Đứng ở bất cứ ngã tư nào giữa thành phố Osh, quý vị đều thấy nó: một dải núi đá vôi màu xám nâu, dài và gồ ghề, nhô thẳng lên từ giữa những mái nhà, chợ búa và hàng cây. Không có vùng đệm đồi thấp, không có rừng bao quanh, núi mọc ngay trong lòng phố. Lối bậc đá dẫn lên sườn, người leo có người già chống gậy, có phụ nữ dắt con nhỏ, có những đôi vợ chồng trẻ. Họ dừng ở những hốc đá bóng loáng vì hàng nghìn bàn tay đã chạm vào, rồi đi tiếp lên tới ngôi nhà nhỏ màu trắng trên đỉnh.
Đó là Sulayman-Too (Sulaiman-Too), tên có nghĩa là núi của Sulayman, vị tiên tri mà Kinh Thánh gọi là vua Solomon. Kyrgyzstan là nước mà phần lớn người theo đạo Hồi đi theo dòng Sunni, nhưng đời sống tâm linh ở đây còn mang lớp niềm tin cổ hơn: kính núi, kính đá, kính nguồn nước. Thư viện chọn Sulayman-Too làm nơi đại diện duy nhất của Kyrgyzstan vì UNESCO gọi đây là ví dụ trọn vẹn nhất về một ngọn núi thiêng ở Trung Á, nơi hai lớp niềm tin ấy còn sống cạnh nhau mà quý vị có thể nhìn thấy bằng mắt.
INgọn Núi Mang Tên Nhà Tiên Tri Sulayman
Khác với phần lớn nơi thờ tự trong thư viện, ở Sulayman-Too thứ được kính không phải một ngôi nhà, một pho tượng hay một ngôi mộ, mà là chính ngọn núi. Hồ sơ UNESCO mô tả một khối đá vôi có năm đỉnh, trải trên khu di sản rộng 112 ha, với vùng đệm 4.788 ha, nằm ở ngã tư các tuyến Con đường Tơ lụa trong thung lũng Fergana. Trên sườn núi có 17 nơi thờ phụng vẫn còn người tới, nối với nhau bằng những lối mòn, và 101 điểm khắc đá hình người, hình thú và hoa văn hình học.
Người Kyrgyz và người Uzbek ở Osh gọi những điểm thiêng như vậy là mazar, chữ dùng khắp Trung Á cho nơi viếng mang tính thiêng: có khi là mộ một vị thánh, có khi là một hốc đá, một mạch nước, một gốc cây cổ. Những nơi viếng lớn khác của đạo Hồi Trung Á trong thư viện, như Lăng Khoja Ahmed Yasawi ở Turkistan hay Quần thể lăng Shah-i-Zinda ở Samarkand, đều xoay quanh một ngôi mộ, còn ở Sulayman-Too nơi thiêng là cả một ngọn núi tự nhiên.
Trong đạo Hồi, Sulayman là một trong các nhà tiên tri được Kinh Qur'an nhắc tới, con của nhà tiên tri Dawud (David), được ban sự khôn ngoan và quyền cai quản. Người Hồi Giáo kính ngài như kính các nhà tiên tri khác, không thờ ngài như một vị thần. Việc viếng nơi gắn với các bậc tiên tri và người đạo hạnh gọi là ziyarat, là lòng tưởng nhớ và cầu nguyện, không thay cho năm trụ cột của đức tin.
Theo trang du lịch Advantour, truyền thuyết địa phương kể rằng nhà tiên tri Sulayman từng cầu nguyện trên đỉnh núi, và trên một phiến đá còn in dấu trán và dấu gối của ngài. Đó là lời truyền, không có sử liệu nào xác nhận. Điều sử liệu ghi được là ngọn núi đã được tôn kính rất lâu trước khi đạo Hồi tới vùng này: UNESCO nói tới niềm tin pha trộn tiền Hồi giáo và Hồi giáo, còn visitsilkroad.org ghi ngọn núi được tôn kính hơn 1.500 năm.
Nhiều người tưởng Sulayman-Too là nơi nhà tiên tri Sulayman được an táng. Không có sử liệu nào xác nhận điều ấy. Núi mang tên ngài theo truyền thuyết ngài từng tới cầu nguyện, còn các mộ và lăng trên sườn núi là của những người khác, trong đó có lăng mang tên Asaf ibn Burkhiya. Cũng cần nói rằng trong giới học giả Hồi Giáo có những ý kiến không tán thành việc cầu xin tại đá và cây, và thư viện ghi nhận điều ấy như một nét thực tế của đời sống tín ngưỡng tại đây, không phân xử.
IIHơn Một Nghìn Năm Trên Một Ngọn Núi
Lịch sử Sulayman-Too không đi theo một công trình mà theo những lớp người lần lượt lên núi. Lớp sớm nhất để lại những hình khắc trên đá. Lớp sau đặt tên núi theo một nhà tiên tri của đạo Hồi và dựng thánh đường trên sườn. Lớp gần đây nhất đưa ngọn núi vào danh sách di sản của nhân loại. Các mốc dưới đây chỉ ghi những gì nguồn đã mở xác nhận.
- Thời tiền Hồi giáoNhững hình khắc trên đáUNESCO ghi 101 điểm khắc đá hình người, thú và hình học trên sườn núi và trong các hang đá, có niên đại trải từ thời Đồ Đồng qua thời Trung đại, dấu vết của việc thờ núi có trước đạo Hồi.
- Hơn 1.500 nămMột ngọn núi được tôn kínhTheo visitsilkroad.org, người trong vùng đã kính ngọn núi này hơn mười lăm thế kỷ, từ trước khi đạo Hồi truyền tới thung lũng Fergana cho tới nay.
- Thế kỷ 10 tới 16Hai thánh đường trên sườn núiUNESCO ghi hai thánh đường thế kỷ 16, phần lớn đã dựng lại. Advantour ghi hai thánh đường thế kỷ 10 tới 11, cùng phế tích nhà tắm cổ thế kỷ 11 tới 12. Xem hộp sử liệu bên dưới.
- Cuối thế kỷ 15 (năm 1497)Phòng nhỏ trên đỉnh núiNăm 1497 (một số nguồn như Wikipedia ghi năm 1510), Babur (1483 tới 1530), người sinh ra ở thung lũng Fergana, dựng một phòng nhỏ có hốc mihrab trên đỉnh phía đông của núi, theo Lonely Planet và central-asia.guide.
- 2009Di sản Thế giới UNESCOGhi danh số 1230 theo tiêu chí iii và vi, là di sản thế giới đầu tiên của Kyrgyzstan theo Eurasianet.
Chỗ nguồn vênh nhau thứ nhất là niên đại hai thánh đường. Hồ sơ UNESCO ghi hai thánh đường thế kỷ 16 và nói rõ phần lớn đã được dựng lại. Trang Advantour ghi hai thánh đường thế kỷ 10 tới 11. Hai số lệch nhau gần năm trăm năm. Một cách hiểu có thể là nơi ấy đã có chỗ cầu nguyện từ sớm, còn công trình hiện nay mang dáng thế kỷ 16 và các lần dựng lại về sau, nên thư viện ghi cả hai số và dựa vào UNESCO khi phải chọn một.
Chỗ thứ hai là năm dựng phòng cầu nguyện của Babur trên đỉnh phía đông: Lonely Planet và central-asia.guide ghi năm 1497, còn Wikipedia ghi năm 1510. Ngôi nhà nhỏ màu trắng hiện nay trên đỉnh, theo Advantour, là bản dựng lại theo tư liệu lưu trữ, không phải công trình gốc.
IIINăm Đỉnh Đá, Hốc Thiêng Và Hai Thánh Đường
Ở Sulayman-Too, kiến trúc do người dựng chỉ là phần nhỏ. Phần chính là hình thể của núi: năm đỉnh nối nhau thành một dải chạy giữa thành phố Osh bên dòng sông Ak-Buura, cùng các hốc đá, khe nứt, phiến đá nhẵn và mạch nước. UNESCO nhấn mạnh rằng chính các đường nét tự nhiên ấy được người tin gán ý nghĩa, và việc đi từ điểm này sang điểm khác theo lối mòn là một phần của cuộc viếng.
Công trình do người dựng gồm ngôi nhà nhỏ trên đỉnh phía đông gọi theo tên Takht-i-Sulayman (hay Nhà Babur), tức ngai của Sulayman, dáng khối vuông trắng mái vòm thấp. Dưới chân núi là thánh đường Ravat Abdullakhan, trên sườn có lăng Asaf ibn Burkhiya và phế tích nhà tắm cổ thế kỷ 11 tới 12, theo Advantour. Trong lòng núi có một hang lớn được dùng làm bảo tàng về lịch sử cư trú lâu đời của Osh, theo visitsilkroad.org.
Khối đá vôi năm đỉnh nhô lên giữa đồng bằng Fergana, trong khu di sản 112 ha theo UNESCO (Advantour tính thành bốn đỉnh chính). Đỉnh phía đông có ngôi nhà nhỏ màu trắng là đỉnh người hành hương leo nhiều nhất.
Ngôi nhà nhỏ trên đỉnh phía đông, dựng trên chỗ một phòng có hốc mihrab từ năm 1497 (hoặc 1510), nay là bản dựng lại theo tư liệu lưu trữ, theo Advantour và central-asia.guide.
Thánh đường cổ dưới chân núi, được Advantour nhắc tên cùng thánh đường Takht-i-Sulayman. UNESCO ghi hai thánh đường của khu di sản thuộc thế kỷ 16 và phần lớn đã dựng lại.
101 điểm khắc hình người, thú và hoa văn hình học từ thời Đồ Đồng tới thời Trung đại rải trên sườn núi, dấu vết của các lớp người đã coi đây là núi thiêng trước khi đạo Hồi tới.
17 nơi thờ phụng còn được dùng, phần lớn là hốc đá, phiến đá và mạch nước, nối với nhau bằng lối mòn và bậc đá.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Diện tích khu di sản | 112 ha | UNESCO, hồ sơ số 1230 |
| Vùng đệm | 4.788 ha | UNESCO |
| Số đỉnh | 5 | UNESCO (Advantour ghi 4 đỉnh) |
| Điểm khắc đá | 101 | UNESCO |
| Nơi thờ phụng còn dùng | 17 | UNESCO |
| Thánh đường cổ | 2 | UNESCO ghi thế kỷ 16, Advantour ghi thế kỷ 10 tới 11 |
IVThế Đất Và Hướng
Với ngọn núi này, lời rào cần nói ở hai tầng. Tầng thứ nhất: đạo Hồi không có phép phong thủy. Quy tắc hướng duy nhất của đạo là qibla, người cầu nguyện quay về Ngôi Đền Kaaba ở Mecca, và từ Osh, hướng ấy là phía tây tây nam (phương vị khoảng 246 độ). Hai thánh đường trên núi đặt hốc mihrab theo hướng ấy, không theo dáng núi. Tầng thứ hai: lớp niềm tin cổ hơn đạo Hồi ở đây kính núi vì chính núi là thiêng, không vì núi hợp một phép xem đất nào. Người dựng mazar không chọn chỗ, họ tìm tới chỗ mà núi đã có sẵn.
Vì vậy những dòng dưới đây chỉ là con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt đặt lên một thế đất lạ, do thư viện viết để quý vị có chỗ so sánh. Không nguồn nào của khu di sản nói như vậy.
Nét lạ nhất là núi ở giữa, phố và sông ở quanh. Lối xem đất cổ truyền quen thế núi làm lưng, đất bằng trước mặt, nghĩa là người ở một phía của núi. Ở Osh thì ngược lại: một dải núi đá vôi chạy theo chiều đông tây mọc lên giữa đồng bằng Fergana, dòng sông Ak-Buura uốn chảy qua thành phố ở phía đông và đông nam chân núi, và khu dân cư bao lấy núi từ bốn phía. Phép cũ gọi một khối núi nhỏ đứng riêng giữa đồng là độc sơn, xưa thường coi là chỗ khí tụ lại một điểm nhưng không có long mạch dài nối về, nên sách cũ vừa trọng vừa dè chừng loại thế này. Với người Trung Á, chính sự đứng riêng ấy làm ngọn núi thành thiêng.
Thứ hai là năm đỉnh. Người Việt đọc dáng núi theo ngũ hành: đỉnh nhọn là Hỏa, tròn là Kim, vuông bằng là Thổ. Một dải năm đỉnh nối nhau như Sulayman-Too gần với dáng mà sách phong thủy gọi là ngũ tinh liên châu, năm sao nối nhau như chuỗi ngọc. Đó là một cách gọi tên hình thể, không phải điều người trong vùng tin.
Thứ ba là đá và nước. Núi là đá vôi, nhiều hang và khe, có những mạch nước người hành hương tìm tới. Theo lối cổ truyền, đá là cốt của núi còn nước là mạch sống, chỗ đá gặp nước là chỗ khí lộ ra. Những mazar trên sườn phần lớn nằm đúng ở các hốc đá và mạch nước ấy, nhưng người tìm tới chúng theo lời truyền của cha ông, không theo la bàn.
Cuối cùng là hướng. Hốc mihrab trong hai thánh đường quay về phía tây tây nam (phương vị khoảng 246 độ) theo qibla, tức lưng người cầu nguyện quay về phía đông đông bắc, nơi đồng bằng Fergana nối dần lên các dãy núi cao phía đông. Đọc theo lối Việt, đó là thế đứng ở phía đông bắc nhìn về phía tây nam, nhưng sự trùng khớp ấy là do vị trí của Mecca, không do ai chọn.
VViếng Núi Quanh Năm Và Các Lễ Theo Lịch Hijri
Nguồn đã mở không ghi một ngày lễ riêng của ngọn núi. Người tới Sulayman-Too quanh năm, lên từng mazar, đọc kinh và cầu nguyện. Theo UNESCO, người tin tìm tới đây để cầu có con, chữa đau đầu, đau lưng và xin sống lâu. Những ngày đông người nhất là các dịp lễ lớn của đạo Hồi, tính theo lịch Hijri, lịch âm của đạo Hồi, nên mỗi năm dương lịch lại rơi sớm hơn chừng mười một ngày. Ở Kyrgyzstan, hai lễ Eid được gọi bằng tên địa phương là Orozo Ait và Kurman Ait.
| Dịp | Theo lịch nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Viếng núi (ziyarat) | Quanh năm | Người hành hương leo lên các điểm thiêng, đọc kinh, cầu nguyện, theo lời truyền của từng mazar. |
| Lễ chung thứ Sáu | Hằng tuần | Ngày lễ nguyện chung của tín đồ Hồi Giáo, có bài thuyết giảng tại thánh đường. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn chay từ rạng đông tới hoàng hôn, tối có lễ nguyện thêm. |
| Eid al-Fitr, Orozo Ait | Lịch Hijri, ngày 1 tháng Shawwal | Lễ mừng hết tháng chay, lễ nguyện chung buổi sáng, sau đó các gia đình đi thăm nhau và viếng các nơi thiêng. |
| Eid al-Adha, Kurman Ait | Lịch Hijri, ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng mùa hành hương Mecca, lễ lớn nhất trong năm của đạo Hồi, có lễ nguyện chung rồi chia thịt cho người thiếu thốn. |
Có người hiểu những lời cầu con, cầu khỏi bệnh ở đây là giáo lý của đạo Hồi. Không phải. Đó là tục dân gian của vùng Fergana, có gốc từ lớp niềm tin cổ về núi thiêng, được UNESCO ghi nhận như một phần của di sản. Thư viện ghi lại để quý vị hiểu nơi này, không khuyên ai tin hay không tin.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Núi Sulayman-Too, trung tâm thành phố Osh, thung lũng Fergana
- Đường tới
- Núi nằm ngay trung tâm thành phố Osh, miền nam Kyrgyzstan, nhìn thấy từ hầu hết các phố. Lối lên chính có bậc đá từ chân núi phía thành phố.
- Toạ độ
- 40.5311, 72.7828
Sulayman-Too là nơi viếng đang có người cầu nguyện chứ không phải điểm ngắm cảnh đơn thuần. Lệ của nơi này: ăn mặc kín tay chân, phụ nữ nên có khăn che tóc khi vào thánh đường, bỏ giày trước khi bước vào gian cầu nguyện. Ở các mazar trên sườn núi, người tới đọc kinh theo lượt, quý vị đứng chờ, không chen, không ngồi lên phiến đá mà người khác đang cầu. Lối bậc đá dốc và trơn khi mưa, xin đi chậm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Núi thiêng Sulayman-Too, Osh
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Núi Sulayman-Too ở đâu
Sulayman-Too nằm ngay giữa thành phố Osh ở miền nam Kyrgyzstan, trong thung lũng Fergana, ở ngã tư các tuyến Con đường Tơ lụa. Đây là khối núi đá vôi năm đỉnh mọc lên giữa đồng bằng, thành phố bao quanh từ mọi phía, nên từ hầu hết các phố của Osh quý vị đều nhìn thấy núi.
Vì sao núi tên là Sulayman
Núi mang tên nhà tiên tri Sulayman của đạo Hồi, tức vua Solomon trong Kinh Thánh. Truyền thuyết địa phương kể ngài từng cầu nguyện trên đỉnh núi và để lại dấu trán, dấu gối trên đá. Đó là lời truyền, không có sử liệu xác nhận, và không sử liệu nào chứng nhận ngài được an táng ở đây.
Sulayman-Too được UNESCO công nhận năm nào
Năm 2009, ghi danh số 1230 theo tiêu chí iii và vi. Đây là di sản thế giới đầu tiên của Kyrgyzstan. UNESCO gọi nơi này là ví dụ trọn vẹn nhất về núi thiêng ở Trung Á, với 17 nơi thờ phụng còn dùng, 101 điểm khắc đá và hai thánh đường cổ.
Núi Sulayman-Too thuộc đạo nào
Đây là nơi hành hương của người Hồi Giáo trong vùng, phần lớn theo dòng Sunni, nhưng niềm tin ở đây pha trộn giữa đạo Hồi và lớp tín ngưỡng thờ núi có từ trước. UNESCO dùng chính chữ pha trộn tiền Hồi giáo và Hồi giáo để mô tả. Người tới viếng gọi các điểm thiêng là mazar.
Hai thánh đường trên núi Sulayman có từ bao giờ
Nguồn ghi khác nhau. UNESCO ghi hai thánh đường thế kỷ 16 và phần lớn đã dựng lại. Trang Advantour ghi thế kỷ 10 tới 11. Thư viện nêu cả hai số và dựa vào UNESCO khi phải chọn một. Ngôi nhà nhỏ trên đỉnh phía đông (vốn do Babur dựng năm 1497 hoặc 1510) hiện nay là bản dựng lại theo tư liệu lưu trữ.