Tại vùng cao nguyên xanh tươi phía tây nam của Cộng hòa Yemen, nơi thành phố cổ Taiz (Ta'izz) nằm tựa lưng vào sườn bắc dốc đứng của ngọn núi Jabal Sabr (Núi Sabir) cao hơn ba ngàn mét so với mực nước biển, có một thời kỳ lịch sử rực rỡ kéo dài hơn hai thế kỷ khi nơi đây là kinh đô phồn hoa bậc nhất của bán đảo Ả Rập. Dưới sự trị vì của vương triều Rasulid (Banu Rasul, 1229 tới 1454 Công nguyên), Taiz đã trở thành trung tâm giao thương hương liệu, thiên văn học, y học, nông học và học thuật Hồi giáo kết nối biển Đỏ, Ấn Độ Dương với Ai Cập và vùng Lưỡng Hà. Giữa những dãy phố đá cổ kính nằm ngay dưới chân pháo đài Al-Qahira (Thành cổ Cairo của Taiz), công trình vĩ đại nhất còn đứng vững như một vương miện trắng tinh khôi trên sườn núi chính là Thánh đường Al-Ashrafiya, Taiz (tên đầy đủ trong tiếng Ả Rập: Jami wa Madrasat al-Ashrafiyya, tức Tổ hợp Thánh đường và Học viện Al-Ashrafiya).
Được khởi dựng nền móng dưới thời Sultan Al-Afdal al-Abbas và được con trai ngài là Sultan Al-Ashraf Ismail I (trị vì 1377 tới 1400 Công nguyên) kiến thiết hoàn chỉnh trong giai đoạn từ năm 1382 tới năm 1401 Công nguyên (tức năm 784 tới 803 lịch Hijri), Al-Ashrafiya vừa là đại thánh đường cầu nguyện của triều đình, vừa là trường đại học thần học Sunni theo trường phái luật học Shafi'i, vừa là nơi an nghỉ của chính các vị quân vương nhà Rasulid. Cùng với Đại thánh đường Sana'a từ thế kỷ thứ 7, Thánh đường và Trường học Al-Amiriya, Rada'a từ thế kỷ 16, Nhà thờ Công giáo Thánh Phanxicô Assisi, Aden và Đền thờ thần Mặt Trăng Almaqah (Đền Barran) tại cổ thành Marib, Thánh đường Al-Ashrafiya tại Taiz là một trong những cột mốc kiến trúc và tâm linh bất hủ nhất của đất nước Yemen.
ITín Ngưỡng Độc Thần Hồi Giáo Sunni Trường Phái Shafi'i, Truyền Thống Học Viện Madrasa Và Huyền Sử Vương Triều Học Giả Rasulid
Trong truyền thống Hồi giáo tại Yemen, vùng cao nguyên phía bắc quanh Sana'a và Sa'dah gắn liền với dòng Hồi giáo Zaydi, trong khi vùng cao nguyên phía nam quanh Taiz, Ibb, Rada'a, Zabid và miền duyên hải Tihama cùng thung lũng Hadhramaut từ lâu đời lại là thành trì vững chắc của Hồi giáo Sunni theo trường phái luật học Shafi'i (Madhhab al-Shafi'i). Tại Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya, mọi không gian kiến trúc từ bức tường Qibla hướng thẳng về phương bắc tây bắc (hướng Thánh điện Kaaba tại Mecca), hệ thống chín mái vòm của sảnh cầu nguyện, cho tới các phòng học quanh sân trong đều quy hướng về sự tôn thờ tuyệt đối Đấng Tối Cao Allah. Khi bước lên những bậc đá cao để vào sảnh cầu nguyện mát rượi dưới vòm họa tiết hoa thị và hướng về khám thờ Mihrab, các tín hữu và sinh viên thần học cùng ngân vang chương mở đầu Surah Al-Fatiha, câu kinh ngai tòa Ayat al-Kursi và ba chương kinh bảo hộ Surah Al-Ikhlas, Al-Falaq và An-Nas.
Ý nghĩa tâm linh sâu sắc nhất của Al-Ashrafiya nằm ở chỗ công trình này kết hợp trọn vẹn ba chức năng thiêng liêng trong một chỉnh thể duy nhất: Masjid (Nơi lễ bái Thượng Đế), Madrasa (Trường đại học truyền dạy tri thức thánh kinh và khoa học) và Turba hay Qubba (Lăng mộ tưởng niệm đấng quân vương sáng lập).
Để thấu hiểu vì sao một ngôi thánh đường thế kỷ 14 trên sườn núi Taiz lại đạt tới trình độ thẩm mỹ và tri thức uyên bác đến vậy, cần nhìn vào truyền thống đặc biệt của vương triều Rasulid (1229 tới 1454). Khác với nhiều triều đại quân sự thuần túy thời trung cổ, hầu hết các vị Sultan nhà Rasulid tại Taiz đều đồng thời là những học giả, nhà thiên văn, nhà thực vật học, bác sĩ và nhà thần học xuất sắc từng tự tay biên soạn hàng chục bộ bách khoa thư bằng tiếng Ả Rập. Ông nội của người xây dựng thánh đường là Sultan Al-Mu'ayyad Da'ud, cha của ngài là Sultan Al-Afdal al-Abbas (tác giả bộ từ điển đa ngữ Bughyat al-Fallah và hợp tuyển bách khoa thư nổi tiếng), còn chính vị vua kiến tạo nên Thánh đường Al-Ashrafiya là Sultan Al-Malik al-Ashraf Ismail I ibn al-Abbas (trị vì 1377 tới 1400 Công nguyên) cũng là một nhà sử học biên niên và nhà bảo trợ lớn nhất cho giáo dục Shafi'i tại Yemen.
Trong quan niệm thần học Sunni mà nhà Rasulid đề cao, việc tìm kiếm và truyền bá tri thức (Ilm) chính là một hành vi thờ phượng Thượng Đế cao cả không kém gì việc cầu nguyện hàng ngày. Khi Sultan Al-Ashraf Ismail I thiết lập quỹ hiến tặng tôn giáo vĩnh viễn (Waqf) cho Al-Ashrafiya, bản hiến chương của nhà vua quy định rõ nguồn thu từ các ruộng đất nông nghiệp màu mỡ quanh Taiz phải được dùng để nuôi ăn ở miễn phí cho các giáo sư luật học Shafi'i, các bậc thầy giảng dạy môn đọc kinh Qur'an (Muqri), môn Hadith, ngữ pháp tiếng Ả Rập, các sinh viên nội trú, các trẻ mồ côi học vỡ lòng (Maktab), cũng như cung cấp dầu thắp đèn, nước rửa lễ và thuốc men cho người nghèo.
Trên bề mặt vữa thạch cao của các mái vòm và dọc theo các dải băng chữ chạy quanh sảnh cầu nguyện cũng như hai ngôi lăng mộ hoàng gia phía nam sân trong của Al-Ashrafiya, các nghệ nhân thế kỷ 14 đã khắc và vẽ những câu kinh Qur'an bằng hai kiểu chữ Thuluth uyển chuyển và chữ Kufic tết hoa (Foliated and Plaited Kufic). Nổi bật nhất ngay dưới chân vòm trung tâm là các câu kinh thuộc Surah At-Tawbah (9:18) khẳng định tư cách của người kiến tạo thánh đường: Chỉ những ai tin nơi Allah và Ngày Phán Xét Cuối Cùng, cử hành lễ nguyện Salah, đóng góp phần bố thí Zakah và không kính sợ bất kỳ ai ngoài Allah mới xứng đáng kiến thiết và chăm sóc các thánh đường của Allah; cùng với các câu kinh từ Surah An-Nur (24:35 tới 38) ví ánh sáng của Thượng Đế trong các ngôi nhà nguyện như ngọn đèn tỏa sáng trong lồng pha lê lấp lánh như một vì sao. Ở chính tâm đỉnh vòm lớn, biểu tượng Bông hoa hồng năm cánh màu đỏ trên nền trắng (Hoa thị Rasulid) hiện lên rạng rỡ như con dấu hoàng gia dâng lên Đấng Tối Cao.
Một điểm cần phân biệt rõ khi tìm hiểu các di tích lịch sử tại cố đô Taiz là không nhầm lẫn Thánh đường Al-Ashrafiya với hai ngôi thánh đường Rasulid nổi tiếng khác nằm gần đó trong cùng khu phố cổ dưới chân núi Jabal Sabr là Thánh đường Al-Muzaffar (Jami al-Muzaffar) và Trường học Al-Mu'tabiyya (Madrasat al-Mu'tabiyya). Trong khi Thánh đường Al-Muzaffar được xây dựng sớm hơn vào thế kỷ 13 dưới thời Sultan Al-Muzaffar Yusuf I (trị vì 1249 tới 1295) với hàng chục mái vòm nhỏ trải rộng theo chiều ngang và chỉ có một ngọn tháp minaret, còn Madrasat al-Mu'tabiyya (xây năm 1392 bởi hoàng hậu Jihat Mu'tab, vợ của chính Sultan Al-Ashraf Ismail I) là một trường kinh học quy mô vừa với sáu mái vòm không có tháp cao, thì Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya (1382 tới 1401) dễ dàng được nhận diện ngay từ xa nhờ hai ngọn tháp minaret trắng muốt cao vút đứng song song đối xứng nhau ở mặt tiền phía nam trên nền móng đá bậc thang cao ngất.
IITừ Khởi Nền Thời Sultan Al-Afdal Al-Abbas, Công Cuộc Kiến Thiết Của Sultan Al-Ashraf Ismail I (1382 Tới 1401) Tới Dự Án Bảo Tồn Quốc Tế Thế Kỷ 21
Trải qua hơn sáu trăm năm lịch sử trên sườn núi Jabal Sabr, Thánh đường Al-Ashrafiya đã chứng kiến thời kỳ cực thịnh của vương triều Rasulid, những biến động qua các thời kỳ Tahirid và Ottoman, cho tới công cuộc phục hồi khoa học tỉ mỉ của các chuyên gia bảo tồn hiện đại.
- Năm 1229 tới năm 1454 CNVương triều Rasulid định đô tại Taiz và mở ra thời kỳ hoàng kim của kiến trúc Hồi giáo YemenSau khi tách khỏi nhà Ayyubid của Ai Cập năm 1229, các vị Sultan nhà Rasulid chọn thành phố Taiz dưới chân núi Jabal Sabr làm kinh đô chính trị và học thuật, cho xây dựng hàng loạt trường đại học Madrasa và thánh đường.
- Khoảng năm 1375 tới 1377 CN (Thời Sultan Al-Afdal al-Abbas)Khởi tạo nền móng ban đầu tại khu đất sườn núi dưới chân pháo đài Al-QahiraSultan Al-Afdal al-Abbas (trị vì 1363 tới 1377), vị vua học giả nổi tiếng của nhà Rasulid, bắt đầu đặt nền móng cho một học viện tôn giáo tại khu phố dưới chân thành cổ Al-Qahira trước khi qua đời năm 1377.
- Năm 1382 tới năm 1401 CN (784 tới 803 AH)Sultan Al-Ashraf Ismail I kiến thiết đại công trình Al-Ashrafiya với sảnh 9 vòm và 2 tháp minaretKế vị cha mình, Sultan Al-Ashraf Ismail I (trị vì 1377 tới 1400) mở rộng và xây dựng mới toàn bộ quần thể Thánh đường và Học viện mang tên ngài (Al-Ashrafiya), hoàn thành sảnh cầu nguyện năm 1397 và được an táng trong lăng mộ hoàng gia phía nam sân trong khi ngài băng hà năm 1400.
- Thế kỷ 15 tới thế kỷ 19 (Thời kỳ Tahirid, Ottoman và Qasimid)Duy trì vai trò trung tâm giáo dục luật học Shafi'i và thư viện kinh điển của miền nam YemenSuốt nhiều thế kỷ sau khi nhà Rasulid kết thúc năm 1454, Al-Ashrafiya vẫn tiếp tục hoạt động như một đại học viện giảng dạy luật học Shafi'i, ngữ văn Ả Rập và lưu giữ hàng trăm bản thảo quý tại Taiz.
- Ngày 8 tháng 7 năm 2002Được đưa vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới của UNESCO (Thành phố Lịch sử Taiz)Bộ Văn hóa Yemen đệ trình Thành phố Lịch sử Taiz, với Thánh đường Al-Ashrafiya, Thánh đường Al-Muzaffar và Pháo đài Al-Qahira là ba hạt nhân kiến trúc quan trọng nhất, vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới của UNESCO (mã số 1717).
- Năm 2004 tới năm 2014Dự án trùng tu vữa Qadad và phục chế bích họa vòm trung tâm bởi chuyên gia Yemen và ÝQuỹ Phát triển Xã hội Yemen (SFD) phối hợp với Tổ chức Bảo tồn Di sản Quốc gia Yemen (GOPHCY) và Trung tâm Bảo tồn Phục chế La Venaria Reale (Ý) thực hiện dự án gia cố kết cấu, phục hồi lớp vữa chống thấm Qadad và làm sạch bức bích họa vòm thế kỷ 14.
Cuộc giải cứu kỳ công bức bích họa vòm trung tâm hơn 600 năm tuổi. Trong lịch sử mỹ thuật Hồi giáo thế giới, những mái vòm gạch được vẽ bích họa đa sắc trên nền vữa thạch cao từ thế kỷ 14 còn giữ được màu sắc nguyên bản là vô cùng hiếm hoi. Qua sáu trăm năm chịu đựng những trận mưa rào nhiệt đới trên sườn núi Jabal Sabr và các đợt rung chấn địa chất, nước mưa ngấm qua mái vòm chính của Thánh đường Al-Ashrafiya đã làm bong tróc nhiều mảng sơn tempera và tạo nên những lớp muối kết tinh che mờ các họa tiết hoa thị vàng son.
Từ năm 2004 đến năm 2014, dưới sự tài trợ của Quỹ Phát triển Xã hội Yemen (SFD) và sự hợp tác kỹ thuật của đoàn chuyên gia phục chế hội họa hàng đầu từ Trung tâm Bảo tồn và Phục chế La Venaria Reale (Torino, Ý) cùng các nghệ nhân truyền thống Yemen, một cuộc trùng tu mẫu mực đã được tiến hành. Ở mặt ngoài mái vòm, các bậc thầy thợ nề Yemen (Ustas) đã đắp lại lớp vữa chống thấm cổ truyền Qadad (hỗn hợp vôi tôi ngâm nhiều tháng trộn với tro núi lửa Hirsh được giã nhuyễn bằng tay và mài bóng bằng đá cuội suối có xoa mỡ tự nhiên) để ngăn chặn tuyệt đối nước mưa thấm xuống. Ở mặt trong lòng vòm cao 14 mét, các chuyên gia Ý và thanh niên địa phương được đào tạo tại chỗ đã dựng giàn giáo, dùng kim tiêm vi phẫu bơm vữa vôi kết dính từng mảnh thạch cao sắp rụng, dùng bông tẩm dung dịch khử muối từng milimet vuông, trả lại vẻ đẹp lộng lẫy như thuở năm 1397 cho bầu trời bích họa Rasulid.
IIIBố Cục Bậc Thang Trên Sườn Đá, Cặp Tháp Minaret Đôi Trắng Muốt, Sảnh Cầu Nguyện Chín Mái Vòm Và Khu Lăng Mộ Hoàng Gia Rasulid
Kiến trúc của Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya là sự kết hợp bậc thầy giữa kỹ thuật xây dựng trên địa hình dốc núi của người Yemen với nghệ thuật trang trí cung đình giao thoa giữa Ai Cập thời Mamluk, Ba Tư và Ấn Độ Dương.
Vì được xây dựng trên sườn dốc thoải từ chân núi Jabal Sabr đổ về phía bắc, các kiến trúc sư của Sultan Al-Ashraf Ismail I đã dựng một bệ móng bằng đá núi cắt vuông vức vô cùng đồ sộ ở phía bắc và phía nam để tạo mặt phẳng cho quần thể. Tầng dưới của bệ đá này được tận dụng thông minh để bố trí hệ thống bể chứa nước mưa và nước suối dẫn từ núi Sabir về, khu nhà tắm hơi cổ truyền (Hammam), dãy bồn rửa thanh tẩy (Wudu) và các phòng học nhỏ cho trẻ em.
Đặc điểm nhận diện nổi bật nhất của Al-Ashrafiya trên đường chân trời thành phố Taiz là hai ngọn tháp Minaret cao vút đứng đối xứng ở hai góc đông nam và tây nam của khối sân trường. Mỗi ngọn tháp được xây trên chân đế hình vuông vững chãi, chuyển lên phần thân trụ tròn rồi trụ đa giác nhiều tầng có gờ chỉ nổi thanh thoát, mở ra ban công gọi lễ (Shurfa) có mái hiên đỡ bằng hệ vòm tổ ong (Muqarnas) và kết thúc bằng đỉnh vòm chóp củ hành nhỏ phủ vữa Qadad trắng lấp lánh dưới nắng cao nguyên.
Nằm ở phía bắc của quần thể (phía tường Qibla) là Sảnh cầu nguyện hình chữ nhật chạy dài theo trục đông tây (khoảng 25,4 mét nhân 7,65 mét). Chính giữa sảnh là khoang trung tâm hình vuông phía trước khám thờ Mihrab, được bao phủ bởi một Đại Mái Vòm lớn có đường kính khoảng 7 mét và vươn cao hơn 14 mét so với mặt sàn. Hai bên cánh đông và cánh tây của vòm lớn, mỗi bên được chia thành hai nhịp vòm đôi gồm bốn mái vòm nhỏ hơn (tổng cộng tám vòm phụ đối xứng hai bên vòm chính, tạo thành hệ chín mái vòm). Toàn bộ mặt trong của Đại Mái Vòm trung tâm là một bức tranh vữa vẽ màu tempera rực rỡ với vòng tròn đồng tâm gồm các ngôi sao hình học đan xen, dây lá arabesque, chữ thư pháp Thuluth mạ vàng trên nền xanh coban và đỏ son, hội tụ về bông hoa hồng năm cánh Rasulid ở đỉnh vòm.
Phía nam của sảnh cầu nguyện mở ra một Sân trong hình chữ nhật (Sahn) ngập tràn ánh sáng tự nhiên, đóng vai trò là trái tim giao lưu học thuật của học viện. Ở hai phía đông và tây của sân trong là hai sảnh học có mái vòm mở rộng (tương tự cấu trúc Iwan trong các trường Madrasa thời Ayyubid và Mamluk) cùng các dãy phòng nội trú dành cho các giáo sư và sinh viên theo học luật phái Shafi'i.
Ở cạnh phía nam của sân trong, nằm giữa hai chân tháp Minaret, là khu vực Lăng mộ hoàng gia (Turba) được che dưới các mái vòm trang trí thạch cao chạm lọng và vẽ màu công phu. Tại đây lưu giữ những chiếc quách gỗ (Cenotaphs) chạm khắc cực kỳ tinh xảo phủ trên phần mộ của chính nhà sáng lập Sultan Al-Ashraf Ismail I (mất năm 1400) cùng các hoàng thân quốc thích của vương triều Rasulid, với những hàng chữ Kufic và Thuluth khắc nổi ghi rõ danh hiệu nhà vua và các câu kinh cầu nguyện cho linh hồn người quá cố.
| Hạng mục kiến trúc trong quần thể | Vị trí bố cục và Kích thước | Đặc trưng kết cấu và Nghệ thuật trang trí |
|---|---|---|
| Sảnh cầu nguyện chính (Haram) | Phía bắc (tường Qibla), rộng 25,4 m x 7,65 m | Chia làm khoang chính ở giữa và hai cánh bên, lợp tổng cộng 9 mái vòm gạch phủ vữa trắng Qadad |
| Đại Mái Vòm trung tâm (Central Dome) | Chính giữa trước khám Mihrab, đường kính 7 m, cao 14 m | Đỡ bằng hệ vòm góc Muqarnas, lòng vòm vẽ kín bích họa đa sắc hoa thị 5 cánh Rasulid và thư pháp vàng |
| Cặp Tháp Minaret đôi | Hai góc đông nam và tây nam mặt tiền | Đế vuông, thân trụ tròn và đa giác nhiều tầng, ban công Muqarnas và chóp vòm trắng đối xứng |
| Sân trong và Cánh học viện (Madrasa) | Chính tâm quần thể, kẹp giữa sảnh lễ và khu lăng | Sân lát đá lộ thiên kèm hai giảng đường phía đông và tây cho sinh viên thần học Shafi'i |
| Khu Lăng mộ Hoàng gia (Royal Turba) | Phía nam sân trong, dưới các mái vòm | Nơi đặt quách mộ gỗ chạm khắc thư pháp của Sultan Al-Ashraf Ismail I và hoàng tộc Rasulid |
IVThế Đất Và Hướng
Thánh đường Al-Ashrafiya được quy hoạch hài hòa tuyệt đối với địa hình sườn núi cao nguyên Taiz và chuẩn mực định hướng Qibla của Hồi giáo. Dưới đây là góc nhìn đối chiếu hình thế sơn thủy quanh ngọn núi Jabal Sabr theo phép xem thế đất cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa lý của thành phố cổ Taiz tại tọa độ 13,5701 độ vĩ bắc, 44,0175 độ kinh đông (ở độ cao khoảng 1.400 mét so với mực nước biển), hiếm có cố đô nào trên bán đảo Ả Rập lại sở hữu thế đất Chẩm Sơn (Tựa lưng vào đại sơn hùng vĩ) ngoạn mục như Taiz. Ngay phía nam phía sau lưng Thánh đường Al-Ashrafiya là khối núi đá granit khổng lồ Jabal Sabr (Núi Sabir) vươn thẳng lên độ cao 3.070 mét (đỉnh núi cao thứ nhì của Yemen và cả bán đảo Ả Rập), đóng vai trò như một bức Huyền Vũ và Thái Tổ Sơn sừng sững che chắn gió bão từ phương nam và tích tụ mây mưa quanh năm để nuôi dưỡng những mạch nước ngầm ngọt lành chảy thẳng vào hệ thống bể chứa của thánh đường. Ngay bên phía tây bắc của thánh đường là ngọn đồi đá dựng đứng nơi Pháo đài Al-Qahira (Thành cổ Cairo) ngự trị như một cánh tay Bạch Hổ và Hộ Sơn vững chãi bảo vệ cho toàn bộ khu phố cổ.
Về tọa hướng và bố cục Ngũ Hành, vì thành phố Taiz nằm ở cực tây nam của bán đảo Ả Rập (phía nam của thánh địa Mecca), nên trục Qibla của Thánh đường Al-Ashrafiya quay về hướng Bắc Tây Bắc (nhìn xuống thung lũng Taiz mở rộng phía dưới chân núi). Điều kỳ diệu là thế đất tự nhiên của sườn núi Jabal Sabr cũng thoải dần từ Nam (cao) xuống Bắc (thấp), giúp cho khi các tín hữu đứng trong sảnh cầu nguyện hướng về khám thờ Mihrab ở phía bắc, lưng của họ vừa tựa vào khu lăng mộ tổ tiên nhà Rasulid, vừa tựa vào vách núi Jabal Sabr sừng sững phía nam, còn tầm mắt và tâm tưởng lại hướng về vùng thung lũng khoáng đạt đóng vai trò là Ngoại Minh Đường ở phía bắc. Sắc trắng tinh khiết của lớp vữa Qadad trên chín mái vòm và hai ngọn tháp đôi thuộc hành Kim, hệ thống suối ngầm dẫn từ núi Sabir về bể thanh tẩy thuộc hành Thủy (Kim sinh Thủy), nền đá núi vững chãi thuộc hành Thổ, và sắc đỏ vàng lam của bức bích họa hoa thị trong lòng vòm chính hội tụ đủ Hỏa và Mộc, tạo nên một trường khí tôn nghiêm, sáng láng và trường tồn qua hơn sáu thế kỷ.
VLễ Cầu Nguyện Thứ Sáu, Truyền Thống Học Thuật Luật Học Shafi'i, Tháng Chay Ramadan Và Các Đại Lễ Lịch Hijri Tại Taiz
Tại cố đô văn hiến Taiz, Thánh đường Al-Ashrafiya từ thế kỷ 14 đến nay luôn là tâm điểm của các nghi lễ phụng vụ Sunni Shafi'i và các kỳ đại lễ theo lịch âm Hồi giáo (Hijri).
| Thời điểm cử hành | Hệ lịch áp dụng | Tên lễ tiết và Sinh hoạt truyền thống | Nghi thức phụng vụ và Văn hóa tại Thánh đường Al-Ashrafiya, Taiz |
|---|---|---|---|
| Trưa Thứ Sáu hằng tuần và 5 thời lễ mỗi ngày | Hằng tuần (Lịch Hijri) | Đại Lễ Cầu Nguyện Chung Ngày Thứ Sáu (Salat al-Jumu'ah) và Các Vòng Học Kinh Luật | Tiếng gọi lễ Adhan ngân vang từ hai ngọn tháp đôi trắng muốt vọng khắp sườn núi Jabal Sabr; cư dân khu phố cổ Al-Ashrafiya tập trung dưới chín mái vòm nghe bài giảng Khutbah và tham gia các buổi giảng giải Kinh Qur'an cùng luật học Shafi'i. |
| Tháng 9 lịch Hijri (Tháng Ramadan) | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Tháng Chay Linh Thiêng Ramadan, Lễ Nguyện Đêm Tarawih và Đêm Định Mệnh (Lailat al-Qadr) | Sân trong và sảnh chín mái vòm được thắp sáng mỗi đêm cho lễ nguyện Tarawih và Khatm al-Qur'an (đọc trọn bộ Kinh Qur'an); cộng đồng chia sẻ bữa xả chay Iftar với súp lúa mạch, bánh ngọt Bint al-Sahn rưới mật ong núi Sabir và trà sữa Adeni. |
| Ngày 12 tháng Rabi' al-Awwal | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại Lễ Kỷ Niệm Ngày Sinh Đấng Tiên Tri Muhammad (Mawlid al-Nabawi) | Kế thừa truyền thống lễ hội Mawlid trọng thể từ thời các vị Sultan nhà Rasulid, các học giả và ca đoàn tại Taiz tụ hội đọc tiểu sử Đấng Tiên tri (Sirah) và ngâm thánh thi ca ngợi đạo hạnh của Ngài. |
| Ngày 1 tháng Shawwal và Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại Lễ Kết Thúc Tháng Chay (Eid al-Fitr) và Đại Lễ Hiến Sinh (Eid al-Adha) | Tín hữu mặc trang phục truyền thống Yemen với khăn quấn đầu và dao găm cong Jambiya dự lễ nguyện sáng sớm, thăm hỏi chúc phúc các bậc trưởng lão và phân phát phần quà từ thiện cho các gia đình quanh chân núi Sabir. |
Di sản nghệ thuật vữa chống thấm Qadad và ký ức kinh đô Rasulid. Đối với người dân thành phố Taiz, mỗi lần bước chân lên những bậc đá của Thánh đường Al-Ashrafiya không chỉ là đi vào một nơi cầu nguyện, mà còn là chạm tay vào ký ức vàng son của nền văn minh Yemen thời trung cổ. Lớp vữa trắng Qadad phủ trên các mái vòm và tường thánh đường mịn màng và mát lạnh như đá cẩm thạch ngay cả giữa buổi trưa nắng gắt, trong khi ngước nhìn lên vòm chính cao 14 mét, bông hoa hồng năm cánh màu đỏ của nhà Rasulid vẫn nở rộ giữa muôn ngàn ngôi sao hình học sau hơn sáu thế kỷ, nhắc nhở hậu thế về một thời đại mà đức tin tôn giáo và niềm đam mê khoa học cùng tỏa sáng rực rỡ trên sườn núi Jabal Sabr.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ Al-Ashrafiya dưới chân núi Jabal Sabr và Thành cổ Al-Qahira (Cairo Citadel), thành phố Taiz, Tỉnh Taiz, miền tây nam Cộng hòa Yemen
- Đường tới
- Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya tọa lạc tại khu phố lịch sử Al-Ashrafiya ở phía nam Khu phố cổ Taiz (Old City of Taiz), nằm trên sườn dốc chân núi Jabal Sabr ngay phía dưới Pháo đài Al-Qahira (Cairo Citadel) và cách Thánh đường Al-Muzaffar khoảng 300 mét về phía đông nam. Từ trung tâm thành phố Taiz hiện đại, du khách có thể đi xe taxi hoặc ô tô theo đường dẫn vào khu phố cổ phía nam rồi đi bộ men theo các con phố lát đá dẫn lên cổng bậc thang của thánh đường. Thành phố Taiz nằm ở miền tây nam Yemen, cách thủ đô Sana'a khoảng 256 km về phía nam (theo trục quốc lộ N1 đi qua Dhamar và Ibb) và cách thành phố cảng Aden khoảng 140 km về phía tây bắc.
- Toạ độ
- 13.5701, 44.0175
Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya là một thánh địa Hồi giáo đang hoạt động đồng thời là di tích lịch sử quốc gia hàng đầu tại Khu phố cổ của thành phố Taiz. Khi tới thăm công trình, du khách cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc trang phục và ứng xử nơi tôn nghiêm: cả nam và nữ đều bắt buộc phải mặc trang phục lịch sự, kín đáo (quần dài hoặc váy dài che qua mắt cá chân, áo tay dài che kín vai và ngực); phụ nữ bắt buộc phải quàng khăn trùm kín tóc trước khi bước qua cổng quần thể. Trước khi bước vào khu vực sân cầu nguyện, sảnh chín mái vòm hoặc khu lăng mộ hoàng gia Rasulid, mọi người bắt buộc phải tháo giày dép để tại giá để giày ở lối vào. Du khách không theo đạo Hồi nên tham quan ngoài giờ cử hành năm buổi lễ nguyện chính trong ngày (đặc biệt tránh giờ lễ trưa Thứ Sáu), đi lại nhẹ nhàng, không bước qua phía trước người đang quỳ lễ và xin phép người trông coi thánh đường (Qayyim) trước khi chụp ảnh bức bích họa dưới mái vòm trung tâm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Al-Ashrafiya, Taiz
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường và Trường học Al-Ashrafiya tại Taiz được xây dựng vào thời kỳ nào và bởi vị vua nào?
Quần thể Al-Ashrafiya được khởi dựng nền móng ban đầu dưới thời Sultan Al-Afdal al-Abbas và được con trai ngài là Sultan Al-Malik al-Ashraf Ismail I (trị vì 1377 đến 1400 Công nguyên) thuộc vương triều Rasulid kiến thiết hoàn chỉnh từ năm 1382 đến năm 1401 Công nguyên (tức năm 784 đến 803 lịch Hijri) khi Taiz là kinh đô của nhà Rasulid.
Vì sao công trình này vừa được gọi là Thánh đường (Jami) vừa được gọi là Trường học (Madrasa)?
Theo truyền thống kiến trúc thời vương triều Rasulid, Al-Ashrafiya được thiết kế như một tổ hợp đa năng (Mosque-Madrasa): phía bắc là Sảnh cầu nguyện lớn chín mái vòm dành cho lễ nguyện Thứ Sáu, ở giữa là sân trong và hai cánh giảng đường nội trú dành cho việc giảng dạy luật học Hồi giáo Sunni trường phái Shafi'i cùng các khoa học cổ điển, và phía nam là khu lăng mộ hoàng gia.
Điểm đặc sắc nhất về nghệ thuật trang trí bên trong Thánh đường Al-Ashrafiya là gì?
Báu vật nghệ thuật nổi tiếng nhất của công trình là mặt trong của Đại Mái Vòm trung tâm (đường kính khoảng 7 mét, cao hơn 14 mét) phía trước khám thờ Mihrab: toàn bộ lòng vòm được phủ kín bằng bức bích họa màu tempera từ thế kỷ 14 với các ngôi sao hình học đan xen, dây hoa lá arabesque, chữ thư pháp Thuluth cùng Kufic mạ vàng và biểu tượng bông hoa hồng năm cánh màu đỏ của vương triều Rasulid ở chính tâm đỉnh vòm.
Khu lăng mộ phía nam sân trong của Thánh đường Al-Ashrafiya là nơi an nghỉ của ai?
Phía nam sân trong, nằm giữa hai chân tháp minaret đôi, là hai phòng lăng mộ mái vòm được trang trí thạch cao chạm khắc tinh xảo, nơi đặt những chiếc quách mộ bằng gỗ chạm trổ thư pháp phủ trên phần mộ của chính vị vua sáng lập Sultan Al-Ashraf Ismail I (mất năm 1400) cùng các thành viên hoàng gia triều đại Rasulid.
Vật liệu trắng muốt bao phủ bên ngoài các mái vòm và hai ngọn tháp của Thánh đường Al-Ashrafiya là gì?
Đó là lớp vữa chống thấm cổ truyền nổi tiếng của Yemen có tên là Qadad, được chế tác thủ công từ vôi tôi ngâm kỹ trộn với tro đá núi lửa (Hirsh), đắp thành nhiều lớp dày và được các nghệ nhân dùng đá cuội suối mài nhẵn bóng cùng mỡ tự nhiên suốt nhiều tuần lễ, giúp mái vòm vừa trắng bóng như sứ vừa chống thấm nước mưa suốt hàng trăm năm.
Làm thế nào để phân biệt Thánh đường Al-Ashrafiya với Thánh đường Al-Muzaffar ở gần đó tại Taiz?
Dù cả hai đều là kiệt tác thời Rasulid nằm dưới chân núi Jabal Sabr và có nhiều mái vòm trắng, Thánh đường Al-Ashrafiya (xây cuối thế kỷ 14) nổi bật với cặp hai ngọn tháp minaret cao vút đứng song song đối xứng nhau ở mặt tiền phía nam trên bệ móng bậc thang cao, trong khi Thánh đường Al-Muzaffar (xây từ thế kỷ 13) trải rộng theo chiều ngang và chỉ có một tháp minaret.