Nằm ở độ cao khoảng 2.500 mét so với mực nước biển giữa hai dãy núi tuyết hùng vĩ Hindu Kush và Koh-i-Baba ở miền Trung Afghanistan, Thung lũng Bamiyan mở ra như một dải lụa xanh ngắt của những cánh đồng lúa mạch, rặng cây dương và dòng sông Bamiyan hiền hòa chảy dưới chân một vách đá sa thạch và cuội kết màu đỏ cam dựng đứng dài gần hai cây số. Suốt từ thế kỷ thứ 2 tới thế kỷ thứ 9 Công nguyên, thung lũng cao nguyên nằm ngay ngã tư chiến lược của Con đường Tơ lụa nối liền Ấn Độ, Trung Á và Trung Hoa này từng là một trong những thánh địa Phật giáo rực rỡ và sầm uất nhất thế giới cổ đại.
Nhìn lên vách đá phía bắc của thung lũng, bất kỳ ai cũng lặng người trước hai hốc khám hình vòm khổng lồ khoét sâu vào lòng núi đá cách nhau khoảng 800 mét: hốc phía Đông cao 38 mét (từng tôn trí pho Đại Phật mà dân gian địa phương gọi là Shahmama) và hốc phía Tây cao tới 55 mét (từng tôn trí pho Đại Phật lớn nhất thế giới cổ đại mang tên Salsal), bao quanh bởi một mạng lưới tổ ong gồm hơn 750 hang động tu viện đục sâu vào vách núi. Dù hai pho tượng Phật khổng lồ đã bị hủy hoại vào tháng 3 năm 2001, quần thể Cảnh quan Văn hóa và Di tích Khảo cổ Thung lũng Bamiyan đã được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới vào năm 2003 (mã số 208rev) như một chứng tích bất diệt của văn minh nhân loại.
ITư Tưởng Siêu Việt Của Bộ Phái Xuất Thế Bộ (Lokottaravada), Đức Phật Tỳ Lô Giá Na Vũ Trụ Và Ghi Chép Của Cao Tăng Huyền Trang Năm 630
Để hiểu vì sao các nghệ nhân và chư tăng cổ đại tại Bamiyan lại bỏ ra hàng thập kỷ đục vào vách núi đá dựng đứng để kiến tạo những pho tượng Phật đứng cao tới 38 mét và 55 mét (mở đầu cho truyền thống tạc Đại Phật khổng lồ trên vách núi lan truyền sang Đôn Hoàng, Vân Cương, Long Môn và Lạc Sơn Đại Phật ở Trung Hoa), cần nhìn vào nền tảng giáo lý đặc thù của cộng đồng Phật giáo từng tu tập tại thung lũng này. Khi Đại sư Huyền Trang (602 tới 664) đi qua Bamiyan vào mùa xuân năm 630 Công nguyên trên đường sang Ấn Độ cầu pháp, ngài ghi nhận rằng vương quốc Bamiyan (được phiên âm trong sử cổ là Phạm Diễn Na) có hơn mười đại tu viện với hàng ngàn vị tăng sĩ tu học theo truyền thống Bộ phái Xuất Thế Bộ (Lokottaravada), một nhánh quan trọng tách ra từ Đại Chúng Bộ (Mahasamghika).
Khác với quan điểm coi Đức Phật lịch sử chỉ là một con người bằng xương bằng thịt đã giác ngộ, giáo lý của Xuất Thế Bộ (Lokottaravada) nhấn mạnh rằng chư Phật đều mang bản tính Siêu thế gian (Lokottara), vô biên và vượt lên trên mọi giới hạn của thế giới hữu vi; thân sắc hiện hữu ở thế gian chỉ là sự thị hiện phương tiện để độ sinh. Chính tư tưởng tôn ngưỡng Đức Phật như một thực thể vũ trụ bao trùm pháp giới ấy (tiền thân trực tiếp của hình tượng Đức Phật Tỳ Lô Giá Na / Vairocana và Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Đức Phật Di Lặc trong Đại thừa) đã thôi thúc vương triều và tăng đoàn Bamiyan tạc nên những pho Đại Phật cao ngang vách núi để bất kỳ thương đoàn nào vừa vượt qua đèo núi tuyết Hindu Kush hiểm trở nhìn thấy cũng lập tức khởi tâm tịnh tín.
Không gian tu học bên trong vách đá Bamiyan được thiết kế như một Mạn-đà-la ba chiều trong lòng núi. Xung quanh đầu và thân của hai pho Đại Phật 38 mét và 55 mét là hệ thống hành lang cầu thang đục xuyên trong lòng đá cho phép chư tăng và khách hành hương thực hiện nghi thức Nhiễu Phật (Pradakshina) theo chiều kim đồng hồ ở cả dưới chân tượng lẫn trên đỉnh đầu tượng.
Trên vòm trần của khám Đại Phật phương Đông (38 mét) từng vẽ bức bích họa nổi tiếng mô tả Thần Mặt Trời (Surya / Mithra) đứng trên cỗ xe ngựa bốn bánh bay ngang bầu trời, xung quanh là chư thiên và thần gió; trong khi trên vòm khám Đại Phật phương Tây (55 mét) và các hang thiền định xung quanh lại rực rỡ những bức bích họa vẽ Đức Phật Di Lặc trên cung trời Đâu Suất (Tushita) cùng hàng trăm hóa thân Phật ngồi trong tư thế thiền định và thuyết pháp, kết hợp nhuần nhuyễn mỹ học Hy Lạp - La Mã (Gandhara), nghệ thuật hoàng gia Sasanian (Ba Tư), nghệ thuật Gupta (Ấn Độ) và phong cách Trung Á.
Tư liệu lịch sử quý giá nhất mô tả trực tiếp diện mạo nguyên thủy của hai pho Đại Phật khi còn hoàn hảo chính là bộ Đại Đường Tây Vực Ký (Quyển 1) của Đại sư Huyền Trang viết sau chuyến viếng thăm năm 630 Công nguyên. Ngài ghi chép vô cùng sống động: Ở phía đông bắc của vương thành, bên sườn núi có một pho tượng Phật đứng bằng đá cao một trăm bốn mươi tới một trăm năm mươi thước bộ (tức pho Đại Phật phương Tây cao 55 mét), sắc vàng sáng chói, trang sức châu báu lấp lánh. Ở phía đông của tượng ấy có một ngôi già-lam do vị vua đời trước xây dựng; phía đông ngôi già-lam lại có một pho tượng Phật Thích Ca đứng cao hơn một trăm thước bộ (tức pho Đại Phật phương Đông cao 38 mét), đúc bằng đồng thạch chia làm từng phần ghép lại. Trong ngôi già-lam còn có một pho tượng Phật nhập Niết-bàn nằm ngủ dài một ngàn thước bộ; nhà vua ở đây mỗi lần mở đại hội Vô Già (Pancavarsika) đều đem hết của báu từ quốc khố và đến cả thê tử, vương quyền ra cúng dường Tam Bảo rồi mới chuộc lại.
Các kết quả phân tích đồng vị phóng xạ carbon-14 do nhóm chuyên gia Đại học Kỹ thuật München (Đức) thực hiện năm 2004 trên các sợi rơm và lông dê trộn trong lớp vữa áo tượng còn sót lại đã xác định niên đại khoa học vô cùng chuẩn xác: pho Đại Phật phương Đông (38 mét) được chế tác vào khoảng năm 544 tới 595 Công nguyên, và pho Đại Phật phương Tây (55 mét) được hoàn thành vào khoảng năm 591 tới 644 Công nguyên (tức hoàn tất chỉ ít năm trước khi Đại sư Huyền Trang đặt chân tới Bamiyan năm 630).
Một hiểu lầm khá phổ biến là cho rằng hai pho Đại Phật tại Bamiyan được đúc bằng bê tông hay ghép từ các khối đá rời, hoặc ngược lại là chỉ đục hoàn toàn từ đá sa thạch trần trụi. Thực tế khảo cổ học cho thấy một kỹ thuật kết hợp cực kỳ tinh vi của các nghệ nhân thế kỷ 6: phần thân cốt lõi khổng lồ của tượng được đục liền khối trực tiếp vào vách đá sa thạch của ngọn núi (rock-cut core), nhưng các nếp áo cà-sa mềm mại theo phong cách Gandhara, bàn tay và khuôn mặt lại được đắp tạo hình bằng nhiều lớp vữa đất sét trộn thạch cao, rơm và lông thú định vị trên hàng trăm chốt gỗ và dây thừng neo vào vách đá, sau đó phủ kín bằng lớp sơn màu đỏ son, xanh lam ngọc (từ đá lapis lazuli vùng Badakhshan) và dát vàng lá rực rỡ lên khuôn mặt và bàn tay (đó là lý do vì sao Đại sư Huyền Trang nhìn thấy pho tượng lấp lánh ánh vàng và đồng từ xa).
IIHành Trình Hai Thiên Niên Kỷ Từ Trung Tâm Con Đường Tơ Lụa Tới Khảo Cổ Học Hiện Đại Và Di Sản Thế Giới UNESCO
Sự hưng thịnh của Phật giáo tại Thung lũng Bamiyan khởi đầu từ thế kỷ thứ 2 Công nguyên dưới triều đại của Hoàng đế Kanishka Đại đế thuộc Đế chế Kushan, khi Bamiyan nằm ngay trên tuyến mạch máu giao thương nối liền kinh đô Kapisa (Bagram) và Taxila với vùng Bactria (Balkh) và lòng chảo Tarim. Từ thế kỷ 3 tới thế kỷ 7, dưới sự cai trị của các vị vua bản địa vùng Tây Đột Quyết và Hephthalite, các tu viện hang động được mở rộng không ngừng dọc theo vách đá Bamiyan cũng như tại các thung lũng lân cận là Kakrak và Foladi.
Bước sang thế kỷ 8 và thế kỷ 9, khi vương triều Saffarid tiến vào vùng núi miền Trung, đời sống tu viện Phật giáo dần khép lại. Trong văn học dân gian của cư dân người Hazara bản địa định cư tại thung lũng sau này, hai pho tượng cổ được gắn với truyền thuyết tình yêu lãng mạn của chàng hoàng tử Salsal (pho tượng 55 mét) và nàng công chúa Shahmama (pho tượng 38 mét). Sang thế kỷ 13 (năm 1221), khi cháu nội của Thành Cát Tư Hãn là Mutukan tử trận trong cuộc vây thành Bamiyan, quân Mông Cổ đã tàn phá các thành trì Shahr-i Zohak (Thành Đỏ) và Shahr-i Gholghola (Thành Tiếng Thét) trong thung lũng, nhưng hai pho Đại Phật và các hang động vẫn tiếp tục tồn tại qua nhiều thế kỷ tiếp theo.
- Thế kỷ 2 tới thế kỷ 5 Công nguyênHình thành quần thể tu viện hang động Phật giáo Bamiyan dưới thời Đế chế KushanCác vị tăng sĩ bắt đầu đục những hang thất thiền định (vihara) và điện thờ (chaitya) đầu tiên vào vách đá sa thạch phía bắc thung lũng Bamiyan dọc theo tuyến giao thương Con đường Tơ lụa.
- Năm 544 tới năm 644 Công nguyênKiến tạo hai pho Đại Phật đứng cao 38 mét và 55 mét cùng hệ thống bích họa sơn dầuTheo niên đại carbon-14, pho Đại Phật phương Đông cao 38 mét được tạc khoảng năm 544 tới 595, tiếp nối bởi pho Đại Phật phương Tây cao 55 mét hoàn thành khoảng năm 591 tới 644 cùng hàng trăm hang động vẽ bích họa sơn dầu.
- Mùa xuân năm 630 Công nguyênCao tăng Huyền Trang viếng thăm Bamiyan và ghi chép vào Đại Đường Tây Vực KýĐại sư Huyền Trang được quốc vương và chư tăng Bamiyan đón tiếp trọng thể suốt 15 ngày, chiêm bái hai pho Đại Phật dát vàng và ghi nhận hơn mười tu viện với hàng ngàn tăng sĩ tu theo Xuất Thế Bộ (Lokottaravada).
- Năm 1922 tới thập niên 1970Các cuộc khảo sát của Đoàn Khảo cổ học Pháp (DAFA), Ấn Độ và Nhật BảnNhà khảo cổ Pháp Joseph và Ria Hackin tiến hành khảo sát toàn diện Bamiyan từ những năm 1920; từ năm 1969 tới 1978, Cơ quan Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) gia cố và bảo tồn thành công hai pho Đại Phật.
- Năm 2003 tới năm 2008UNESCO công nhận Di sản Thế giới, tìm thấy tượng Phật nằm và xác nhận tranh sơn dầu cổ nhất nhân loạiNăm 2003, UNESCO ghi danh 8 khu di chỉ tại Thung lũng Bamiyan là Di sản Thế giới (mã số 208rev); năm 2008, nhà khảo cổ Zemaryalai Tarzi khai quật tượng Phật nằm dài 19 mét dưới chân núi, và các nhà khoa học Nhật - Âu phát hiện bích họa Bamiyan thế kỷ 5 tới 7 dùng sơn dầu trước châu Âu gần một ngàn năm.
Phát hiện chấn động lịch sử hội họa thế giới năm 2008: Những bức tranh sơn dầu cổ nhất nhân loại nằm trong các hang động Bamiyan. Trong suốt nhiều thế kỷ, giới lịch sử nghệ thuật phương Tây vẫn cho rằng kỹ thuật vẽ tranh bằng sơn dầu (oil painting) chỉ mới được phát minh tại châu Âu vào khoảng thế kỷ 13 tới thế kỷ 15 bởi các họa sĩ vùng Flanders và thời Phục hưng. Thế nhưng vào năm 2008, khi một nhóm các nhà khoa học quốc tế từ Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Quốc gia Tokyo (Nhật Bản), Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn các Bảo tàng Pháp (C2RMF) và Viện Công nghệ Hóa học synchrotron châu Âu (ESRF tại Grenoble) phân tích các mẫu màu từ 12 trong số 50 hang động tại Bamiyan (niên đại từ giữa thế kỷ 5 tới thế kỷ 7 Công nguyên), họ đã kinh ngạc phát hiện rằng các nghệ sĩ Phật giáo Bamiyan đã sử dụng dầu hạt óc chó (walnut oil) và dầu hạt anh túc (poppyseed oil) làm chất kết dính pha với bột đá lapis lazuli, chu sa và chì trắng để vẽ các đức Phật mặc áo đỏ ngồi giữa lá cọ và thần thoại. Như vậy, các hang động Phật giáo Bamiyan chính là nơi lưu giữ những bức tranh sơn dầu cổ nhất từng được biết đến trong lịch sử loài người, ra đời sớm hơn hội họa sơn dầu châu Âu ít nhất sáu tới tám thế kỷ.
IIIHai Hốc Khám Đại Phật Salsal (55 Mét) Và Shahmama (38 Mét), Trần Hang Kiến Trúc Đèn Lồng Và Tám Cụm Di Chỉ UNESCO
Quần thể Di sản Thế giới Thung lũng Bamiyan do UNESCO bảo hộ bao gồm 8 khu di chỉ khảo cổ hợp thành (tổng diện tích vùng lõi 158,9 ha), trong đó trung tâm nổi bật nhất là Vách đá Bamiyan (Bamiyan Cliff) dài khoảng 1,5 km chạy theo hướng Đông - Tây ở rìa phía bắc thung lũng. Mặt vách đá dựng đứng cao hơn 100 mét này được đục khoét thành một tổ hợp kiến trúc đá nhiều tầng: hai hốc khám hình lá đề khổng lồ ở hai đầu Đông và Tây, nối với nhau bằng hàng trăm hang động nhỏ hơn phân bố thành từng cụm tu viện (thường được giới khảo cổ đánh ký hiệu từ Cụm A tới Cụm P).
Không chỉ đơn thuần là những hang đá đào sâu vào núi, nội thất của các hang động Bamiyan là những bản sao tạc bằng đá nguyên khối của kiến trúc gỗ và vòm gạch cổ đại vùng Trung Á - Ấn Độ: có những hang có mặt bằng hình tròn với mái vòm bán cầu, hang hình bát giác, và đặc biệt nhất là các hang có trần giật cấp hình vuông xoay chéo kiểu Đèn lồng (Laternendecke / Lantern ceiling) mô phỏng kết cấu xà gỗ chồng diêm của kiến trúc vùng Pamir và Gandhara.
Nằm ở phía tây vách đá chính, hốc đá vòm ba thùy cao tới 58 mét từng bảo vệ pho tượng Đại Phật đứng cao 55 mét (tạc khoảng năm 591 tới 644), pho tượng Phật chạm khắc vào vách núi cao nhất thế giới thời bấy giờ. Hiện nay bên trong hốc khám đã được UNESCO và ICOMOS gia cố chống sập vách đá và mở lối hành lang tham quan.
Nằm cách hốc phía tây khoảng 800 mét về phía đông, khám đá cao 38 mét từng tôn trí pho Đại Phật niên đại khoảng năm 544 tới 595. Quanh vách khám vẫn còn hệ thống cầu thang đục trong lòng đá dẫn lên hành lang vòng quanh đỉnh đầu tượng, nơi khách có thể nhìn toàn cảnh thung lũng xanh mướt bên dưới.
Trải dọc theo chân và lưng chừng vách đá là hơn 750 hang động từng là giảng đường, điện thờ bảo tháp và thất thiền định của chư tăng. Nhiều hang động (như các hang quanh chân hai Đại Phật) có trần đá tạc nổi thành các khung hình vuông xếp chồng xoay góc 45 độ thu nhỏ dần về tâm vô cùng tinh xảo.
Nằm cách vách đá chính vài cây số về phía đông nam và tây nam là hai thung lũng Kakrak (nơi từng có pho tượng Phật đứng cao 10 mét thế kỷ 6 và bức bích họa Vua Thợ Săn nổi tiếng) cùng thung lũng Foladi (với các hang Qoul-i Akram và Kalai Ghamai lưu giữ trần gỗ sơn màu và bích họa nguyên vẹn).
Trong các đợt khai quật từ năm 2004 tới 2008 ở khu vực giữa chân vách đá và tu viện cổ theo chỉ dẫn của Đại sư Huyền Trang, đoàn khảo cổ Pháp - Afghanistan do Giáo sư Zemaryalai Tarzi dẫn đầu đã tìm thấy nền móng tu viện cùng một pho tượng Phật nhập Niết-bàn bằng đất nung dài 19 mét.
Gắn liền trong cùng quần thể Di sản Thế giới UNESCO là hai pháo đài lịch sử canh giữ thung lũng: Thành Shahr-i Gholghola nằm trên ngọn đồi giữa thung lũng đối diện vách đá Phật, và Thành Đỏ Shahr-i Zohak ngự trên vách đá đỏ hiểm trở nơi hợp lưu sông Bamiyan và sông Kalu ở cửa ngõ phía đông.
| Hạng mục di tích thuộc Di sản UNESCO | Thông số kỹ thuật và niên đại | Đặc điểm khảo cổ và giá trị văn hóa |
|---|---|---|
| Khám Đại Phật phương Tây (Salsal) | Chiều cao tượng 55 m (hốc khám cao 58 m); niên đại 591 tới 644 | Hốc khám tượng Phật đứng lớn nhất thế giới cổ đại, nguyên thủy từng sơn màu đỏ và dát vàng mặt, tay |
| Khám Đại Phật phương Đông (Shahmama) | Chiều cao tượng 38 m; niên đại carbon-14 từ 544 tới 595 | Có hệ thống cầu thang trong núi dẫn lên đỉnh khám, vòm trần từng vẽ bức bích họa Thần Mặt Trời cưỡi xe ngựa |
| Quần thể Hang động Vách đá Bamiyan | Hơn 750 hang động dọc vách đá sa thạch dài 1,5 km | Kết hợp kiến trúc vòm tròn, bát giác, trần đèn lồng Laternendecke và bích họa sơn dầu thế kỷ 5 tới 7 |
| Hang động Thung lũng Kakrak | Cách vách đá chính 3 km về phía đông nam; thế kỷ 6 tới 7 | Bao gồm hơn 100 hang động và hốc tượng Phật đứng cao 10 mét cùng bích họa phong cách Sasanian - Gandhara |
| Hang động Thung lũng Foladi | Cách Bamiyan 2 km về phía tây nam (Qoul-i Akram, Kalai Ghamai) | Nổi tiếng với các hang có trần kiến trúc đèn lồng trang trí họa tiết hoa văn và tượng Phật thiền định |
| Shahr-i Zohak và Shahr-i Gholghola | Thành lũy bảo vệ thung lũng từ thế kỷ 6 tới năm 1221 | Hai trong 8 hợp phần chính thức của Di sản Thế giới UNESCO Cảnh quan Văn hóa Thung lũng Bamiyan |
IVThế Đất Và Hướng
Cần lưu ý rằng quần thể tu viện và đại tượng Phật tại Bamiyan được kiến tạo theo truyền thống thạch quật (chùa hang) Ấn Độ và Trung Á chứ không áp dụng thuật phong thủy Trung Hoa hay Việt Nam. Tuy nhiên, lý do vì sao các bậc cao tăng thời Kushan lại chọn đúng đoạn vách đá sa thạch ở Bamiyan để đục hơn 750 hang động và hai pho Đại Phật lại hoàn toàn trùng khớp với những nguyên lý địa lý sơn thủy tối ưu nhất cho việc tu thiền ở vùng núi cao. Dưới đây là phần đọc địa thế Thung lũng Bamiyan dưới góc nhìn đối chiếu cổ truyền của thư viện.
Xét trên đại cục địa hình vùng cao nguyên trung tâm Afghanistan tại tọa độ 34,8320 độ vĩ bắc, 67,8267 độ kinh đông (ở độ cao 2.500 mét so với mực nước biển), Thung lũng Bamiyan là một lòng chảo kiến tạo hẹp và dài chạy theo trục Đông - Tây, kẹp giữa hai dãy núi khổng lồ: phía bắc là dãy Hindu Kush và phía nam là dãy Koh-i-Baba quanh năm tuyết phủ trắng xóa với đỉnh Shah Foladi cao tới 5.140 mét. Ở một vùng núi cao có mùa đông lạnh giá âm hàng chục độ C, các vị tổ sư Phật giáo đã chọn vách đá sa thạch ở bờ phía Bắc của thung lũng để đục toàn bộ hệ thống hang động và hai pho Đại Phật quay mặt thẳng về hướng Chính Nam (Tọa Bắc hướng Nam). Trong phép xem hình thế cổ truyền, đây chính là thế đất tọa sơn hướng dương, bối âm diện dương (lưng tựa vào dãy núi Hindu Kush ở phương Bắc để cản gió bắc lạnh buốt, cửa hang và mặt Phật mở về phương Nam để đón trọn ánh nắng mặt trời ấm áp suốt từ sáng tới chiều).
Xét về Minh đường và Thủy pháp, ngay phía trước mặt vách đá Phật là cánh đồng thung lũng bằng phẳng rộng khoảng 1,5 tới 2 cây số được tưới mát bởi dòng sông Bamiyan (Bamiyan River) chảy hiền hòa từ tây sang đông trước khi hợp lưu với sông Kalu tại hẻm núi Thành Đỏ Shahr-i Zohak (đóng vai trò như một thủy khẩu quan khóa chặt đầu ra của thung lũng). Xa hơn ở bờ nam bên kia sông, dãy núi tuyết Koh-i-Baba vươn lên trùng điệp như một bức tiền án và triều sơn trắng muốt đối diện trực tiếp với ánh mắt từ bi của hai pho Đại Phật. Giữa vách đá đỏ cam rực nắng ở phía bắc, thung lũng lúa mạch xanh biếc cùng dòng sông ở giữa và đỉnh núi tuyết trắng ở phía nam, Thung lũng Bamiyan hội tụ một không gian sơn thủy vừa hùng vĩ vừa tĩnh tại bậc nhất trên toàn tuyến Con đường Tơ lụa.
VKý Ức Đại Hội Vô Già Thời Cổ Đại, Trung Tâm Văn Hóa Bamiyan Hiện Đại Và Đêm Trình Chiếu Ánh Sáng 3D Tưởng Niệm
Dù tiếng chuông chùa và các khóa lễ Phật giáo cổ đại tại Bamiyan đã khép lại từ sau thế kỷ thứ 9, Thung lũng Bamiyan ngày nay vẫn là trung tâm văn hóa, khảo cổ và du lịch sinh thái quan trọng bậc nhất của miền Trung Afghanistan (nằm sát cạnh Vườn Quốc gia đầu tiên của Afghanistan là Hồ xanh Band-e-Amir), nơi các hoạt động bảo tồn di sản thế giới của UNESCO gắn liền với đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương.
| Thời điểm lịch sử hoặc hiện đại | Hệ lịch | Sự kiện lễ hội và văn hóa | Nội dung và ý nghĩa tại Thung lũng Bamiyan |
|---|---|---|---|
| Định kỳ 5 năm một lần (Thế kỷ 6 - 7) | Lịch Phật giáo cổ đại | Đại hội Vô Già (Pancavarsika Maha Parishad) được Đại sư Huyền Trang ghi chép năm 630 | Theo Đại Đường Tây Vực Ký, quốc vương Bamiyan xưa cứ định kỳ lại tổ chức Đại hội Vô Già (đại hội bố thí không phân biệt sang hèn) dưới chân tượng Đại Phật và tượng Phật nằm, đem toàn bộ quốc khố cúng dường chư tăng và bố thí cho dân nghèo rồi mới chuộc lại. |
| Ngày 21 tháng 3 hằng năm | Lịch Ba Tư (Solar Hijri) | Lễ hội Mùa xuân và Năm mới Nowruz tại Thung lũng Bamiyan | Khi hoa mơ và hoa hạnh nhân nở trắng dưới chân vách đá Phật, người dân Bamiyan đón năm mới Nowruz, tổ chức các buổi dã ngoại gia đình trên cánh đồng đối diện hai khám Đại Phật và hướng về danh thắng hồ Band-e-Amir. |
| Tháng 6 tới tháng 9 hằng năm (Mùa hè) | Dương lịch | Mùa hoạt động của Trung tâm Văn hóa Bamiyan (Bamiyan Cultural Centre) và Bảo tồn UNESCO | Hoạt động triển lãm khảo cổ, đào tạo nghề truyền thống và bảo tồn vách đá tại Trung tâm Văn hóa Bamiyan do UNESCO và Hàn Quốc tài trợ xây dựng trên ngọn đồi nhìn thẳng sang hai hốc khám Đại Phật. |
| Các dịp tưởng niệm di sản (như tháng 6 năm 2015 và 2021) | Dương lịch | Đêm Trình chiếu Ánh sáng 3D (Hologram / Light Projection) tái hiện Đại Phật | Bằng công nghệ chiếu sáng laser 3D không xâm phạm vào di tích, hình ảnh hoàn chỉnh cao 55 mét và 38 mét của hai pho Đại Phật Salsal và Shahmama đã từng được tái hiện rực rỡ trong lòng hốc đá giữa đêm sao Bamiyan. |
Trung tâm Văn hóa Bamiyan và tầm nhìn đối diện hai hốc đá lịch sử. Ngay trên sườn đồi phía nam nhìn thẳng qua cánh đồng về phía vách đá Bamiyan hiện nay là Trung tâm Văn hóa Bamiyan (Bamiyan Cultural Centre), một công trình kiến trúc gạch nung chìm vào lòng đất được UNESCO phối hợp xây dựng nhằm trưng bày các hiện vật khảo cổ tìm thấy tại thung lũng. Đứng từ sân ngắm cảnh của Trung tâm Văn hóa vào lúc hoàng hôn, khi ánh nắng chiều miền núi cao nhuộm đỏ vách đá sa thạch và làm sâu thêm bóng tối bên trong hai hốc khám cao 55 mét và 38 mét, người chiêm ngưỡng vẫn cảm nhận trọn vẹn sự hiện diện uy nghiêm của một nền văn minh đã từng kết nối Đông và Tây bằng lòng từ bi và nghệ thuật.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Vách đá sa thạch phía bắc Thung lũng Bamiyan, dãy núi Hindu Kush, thành phố Bamiyan, tỉnh Bamiyan, miền Trung Afghanistan
- Đường tới
- Thung lũng Bamiyan nằm ở miền Trung Afghanistan, cách thủ đô Kabul khoảng 180 tới 230 km về phía tây bắc tùy theo tuyến đường đèo. Từ Kabul, du khách có hai lộ trình đường bộ chính bằng ô tô hoặc xe địa hình (mất khoảng 3,5 tới 5 giờ di chuyển): một là đi theo tuyến đường phía nam qua tỉnh Maidan Wardak và đèo Hajigak (cao 3.700 mét); hai là đi theo tuyến đường phía bắc qua tỉnh Parwan (thung lũng Ghorband) và đèo Shibar (cao 3.000 mét) dọc theo hẻm núi sông Ghorband và sông Bamiyan. Ngoài ra, Sân bay Bamiyan (BIN) nằm ngay trên cao nguyên phía nam thị trấn Bamiyan, cách khu vực vách đá Đại Phật chỉ khoảng 2,5 km (10 phút đi taxi).
- Toạ độ
- 34.832, 67.8267
Khu di tích Vách đá và Hang động Bamiyan mở cửa đón du khách mua vé tham quan hằng ngày qua cổng kiểm soát của Sở Thông tin và Văn hóa tỉnh Bamiyan nằm dưới chân vách đá. Thời điểm lý tưởng nhất để thăm Bamiyan là từ tháng 5 tới tháng 10 hằng năm, khi bầu trời trong xanh, thời tiết mát mẻ dễ chịu (khoảng 15 tới 25 độ C ban ngày) và các tuyến đường đèo dẫn vào thung lũng cũng như đường đi Hồ xanh Band-e-Amir (cách đó 75 km về phía tây) đều thông suốt. Khi đi bộ dọc theo vách đá và leo các bậc thang đục trong lòng núi lên khu vực khám Đại Phật phương Đông (38 mét), quý vị nên mang giày leo núi hoặc giày thể thao có độ bám tốt, đội mũ chống nắng và mang theo áo khoác gió vì ở độ cao 2.500 mét nhiệt độ giảm rất nhanh ngay khi mặt trời lặn. Xin tuyệt đối không chạm tay vào các mảng vữa bích họa còn sót lại trên trần hang và không khắc viết tên lên vách đá sa thạch.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quần thể Phật giáo Thung lũng Bamiyan
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Hai pho tượng Đại Phật tại Thung lũng Bamiyan từng có chiều cao bao nhiêu và được tạc vào thế kỷ nào?
Hai pho tượng Đại Phật đứng được tạc trực tiếp vào vách đá sa thạch phía bắc Thung lũng Bamiyan cách nhau khoảng 800 mét: pho Đại Phật phương Đông (dân gian gọi là Shahmama) cao 38 mét, và pho Đại Phật phương Tây (dân gian gọi là Salsal) cao tới 55 mét, từng là những pho tượng Phật đứng tạc vào vách núi cao nhất thế giới cổ đại. Phân tích đồng vị phóng xạ carbon-14 trên vật liệu hữu cơ trong lớp vữa áo tượng xác định pho tượng 38 mét được làm khoảng năm 544 tới 595 Công nguyên, và pho tượng 55 mét được làm khoảng năm 591 tới 644 Công nguyên.
Cao tăng Huyền Trang đã mô tả Thung lũng Bamiyan và hai pho Đại Phật như thế nào khi ngài đến đây năm 630?
Trong tác phẩm Đại Đường Tây Vực Ký, Đại sư Huyền Trang (người đã dừng chân tại Bamiyan 15 ngày vào mùa xuân năm 630 Công nguyên) ghi chép rằng vương quốc Bamiyan có hơn mười tu viện lớn với hàng ngàn vị tăng sĩ tu học theo Bộ phái Xuất Thế Bộ (Lokottaravada). Ngài tận mắt thấy pho tượng Phật đứng bằng đá ở phía tây cao 140 tới 150 thước bộ có sắc vàng sáng chói và trang sức châu báu lấp lánh, pho tượng Phật Thích Ca đứng ở phía đông cao hơn 100 thước bộ, cùng một ngôi chùa có tượng Phật nhập Niết-bàn nằm dài.
Vì sao các bức bích họa trong hệ thống hang động Bamiyan lại làm thay đổi lịch sử hội họa thế giới vào năm 2008?
Năm 2008, khi phân tích hóa học bằng tia synchrotron các mẫu màu bích họa từ 12 hang động ở Bamiyan có niên đại từ thế kỷ 5 tới thế kỷ 7 Công nguyên, các nhà khoa học Nhật Bản và châu Âu đã phát hiện ra rằng các họa sĩ cổ đại tại Bamiyan đã dùng dầu hạt óc chó và dầu hạt anh túc pha màu để vẽ tranh. Phát hiện này chứng minh Bamiyan là nơi lưu giữ những bức tranh sơn dầu cổ nhất thế giới từng được biết đến, ra đời sớm hơn kỹ thuật sơn dầu thời Phục hưng ở châu Âu từ 600 tới 800 năm.
Giáo lý của Bộ phái Xuất Thế Bộ (Lokottaravada) tại Bamiyan có liên hệ gì với việc tạc những pho tượng Phật khổng lồ?
Bộ phái Xuất Thế Bộ (Lokottaravada, một nhánh của Đại Chúng Bộ) thịnh hành tại Bamiyan dạy rằng bản thể của chư Phật là siêu việt thế gian (Lokottara), vô biên và bao trùm khắp vũ trụ. Chính quan niệm thần học coi Đức Phật như một thực thể vũ trụ vĩ đại ấy đã truyền cảm hứng trực tiếp cho việc tạc những pho Đại Phật cao hàng chục mét vào vách núi đá tại Bamiyan, từ đó mở đầu cho truyền thống tạc Đại Phật trong các chùa hang dọc Con đường Tơ lụa sang Trung Quốc và Đông Á.
Quần thể Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Bamiyan hiện nay bao gồm những khu di tích nào?
Được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2003 (mã số 208rev), Cảnh quan Văn hóa và Di tích Khảo cổ Thung lũng Bamiyan bao gồm 8 khu di chỉ chính: Vách đá Bamiyan (với hai hốc khám Đại Phật 55 mét và 38 mét cùng hơn 750 hang động tu viện), các hang động Thung lũng Kakrak, hai cụm hang động Thung lũng Foladi (Qoul-i Akram và Kalai Ghamai), di tích Shahr-i Zuhak (Thành Đỏ), thành cổ Qallai Kaphari (A và B) và đồi thành cổ Shahr-i Gholghola.