hàng trăm ký vàng lá (kỹ thuật Talha Dourada phong cách Baroque Joanino thế kỷ 18), tạo cảm giác như bước vào một cung điện bằng vàng rực sáng.
Vì sao các tu sĩ dòng Phanxicô tuyên khấn sống khó nghèo lại xây dựng một ngôi nhà thờ dát vàng lộng lẫy như vậy?
Theo quan niệm thần học phụng vụ thời kỳ Baroque thế kỷ 18, các tu sĩ dòng Phanxicô giữ đời sống cá nhân vô cùng thanh bần trong những phòng tu đơn sơ, nhưng riêng Ngôi Nhà của Thiên Chúa (Domus Dei) thì phải được trang hoàng bằng những chất liệu quý giá nhất để tái hiện hình ảnh Thành Thánh Giêrusalem Thiên Quốc bằng vàng ròng trong sách Khải Huyền, nơi mọi tín hữu giàu cũng như nghèo đều được bước vào chiêm ngắm vinh quang Nước Trời.
Bộ 37 bức tranh gạch men sứ xanh trắng (Azulejos) ở Hành lang Tu viện có nguồn gốc và ý nghĩa gì đặc biệt?
Được sản xuất tại xưởng của bậc thầy Bartolomeu Antunes de Jesus ở Lisbon (Bồ Đào Nha) từ năm 1743 đến 1746 theo quà tặng của Vua Dom João V và lắp đặt hoàn chỉnh năm 1752, 37 bức tranh gạch sứ azulejos tại hành lang tu viện là bộ sưu tập gạch sứ lớn nhất châu Mỹ. Điều đặc biệt là các bức tranh này minh họa các bản khắc triết học Khắc kỷ (Stoicism) của họa sĩ Otto van Veen dựa theo thơ của thi hào La Mã Horace, khuyên dạy con người buông bỏ lòng tham tiền tài, danh vọng và sống đạo đức trước sự vô thường của kiếp người.
Pho tượng chính trên bàn thờ cao của Nhà thờ Thánh Phanxicô khắc họa cảnh tượng thiêng liêng nào?
Trên bàn thờ chính thếp vàng của cung thánh là tác phẩm điêu khắc gỗ nổi tiếng của nghệ nhân vùng Bahia Pedro Ferreira, khắc họa cảnh tượng huyền nhiệm của Thánh Phanxicô thành Assisi: Chúa Giêsu Chịu Đóng Đinh trên Thập Giá đã tháo một cánh tay khỏi cây thập tự để cúi xuống ôm lấy Thánh Phanxicô đang quỳ dưới chân Chúa.
Làm thế nào để phân biệt Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô với Nhà thờ Dòng Ba Thánh Phanxicô nằm ngay sát bên cạnh?
Tại quảng trường Largo do Cruzeiro có hai công trình nằm liền kề nhau: Nhà thờ và Tu viện Thánh Phanxicô (Igreja e Convento de São Francisco) của các tu sĩ dòng Nhất nằm ở chính diện quảng trường, có mặt tiền đá sa thạch xám trơn giản dị hai tháp chuông nhưng bên trong là Nhà thờ Vàng và hành lang gạch sứ 37 bức tranh; còn công trình nằm sát bên phải có mặt tiền đá đục chạm hoa văn vô cùng cầu kỳ như tấm thảm đá (xây năm 1702) là Nhà thờ của Hội giáo dân Dòng Ba Thánh Phanxicô (Igreja da Ordem Terceira).
Truyền thống phát Bánh mì Thánh Antôn vào ngày Thứ Ba hằng tuần tại nhà thờ diễn ra như thế nào?
Thánh Antôn thành Padua (sinh tại Lisbon, Bồ Đào Nha) là vị thánh dòng Phanxicô được người dân Salvador sùng kính bậc nhất. Cứ vào mỗi ngày Thứ Ba hằng tuần và đặc biệt là trong đại lễ ngày 13 tháng 6, hàng ngàn tín hữu lại đến Nhà thờ Thánh Phanxicô dự lễ, cầu nguyện và nhận những ổ bánh mì nhỏ đã được làm phép (Pão de Santo Antônio) để cầu xin sự no đủ cho gia đình và thực hành bác ái với người nghèo.