Nằm ở độ cao khoảng 610 mét so với mực nước biển giữa những triền đồi đá vôi và mỏ muối hồng cổ đại của dãy núi Muối (Salt Range hay Koh-i-Namak) thuộc vùng cao nguyên Potohar, cách thị trấn Choa Saidanshah khoảng 6 km về phía tây thuộc huyện Chakwal, tỉnh Punjab của Pakistan, Quần thể đền thờ Ấn Độ giáo Katas Raj (còn được người dân địa phương gọi là Qila Katas, tức Pháo đài Katas) là một trong những thánh địa cổ xưa và giàu tầng văn hóa bậc nhất vùng Tây Bắc tiểu lục địa Ấn Độ. Khác với những ngôi đền đơn lẻ chỉ thuộc về một triều đại, Katas Raj là một bản giao hưởng bằng đá trải dài hơn hai thiên niên kỷ: tại đây, những bậc thang đá cổ dẫn xuống mặt hồ nước ngầm xanh biếc Katas Kund nơi các tháp đền nhọn kiểu Kashmir của vương triều Hindu Shahi (thế kỷ 7 tới thế kỷ 10 Công nguyên) soi bóng bên cạnh nền móng bảo tháp Phật giáo thời Hoàng đế Ashoka (thế kỷ 3 trước Công nguyên) và tòa dinh thự kiên cố của vị danh tướng Đạo Sikh thế kỷ 19 là Sardar Hari Singh Nalwa.
Trong vũ trụ quan của Ấn Độ giáo, Katas Raj đứng ngang hàng với thánh hồ Pushkar ở bang Rajasthan (Ấn Độ) như hai giọt nước mắt thiêng liêng của chính Đức Thần Shiva rơi xuống trần gian trong cơn bi thống khôn nguôi khi người phối ngẫu là nữ thần Sati gieo mình vào lửa thiêng. Không dừng lại ở huyền tích Puranas, vùng thung lũng núi Muối này còn đi vào trang sử bất hủ của bộ đại sử thi Mahabharata như nơi năm anh em hoàng tử Pandava đã sống suốt bốn năm trong mười hai năm lưu đày nơi rừng thẳm, và chính bên bờ hồ Katas Kund này, hoàng tử trưởng Yudhishthira đã trả lời trọn vẹn chuỗi câu hỏi triết học về đạo pháp và nhân sinh trong chương Yaksha Prashna để cứu sống bốn người em trai. Bên cạnh Đền Gurdwara Darbar Sahib Kartarpur và Di chỉ Tu viện Phật giáo Takht-i-Bahi, Katas Raj là minh chứng hùng hồn cho bề dày di sản tâm linh đa tôn giáo được bảo tồn trên đất nước Pakistan ngày nay.
IHuyền Tích Hai Giọt Nước Mắt Của Thần Shiva, Hồ Thiêng Katas Kund Và Cuộc Vấn Đáp Yaksha Prashna Trong Sử Thi Mahabharata
Tên gọi Katas Raj bắt nguồn từ danh xưng tiếng Phạn cổ của vùng đất này là Kataksha (ghép từ Kata và Aksha), có nghĩa đen là Đôi mắt đẫm lệ hay Dòng suối nước mắt. Theo các bộ cổ kinh Puranas của Ấn Độ giáo, khi vua cha Daksha tổ chức đại lễ tế thần (Yajna) nhưng cố tình sỉ nhục và không mời con rể là Đức Thần Shiva, người vợ hiền của Shiva là nữ thần Sati vì uất nghẹn bảo vệ danh dự cho chồng đã tự dùng lửa yoga thiêu cháy thân xác mình ngay giữa đàn tế. Khi nghe tin dữ, Thần Shiva rơi vào cơn đau đớn tột cùng: ngài ôm thi hài cháy sém của Sati trên vai và bước đi lang thang khắp vũ trụ trong điệu múa hủy diệt Tandava. Trong lúc thần đi qua bầu trời Nam Á, từ khóe mắt của Đấng Đại Tự Tại đã trào ra hai giọt nước mắt rơi xuống mặt đất: một giọt rơi xuống vùng sa mạc Rajputana tạo thành hồ thiêng Pushkar (tại Ajmer, bang Rajasthan của Ấn Độ ngày nay), còn giọt nước mắt thứ hai rơi xuống đúng rặng núi Muối vùng Punjab tạo thành hồ nước ngầm bất tận Katas Kund (còn gọi là Amar Kund, tức Hồ Bất Tử, hay Katasaksha).
Chính vì mặt nước xanh lục bảo của hồ Katas Kund được tin là hóa thân trực tiếp từ giọt lệ từ bi và tình yêu vĩnh cửu của Thần Shiva, ngôi đền linh thiêng nhất nằm ngay sát mép nước phía bắc của hồ được cung hiến cho Shiva Lingam. Tín hữu Ấn Độ giáo từ hàng nghìn năm qua tin rằng việc bước xuống các bậc thang đá (ghats) để tắm gội hoặc rẩy nước thánh từ hồ Katas Kund lên đỉnh đầu, kết hợp tụng niệm thần chú Mahamrityunjaya Mantra và Gayatri Mantra, sẽ giúp gột rửa mọi nghiệp chướng trầm kha và mang lại sự bình an cho linh hồn tổ tiên.
Chiều kích tâm linh thứ hai làm nên tầm vóc vĩ đại của Quần thể Katas Raj là mối liên hệ trực tiếp với Quyển Aranyaka Parva (Vana Parva, tức Quyển Rừng Thẳm) của bộ đại sử thi Mahabharata, một nền tảng triết học cốt lõi bên cạnh Chí Tôn Ca (Bhagavad Gita). Theo truyền thống bản địa và địa lý học lịch sử Vệ Đà, trong mười hai năm bị lưu đày vào rừng sau cuộc đánh xúc xắc định mệnh, năm anh em hoàng tử Pandava (Yudhishthira, Bhima, Arjuna, Nakula và Sahadeva) cùng công chúa Draupadi đã dừng chân ẩn cư suốt bốn năm tại vùng rừng núi quanh Katas Raj; bảy ngôi đền cổ thuộc cụm Satghara vẫn được dân gian truyền tụng là nơi ở và nơi cầu nguyện của các anh em nhà Pandava.
Đặc biệt, chính mặt hồ nước trong vắt Katas Kund được xác định là Hồ của Thần Yaksha nơi diễn ra điển tích triết học nổi tiếng nhất sử thi Mahabharata mang tên Yaksha Prashna (Câu hỏi của Thần Yaksha, còn gọi là Dharma Baka Upakhyana). Truyện kể rằng trong một ngày nắng nóng gay gắt giữa vùng núi đá, năm anh em Pandava khát khô cổ khi đuổi theo một con hươu. Hoàng tử trưởng Yudhishthira cử em út Sahadeva đi tìm nước; khi tới bờ hồ Katas Kund, Sahadeva vội vã vốc nước uống dù nghe thấy một giọng nói vô hình từ mặt hồ cảnh báo: Đừng uống nước của ta trước khi trả lời các câu hỏi của ta! Vừa uống nước xong, Sahadeva ngã xuống bất tỉnh như đã chết. Lần lượt Nakula, dũng tướng Arjuna và người khổng lồ Bhima được cử đi tìm em cũng đều bất chấp lời cảnh báo, uống nước hồ và ngã gục bên bờ đá.
Khi đích thân Yudhishthira (hóa thân của công lý và chính pháp) tìm tới bờ hồ Katas Kund và nhìn thấy bốn người em trai nằm bất động, ngài đã nén nỗi đau thương để lắng nghe vị thần canh giữ hồ hiện hình dưới dạng một con chim hạc lớn rồi thành một vị Yaksha (thực chất chính là Thần Dharma, tức Thần Chính Pháp và cũng là cha đẻ tâm linh của Yudhishthira đang thử lòng con). Với sự khiêm cung tuyệt đối, Yudhishthira đứng bên mép nước Katas Kund và lần lượt giải đáp xuất sắc 124 câu hỏi triết học dồn dập của Yaksha: Cái gì nhanh hơn gió? Đó là Tâm ý. Cái gì nhiều hơn cỏ trên mặt đất? Đó là những vọng tưởng khởi lên trong tâm. Hạnh phúc lớn nhất là gì? Đó là sự tri túc và tâm bình thản. Điều gì là kỳ lạ nhất trên thế gian? Đó là ngày ngày con người đều thấy sinh linh chết đi quanh mình, nhưng những người đang sống vẫn hành xử như thể mình sẽ bất tử mãi mãi. Cảm phục trước trí tuệ và lòng từ bi không thiên vị của Yudhishthira, Thần Dharma đã hồi sinh cả bốn người em trai ngay bên bờ hồ Katas Kund và ban phước cho họ vượt qua năm lưu đày ẩn danh thứ mười ba.
Không chỉ là thánh địa thần thoại, các tư liệu lịch sử của Trung Hoa, Ba Tư và Ấn Độ đều xác nhận Katas Raj từng là một trung tâm học thuật và đại học cổ đại lớn của vùng Gandhara và Tây Punjab. Vào thế kỷ thứ 7 Công nguyên, nhà chiêm bái Phật giáo lỗi lạc người Trung Hoa là Đại sư Huyền Trang (Xuanzang) trên hành trình đi qua vương quốc Taxila và vùng núi Muối (mà ngài phiên âm là Simhapura, tức Thành phố Sư Tử) đã trực tiếp tới thăm vùng hồ thiêng này: Huyền Trang mô tả một hồ nước suối trong vắt có đàn cá bơi lội, xung quanh có một bảo tháp Phật giáo do Hoàng đế Ashoka xây dựng cao khoảng 30 mét cùng các tu viện và đền đài của các đạo sĩ khổ hạnh. Đến thế kỷ 11, học giả bách khoa vĩ đại người Ba Tư là Al-Biruni (973 tới 1048, tác giả bộ Kitab al-Hind) đã lưu trú nhiều năm tại pháo đài Nandana gần Katas Raj trên dãy núi Muối để học tiếng Phạn với các học giả Bà La Môn tại đây và thực hiện phép đo bán kính Trái Đất nổi tiếng trong lịch sử khoa học nhân loại.
Một quan niệm sai lầm thường gặp là cho rằng Quần thể Katas Raj chỉ thuần túy là một phế tích khảo cổ đã ngừng hoạt động tôn giáo từ thời trung cổ hoặc sau cuộc phân chia năm 1947. Trên thực tế, dù trải qua nhiều biến động lịch sử, Katas Raj chưa bao giờ mất đi vị thế là một thánh địa hành hương sống động. Trong giai đoạn từ năm 2006 tới năm 2018, Chính phủ Pakistan đã phối hợp với các chuyên gia bảo tồn trùng tu các ngôi đền, đón nhận các tượng thần từ Ấn Độ sang an vị năm 2006, khôi phục nguồn mạch nước ngầm của hồ Katas Kund khi mực nước bị sụt giảm do các nhà máy xi măng lân cận vào năm 2017, và hằng năm đều tổ chức đón hàng trăm tín hữu Ấn Độ giáo từ Ấn Độ cùng cộng đồng người Hindu tại tỉnh Sindh và tỉnh Punjab của Pakistan về cử hành đại lễ Maha Shivaratri suốt đêm bên bờ hồ.
IIHơn Hai Nghìn Ba Trăm Năm Từ Tháp Ashoka, Vương Triều Hindu Shahi Tới Thời Đế Chế Sikh Và Bảo Tồn Hiện Đại
Lịch sử kiến trúc và tôn giáo của Quần thể Katas Raj là một lát cắt địa tầng hiếm có của toàn bộ lịch sử tiểu lục địa Ấn Độ, nơi mỗi thời đại đi qua đều để lại một công trình đá vôi xoay quanh trục tâm là mặt hồ Katas Kund.
- Thế kỷ 3 trước Công nguyênHoàng đế Ashoka của Đế chế Maurya xây dựng bảo tháp Phật giáo bên hồTheo ghi chép của Đại sư Huyền Trang và kết quả khai quật khảo cổ học của Sir Alexander Cunningham năm 1872, tầng kiến trúc cổ nhất tại Katas Raj là nền móng một đại bảo tháp Phật giáo thời Maurya và Kushan nằm ở phía đông cụm đền.
- Thế kỷ 7 Công nguyên (khoảng năm 630)Đại sư Huyền Trang viếng thăm vùng núi Muối (Simhapura) và mô tả hồ thiêngTrong bộ Đại Đường Tây Vực Ký, Huyền Trang ghi nhận sự hiện diện song song của tu viện Phật giáo, tháp Ashoka và cộng đồng các đạo sĩ Ấn Độ giáo, Kỳ Na giáo quanh nguồn suối nước trong vắt.
- Thế kỷ 7 tới thế kỷ 10 Công nguyênCác vương triều Karkota Kashmir và Hindu Shahi kiến tạo cụm 7 đền đá SatgharaDưới thời vương triều Karkota của Kashmir và đặc biệt là vương triều Hindu Shahi (Kallar, Jayapala), cụm bảy ngôi đền đá vôi xốp Satghara cùng các đền thờ xung quanh hồ Katas Kund được xây dựng theo phong cách kiến trúc Kashmir cổ điển.
- Đầu thế kỷ 11 Công nguyênHọc giả Al-Biruni nghiên cứu tiếng Phạn và đo chu vi Trái Đất tại vùng núi MuốiĐi theo đoàn quân của Mahmud xứ Ghazni tới vùng Nandana và Katas Raj trên dãy núi Muối, nhà bác học Al-Biruni giao lưu với giới học giả Bà La Môn tại trung tâm học thuật Katas và thực hiện phép đo trắc địa lịch sử.
- Đầu thế kỷ 16Đức Guru Nanak Dev Ji dừng chân tại Katas Raj vào dịp lễ VaisakhiNhà sáng lập Đạo Sikh là Đức Guru Nanak Dev Ji đã tới thăm Katas Raj để đối thoại tâm linh với các đạo sĩ Yogi và Sannyasi tụ hội bên hồ dịp lễ mùa xuân Vaisakhi; nơi ngài ngồi tĩnh tọa được gọi là Nanak Nivas.
- Đầu thế kỷ 19 (khoảng 1800 tới 1837)Danh tướng Đạo Sikh Sardar Hari Singh Nalwa xây dựng dinh thự Haveli và trùng tu đềnDưới triều đại Maharaja Ranjit Singh của Đế chế Sikh, vị thống chế lừng danh Sardar Hari Singh Nalwa (1791 tới 1837) đã xây dựng tòa dinh thự kiên cố Haveli trên gò cao nhìn xuống hồ Katas Kund và bảo trợ trùng tu các đền thờ.
- 1872 tới 1873Sir Alexander Cunningham khảo sát khảo cổ học hệ thống Quần thể Katas RajTổng giám đốc đầu tiên của Cơ quan Khảo cổ học Ấn Độ là Sir Alexander Cunningham tiến hành đo đạc bản đồ toàn bộ 7 ngôi đền Satghara, nền tháp Phật giáo và hồ nước thiêng, đặt nền móng cho công tác bảo tồn khoa học.
- 2004 tới 2018Đề cử Danh sách Dự kiến UNESCO, rước tượng thần năm 2006 và phục hồi mạch nước hồ năm 2018Năm 2004 Pakistan đưa Katas Raj vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO; năm 2005 tới 2006 khởi động dự án trùng tu lớn; năm 2017 tới 2018 Tối cao Pháp viện Pakistan chỉ đạo khôi phục thành công mực nước tự nhiên của hồ Katas Kund.
Phán quyết lịch sử bảo vệ hồ nước thiêng Katas Kund năm 2017 tới 2018. Một dấu mốc đáng nhớ trong công cuộc bảo tồn di sản tâm linh tại Pakistan hiện đại đã diễn ra vào năm 2017, khi mặt hồ nước ngầm tự nhiên Katas Kund vốn chưa từng cạn suốt hàng thiên niên kỷ bỗng nhiên bị sụt giảm mực nước nghiêm trọng do hoạt động khai thác nước ngầm quá mức từ các giếng khoan công nghiệp của bốn nhà máy sản xuất xi măng lớn nằm quanh vùng Choa Saidanshah. Trước nguy cơ giọt nước mắt thiêng của Thần Shiva bị khô cạn, Tối cao Pháp viện Pakistan đã chủ động mở phiên tòa xét xử đặc biệt (suo motu), khẳng định rằng Quần thể Katas Raj không chỉ là tài sản của riêng cộng đồng Ấn Độ giáo mà là bảo vật di sản văn hóa quốc gia của toàn thể nhân dân Pakistan. Tòa án đã ra lệnh cấm các nhà máy hút nước ngầm từ mạch suối của hồ, buộc lắp đặt hệ thống dẫn nước bổ cập từ sông Jhelum và nạo vét bùn lắng đáy hồ; nhờ đó từ năm 2018 tới nay, mặt hồ Katas Kund đã lấy lại làn nước xanh ngọc bích sâu thẳm và đàn cá bơi lội như thuở cổ đại.
IIIHồ Nước Ngầm Đá Vôi Katas Kund, Cụm Bảy Ngôi Đền Đá Satghara Phong Cách Kashmir, Đền Ramachandra Và Dinh Thự Hari Singh Nalwa
Quần thể đền thờ Katas Raj được quy hoạch tự nhiên theo địa hình bậc thang hình vòng cung ôm lấy ba mặt bắc, tây và nam của hồ nước Katas Kund. Vật liệu xây dựng chủ đạo của các ngôi đền trung cổ tại đây là đá vôi xốp trầm tích suối khoáng (travertine hay kanjur stone, một loại đá tufa vôi khai thác tại chỗ trên dãy núi Muối), ban đầu được phủ một lớp vữa vôi trắng mịn chạm trổ hoa văn tinh xảo. Về mặt phong cách kiến trúc, Katas Raj là đại diện tiêu biểu nhất của trường phái kiến trúc đền đài Hindu Shahi vùng núi Muối, kết hợp hài hòa giữa cấu trúc mái kim tự tháp giật cấp và vòm ba thùy của kiến trúc Kashmir (thời Karkota) với di sản nghệ thuật điêu khắc Gandhara và Nagara Bắc Ấn.
Nằm ở vùng trũng thấp nhất giữa lòng quần thể là hồ nước ngầm tự nhiên có hình dáng gần chữ nhật uốn lượn với chiều dài khoảng 60 mét, chiều rộng khoảng 45 mét. Hồ được nuôi dưỡng bởi một mạch nước ngầm karst phun lên từ khe đá vôi sâu dưới lòng đất (khu vực giữa hồ có hố nước sâu tới hơn 6 mét trong khi phần rìa nông hơn có bậc thang đá ghats bao quanh để khách hành hương bước xuống tắm lễ). Làn nước giàu khoáng chất núi đá vôi luôn giữ màu xanh lục bảo trầm mặc quanh năm.
Tọa lạc trên bậc thềm đá cao ở phía tây nam hồ nước là cụm di tích hạt nhân mang tên Satghara (nghĩa là Bảy Ngôi Đền, hiện còn bảo tồn sáu cấu trúc đền đá cùng nền móng một ngôi đền lớn ở trung tâm). Được xây dựng dưới vương triều Hindu Shahi từ thế kỷ 7 tới thế kỷ 10, các ngôi đền có bình đồ hình vuông đặt trên bệ đá cao (jagati), cửa vào trang trí khung vòm nhọn ba thùy (trefoil arch) đặt dưới trán tường hình tam giác nhọn kiểu Kashmir, hai bên cửa là đôi cột trụ tròn có khía rãnh dọc kiểu Hy Lạp - Gandhara (fluted pilasters), bên trên là tháp đền (shikhara) thu nhỏ dần theo các tầng gờ chỉ răng cưa (dentil cornices) và kết thúc bằng chóp đá bánh xe Amalaka.
Nằm trên vách đá thấp nhô thẳng ra sát mặt nước phía bắc của hồ Katas Kund là ngôi đền thờ Thần Shiva vẫn đang duy trì hoạt động thờ tự thường xuyên nhất trong quần thể. Bên trong hậu cung vuông vức có đặt bệ thờ Shiva Lingam bằng đá bóng mịn; đây chính là tâm điểm nơi các tu sĩ Bà La Môn và đoàn hành hương quốc tế cử hành lễ tắm tượng thần bằng sữa, mật ong, nước hồ Katas Kund và lá cây Bael (Bilva) trong đêm hội Maha Shivaratri.
Ở phía đông và phía tây của khu vực trung tâm là hai công trình tôn giáo lớn được xây dựng và mở rộng vào thời kỳ hậu trung cổ và thời kỳ Sikh: Đền Ramachandra Mandir là một tòa nhà ba tầng bề thế có các ban công nhô ra (jharokha), hai tháp nhỏ ở phía đông và các gian phòng bên trong vòm cuốn từng lưu giữ các bức bích họa màu tự nhiên khắc họa sử thi Ramayana; ngay gần cụm Satghara ở cực tây là Đền Hanuman Mandir có trần vòm thấp trang trí hoa văn vữa vôi.
Ngự trị trên đỉnh gò đá cao nhất ở phía bắc nhìn bao quát toàn bộ mặt hồ Katas Kund và cụm đền Satghara là tòa dinh thự phòng thủ hai tầng (Haveli) do vị thống chế bách chiến bách thắng của Đế chế Sikh là Sardar Hari Singh Nalwa xây dựng vào đầu thế kỷ 19 khi ông làm tổng trấn vùng Kashmir và Hazara. Công trình có bốn tháp canh tròn ở bốn góc như một pháo đài thu nhỏ, cổng vòm cao và sảnh nội thất trang trí các ô cửa vòm múi khế kiểu Sikh.
Cách cụm đền chính một quãng ngắn về phía đông là phế tích nền móng bằng đá lớn của một đại bảo tháp Phật giáo cổ đại có niên đại khởi thủy từ thời Hoàng đế Ashoka (thế kỷ 3 TCN) và được mở rộng dưới thời Kushan. Khi Sir Alexander Cunningham khảo sát vào năm 1872, phần bệ tháp vẫn còn giữ được các gờ chỉ kiến trúc Indo-Corinthian, khớp hoàn toàn với ghi chép của Đại sư Huyền Trang khi ngài đi qua Simhapura năm 630 Công nguyên.
| Hạng mục kiến trúc và Di tích | Niên đại và Triều đại | Đặc trưng kỹ thuật và Vai trò trong quần thể |
|---|---|---|
| Hồ nước thiêng Katas Kund (Amar Kund) | Hình thành địa chất tự nhiên; gắn với cổ kinh Puranas và Mahabharata | Hồ suối khoáng đá vôi dài 60 m, rộng 45 m; tâm điểm hành hương gắn với giọt lệ Thần Shiva và câu đố Yaksha Prashna |
| Cụm 7 đền đá Satghara | Thế kỷ 7 tới thế kỷ 10 Công nguyên (Vương triều Hindu Shahi) | Xây bằng đá vôi xốp kanjur, vòm ba thùy Kashmir, cột rãnh Gandhara và tháp mái giật cấp có đỉnh Amalaka |
| Đền thờ Thần Shiva (Shiva Mandir) | Trung cổ, trùng tu thế kỷ 19 và thế kỷ 21 | Tọa lạc ngay sát mép nước bờ bắc hồ Katas Kund, tôn trí Shiva Lingam phục vụ đại lễ Maha Shivaratri |
| Đền Ramachandra Mandir và Hanuman Mandir | Thời hậu trung cổ tới thế kỷ 18 và 19 | Tòa đền ba tầng có ban công jharokha và bích họa cổ, từng là nơi cư trú của các học giả và tu sĩ hành hương |
| Dinh thự Haveli của Sardar Hari Singh Nalwa | Đầu thế kỷ 19 (thời Đế chế Sikh của Maharaja Ranjit Singh) | Dinh thự kiên cố có 4 tháp góc trên đỉnh đồi phía bắc, bao quát toàn cảnh hồ nước và thung lũng |
| Nền móng Bảo tháp Phật giáo Ashoka | Thế kỷ 3 trước Công nguyên tới thời Kushan | Phế tích bệ tháp đá ở phía đông cụm đền, được Đại sư Huyền Trang mô tả vào thế kỷ 7 Công nguyên |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng các kiến trúc sư vương triều Hindu Shahi xây dựng Quần thể Katas Raj theo quy phạm kiến trúc đền đài Ấn Độ giáo cổ truyền (Vastu Shastra và Shilpa Shastra) chứ không sử dụng thuật phong thủy Trung Hoa. Trong truyền thống Ấn Độ giáo, một nguồn nước suối tự nhiên phun lên giữa vùng núi đá khô cằn được coi là một Tirtha (bến vượt tâm linh nối liền trần gian với cõi thần), và việc đặt cửa chính của các ngôi đền hướng về phía Đông đón ánh mặt trời bình minh (Surya) hoặc hướng thẳng ra mặt hồ thiêng là quy tắc phụng vụ bất dịch. Những nhận định dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của cao nguyên Potohar và dãy núi Muối (Salt Range) tại tọa độ 32,7232 độ vĩ bắc, 72,9502 độ kinh đông, Quần thể Katas Raj tọa lạc ở độ cao khoảng 610 mét trong một thung lũng trũng lòng chảo được bao bọc bốn bề bởi những dãy đồi đá vôi và đá sa thạch cổ đại chạy dọc giữa hai con sông lớn là sông Indus (Ấn Hà) ở phía tây và sông Jhelum ở phía đông nam. Phía nam và đông nam của thung lũng Katas là sườn núi cao của khối Choa Saidanshah và đỉnh Sakesar (ngọn núi cao nhất dãy Salt Range), đóng vai trò là hệ thống long mạch thiếu tổ sơn dẫn dắt các mạch nước ngầm chảy tụ về lòng thung lũng.
Về thủy pháp và cách cục huyệt trường, điểm kỳ diệu nhất của Katas Raj chính là thế đất sơn hoàn thủy tụ (núi vây tròn bốn phía, mạch nước ngầm trồi lên ở chính tâm): giữa một vùng đồi núi đá vôi và mỏ muối vốn khan hiếm nước ngọt bề mặt, mạch suối karst tự nhiên đã phun lên tạo thành hồ Katas Kund sâu thẳm không bao giờ cạn. Trong phép xem hình thế cổ truyền, mặt hồ tự nhiên nằm gọn giữa lòng chảo núi đồi ấy chính là một thiên trì tụ thủy minh đường (hồ nước trời ban làm minh đường gom tụ toàn bộ sinh khí của sơn mạch). Cụm bảy ngôi đền cổ Satghara ngự trên sườn đồi đá phía tây nam, lưng tựa vào dải đồi đá vôi vững chãi phía tây làm hậu chẩm, mặt tiền mở về hướng Đông và Đông Bắc nhìn thẳng xuống mặt hồ Katas Kund và đón trọn ánh dương ban mai. Trong khi đó, ở phía bắc của hồ, gò đá cao nơi dựng Dinh thự Hari Singh Nalwa và Đền Shiva đứng sừng sững như bức bình phong huyền vũ hộ huyệt che chắn gió bắc, tạo nên một quần thể không gian khép kín, u tịch và linh ứng hiếm có.
VĐại Lễ Đêm Thần Shiva (Maha Shivaratri), Mùa Hành Hương Tháng Chaitra Và Giao Lưu Tâm Linh Liên Quốc Gia
Các kỳ lễ hội và hành hương tại Quần thể đền thờ Katas Raj được cử hành theo âm dương lịch Ấn Độ giáo (lịch Vikrami) dưới sự phối hợp tổ chức của Ban Quản lý Tài sản Tín thác Di tản Pakistan (ETPB), Hội đồng Hindu Pakistan và các đoàn hành hương quốc tế đến từ Ấn Độ.
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch | Tên đại lễ phụng vụ và sự kiện | Nghi thức cử hành đặc trưng tại Quần thể Katas Raj |
|---|---|---|---|
| Đêm 14 tháng Phalguna (tháng 2 hoặc tháng 3 dương lịch) | Âm dương lịch Hindu | Đại lễ Đêm Thiêng của Thần Shiva (Maha Shivaratri) | Kỳ đại lễ trọng thể nhất trong năm tại Katas Raj: hàng trăm tín hữu hành hương từ Ấn Độ vượt biên giới Wagah cùng cộng đồng người Hindu từ Sindh và Balochistan tụ hội bên bờ hồ Katas Kund, thức suốt đêm tụng kinh, tắm lễ, dâng đèn dầu Aarti mặt hồ và cử hành nghi thức tắm tượng Rudrabhishekam trong Đền Shiva. |
| Tháng Chaitra và tháng Vaisakh (tháng 3 tới tháng 4 dương lịch) | Âm dương lịch Hindu hay Bikrami | Hội chợ Hành hương Mùa Xuân Katas Raj (Vaisakhi hay Chaitra Mela) | Kỳ hội mùa xuân truyền thống từng quy tụ hàng vạn người Hindu, người Sikh và cư dân địa phương vùng Potohar về tắm nước thánh Katas Kund, kỷ niệm cuộc viếng thăm lịch sử của Đức Guru Nanak Dev Ji và cầu mưa thuận gió hòa. |
| Tháng 11 hoặc tháng 12 hằng năm | Âm dương lịch Hindu hay Dương lịch | Kỳ Hành hương Mùa Đông và Lễ Dâng Đèn Deepmala | Đoàn hành hương mùa đông từ Ấn Độ và các tỉnh của Pakistan tới viếng cụm đền Satghara, thắp hàng nghìn ngọn đèn đất nung (diya) dọc theo các bậc thang đá quanh hồ Katas Kund để cầu siêu cho tổ tiên. |
Nghi thức rước nước thánh Katas Kund và sợi dây gắn kết tâm linh vượt qua biên giới. Đối với mỗi người hành hương Ấn Độ giáo có dịp đặt chân tới huyện Chakwal của Pakistan, kỷ vật quý giá nhất mà họ mang về quê nhà không phải là đồ lưu niệm đắt tiền mà là những bình đồng nhỏ đựng đầy nước thánh lấy từ hồ Katas Kund. Theo truyền thống lâu đời, nước từ hồ Katas Kund ở Pakistan và nước từ hồ Pushkar ở Ấn Độ khi được hòa chung với nhau sẽ tượng trưng cho sự đoàn tụ của hai giọt nước mắt từ đôi mắt của Thần Shiva. Vào mỗi đêm đại lễ Maha Shivaratri, khi hàng nghìn ngọn đèn dầu bập bùng phản chiếu trên mặt hồ xanh thẫm dưới chân cụm đền đá nghìn năm tuổi Satghara và tiếng ngân vang Om Namah Shivaya hòa vào gió núi Salt Range, Quần thể Katas Raj hiện lên như một nhịp cầu văn hóa bất diệt nối liền quá khứ Vệ Đà với hiện tại.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Gần thị trấn Choa Saidanshah, vùng cao nguyên Potohar và dãy núi Muối (Salt Range), huyện Chakwal, tỉnh Punjab, Cộng hòa Hồi giáo Pakistan
- Đường tới
- Quần thể đền thờ Katas Raj nằm gần thị trấn Choa Saidanshah thuộc huyện Chakwal, tỉnh Punjab, rất thuận tiện để đi về trong ngày từ cả thủ đô Islamabad lẫn thành phố Lahore vì nằm ngay gần tuyến đường cao tốc huyết mạch Lahore - Islamabad Motorway (M-2). Từ thủ đô Islamabad hoặc Rawalpindi (cách khoảng 145 km về phía bắc) hoặc từ thành phố Lahore (cách khoảng 270 km về phía đông nam), quý vị đi ô tô theo đường cao tốc M-2 tới nút giao Kallar Kahar Interchange, sau đó rẽ sang đường tỉnh lộ Choa Saidanshah Road đi thêm khoảng 24 km (khoảng 35 phút) qua thị trấn mỏ muối Khewra và Choa Saidanshah là tới thẳng cổng Quần thể Katas Raj (nhiều du khách thường kết hợp tham quan Katas Raj cùng Mỏ muối cổ đại Khewra Salt Mine chỉ cách đó 15 km).
- Toạ độ
- 32.7232, 72.9502
Quần thể đền thờ Ấn Độ giáo Katas Raj mở cửa hằng ngày từ sáng tới chiều tối dưới sự quản lý của Cục Khảo cổ học tỉnh Punjab và Ban Quản lý Tài sản Tín thác Di tản Pakistan (ETPB). Khi vào bên trong khu vực các đền đang hoạt động thờ tự (đặc biệt là Đền Shiva ngay sát bờ bắc hồ Katas Kund và Đền Ramachandra), du khách bắt buộc phải cởi giày dép ở ngoài bậc thềm, ăn mặc kín đáo và giữ thái độ tôn nghiêm. Vì các bậc thang đá vôi quanh bờ hồ Katas Kund có độ dốc lớn và thường trơn trượt do rêu nước, còn khu vực giữa hồ có hố sụt karst rất sâu, du khách tuyệt đối không tự ý nhảy xuống bơi ở vùng nước sâu và không ném rác hay túi nhựa xuống mặt hồ thiêng. Các khối đền cổ Satghara được xây bằng đá vôi xốp cổ đại rất nhạy cảm với sự bào mòn, xin không trèo lên các gờ tường hay khắc tên lên bề mặt đá.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quần thể đền thờ Ấn Độ giáo Katas Raj, Chakwal
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tên gọi Katas Raj và hồ nước Katas Kund bắt nguồn từ truyền thuyết nào trong Ấn Độ giáo?
Tên gọi Katas bắt nguồn từ chữ tiếng Phạn Kataksha, nghĩa là Đôi mắt đẫm lệ. Theo kinh điển Puranas, khi người vợ của Thần Shiva là nữ thần Sati gieo mình vào lửa tế lễ của vua cha Daksha, Thần Shiva đã khóc thương nàng đến mức hai giọt nước mắt rơi xuống mặt đất: một giọt tạo thành hồ Pushkar tại Rajasthan (Ấn Độ), còn giọt kia tạo thành hồ nước ngầm Katas Kund trên dãy núi Muối tại Chakwal (Pakistan).
Quần thể Katas Raj có mối liên hệ gì với bộ đại sử thi Mahabharata?
Theo truyền thống Ấn Độ giáo, trong 12 năm lưu đày nơi rừng thẳm, năm anh em hoàng tử Pandava cùng nàng Draupadi đã sống 4 năm tại vùng đồi núi Katas Raj. Đặc biệt, hồ nước Katas Kund được xác định là nơi diễn ra điển tích Yaksha Prashna nổi tiếng: khi bốn người em uống nước hồ mà chưa xin phép và ngã xuống bất tỉnh, người anh cả Yudhishthira đã đứng bên bờ hồ giải đáp trọn vẹn 124 câu hỏi triết học của Thần Yaksha (Thần Dharma) để cứu sống các em.
Cụm đền cổ Satghara trong quần thể được xây dựng vào thời kỳ nào và theo phong cách kiến trúc gì?
Cụm bảy ngôi đền cổ Satghara (hiện còn sáu cấu trúc đền đứng vững và một nền đền lớn) được xây dựng từ thế kỷ 7 tới thế kỷ 10 Công nguyên dưới thời vương triều Karkota của Kashmir và vương triều Hindu Shahi. Các ngôi đền được xây bằng đá vôi xốp kanjur theo phong cách kiến trúc Kashmir cổ điển kết hợp nghệ thuật Gandhara, nổi bật với cửa vòm ba thùy, trán tường hình tam giác nhọn, cột trụ có rãnh khía dọc và tháp mái giật cấp.
Ngoài đền thờ Ấn Độ giáo, tại Katas Raj còn có di tích của những tôn giáo nào khác?
Katas Raj là một quần thể đa tôn giáo hiếm có: bên cạnh các đền thờ Ấn Độ giáo (cụm Satghara, Đền Shiva, Đền Ramachandra, Đền Hanuman), nơi đây còn có nền móng một Đại bảo tháp Phật giáo thời Hoàng đế Ashoka thế kỷ 3 trước Công nguyên (được Đại sư Huyền Trang ghi chép năm 630 Công nguyên), dấu tích nơi Đức Guru Nanak của Đạo Sikh từng dừng chân và tòa dinh thự Haveli kiên cố của danh tướng Đạo Sikh Sardar Hari Singh Nalwa xây đầu thế kỷ 19.
Sự cố cạn nước hồ Katas Kund năm 2017 đã được giải quyết như thế nào?
Vào năm 2017, mực nước tự nhiên của hồ Katas Kund bị sụt giảm nghiêm trọng do các nhà máy xi măng lớn trong vùng khoan giếng hút nước ngầm quá mức. Tối cao Pháp viện Pakistan đã trực tiếp thụ lý vụ việc để bảo vệ di sản quốc gia, ra lệnh cấm các nhà máy hút nước từ mạch ngầm của hồ và chỉ đạo nạo vét, khôi phục nguồn nước; từ năm 2018 mặt hồ đã đầy nước xanh trong trở lại.
Đi từ Islamabad hoặc Lahore tới Quần thể Katas Raj bằng đường nào thuận tiện nhất?
Katas Raj nằm cách nút giao Kallar Kahar trên đường cao tốc M-2 (nối liền Islamabad và Lahore) chỉ khoảng 24 km. Du khách đi ô tô từ Islamabad mất khoảng 2 giờ (145 km) hoặc từ Lahore mất khoảng 3 giờ 30 phút (270 km), rẽ ra tại Kallar Kahar rồi đi theo đường Choa Saidanshah; trên cùng cung đường này có thể kết hợp thăm Mỏ muối Khewra nổi tiếng thế giới cách đó 15 km.