Trên vùng cao nguyên trung tâm của Cộng hòa Yemen ở độ cao hơn hai ngàn mét so với mực nước biển, cách thủ đô Sana'a khoảng một trăm năm mươi cây số về phía đông nam, thị trấn cổ Rada'a (thuộc tỉnh Al-Bayda) vươn lên giữa những ngôi nhà tháp xây bằng gạch bùn và đá núi bao quanh pháo đài cổ kính trên đỉnh đồi. Vào nửa sau thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16, khi vương triều Tahirid (Banu Tahir, 1454 tới 1517 Công nguyên) kế thừa ngai vàng của nhà Rasulid để cai trị phần lớn lãnh thổ Yemen, Rada'a chính là quê hương bản quán và là kinh đô mùa hè được các vị Sultan nhà Tahirid yêu quý nhất. Giữa lòng khu phố cổ Rada'a, một tòa lâu đài tâm linh hai tầng trắng muốt như ngà voi nổi bật lên trên nền nhà đất nâu trầm xung quanh: đó chính là Thánh đường và Trường học Al-Amiriya, Rada'a (tiếng Ả Rập: Jami wa Madrasat al-Amiriyya, thường gọi tắt là Amiriya Madrasa).
Được khởi công vào tháng Rabi' al-Awwal năm 910 lịch Hijri (tức tháng 8 năm 1504 Công nguyên) theo lệnh của vị quân vương lỗi lạc nhất vương triều Tahirid là Sultan al-Malik al-Zafir Amir ibn Abd al-Wahhab (trị vì 1489 tới 1517), công trình là đỉnh cao chói lọi cuối cùng của kiến trúc Hồi giáo trung cổ tại Yemen trước thời kỳ Ottoman. Sau nhiều thế kỷ bị lãng quên và có nguy cơ sụp đổ vào cuối thế kỷ 20, Al-Amiriya đã hồi sinh kỳ diệu nhờ dự án trùng tu kéo dài suốt hai mươi ba năm (1982 tới 2005) dưới sự dẫn dắt của nhà khảo cổ học Tiến sĩ Selma Al-Radi (1939 tới 2010), mang về Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan năm 2007. Cùng với Đại thánh đường Sana'a, Thánh đường Al-Ashrafiya, Taiz, Nhà thờ Công giáo Thánh Phanxicô Assisi, Aden và Đền thờ thần Mặt Trăng Almaqah (Đền Barran) tại cổ thành Marib, Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tại Rada'a là niềm tự hào vô giá của di sản văn hóa Yemen.
ITín Ngưỡng Độc Thần Hồi Giáo Sunni, Dấu Ấn Hoàng Gia Của Sultan Amir Ibn Abd Al-Wahhab Và Bản Hiến Chương Waqf Khắc Trên Tường Vòm
Trong truyền thống Hồi giáo Sunni theo trường phái luật học Shafi'i mà vương triều Tahirid phụng sự, Thánh đường và Trường học Al-Amiriya được kiến tạo như một không gian thanh khiết được nâng cao khỏi mặt đất trần tục để con người chuyên tâm hướng về Đấng Tối Cao Allah. Khác với những ngôi thánh đường nằm ngang mặt đường phố, người tín hữu muốn vào cầu nguyện tại Al-Amiriya trước hết phải bước xuống khu vực thanh tẩy rộng lớn ở tầng một để thực hiện nghi thức rửa lễ (Wudu), rồi mới bước lên những bậc cầu thang đá cao vút dẫn lên tầng hai nơi sân trời mở rộng và sảnh cầu nguyện sáu mái vòm ngự trị. Trong không gian tĩnh lặng ngập tràn hương sắc của những vòm hoa văn thiên giới, tín hữu hướng về khám thờ Mihrab ở bức tường phía bắc để tụng niệm chương mở đầu Surah Al-Fatiha, câu kinh ngai tòa Ayat al-Kursi và ba chương kinh bảo hộ Surah Al-Ikhlas, Al-Falaq và An-Nas.
Tên gọi Al-Amiriya (Thuộc về Đức vua Amir) gắn liền trực tiếp với tên tuổi và tâm nguyện sùng đạo của Sultan al-Malik al-Zafir Salah al-Dunya wa al-Din Amir ibn Abd al-Wahhab ibn Dawud ibn Tahir (trị vì 1489 tới 1517 Công nguyên), vị Sultan thứ tư của nhà Tahirid.
Sử gia vĩ đại người Yemen thế kỷ 16 là Ibn al-Dayba (1461 tới 1537) trong bộ biên niên sử Qurrat al-Uyun đã ghi chép rằng Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab là một vị vua vô cùng hào hiệp, mộ đạo và say mê kiến thiết các công trình phúc lợi công cộng: dưới triều đại của ông, hàng loạt trường học Madrasa, thánh đường, cầu đá, đập tưới tiêu và bể chứa nước đã được dựng lên tại Zabid, Taiz, Ibb, Juban và đặc biệt là tại quê hương Rada'a. Khi khởi dựng Al-Amiriya vào tháng 8 năm 1504 Công nguyên, nhà vua đã thiết kế công trình theo mô hình kinh tế tự chủ hoàn hảo của luật Hồi giáo (Waqf): toàn bộ mặt ngoài tầng trệt của tòa nhà được chia thành một dãy các cửa hiệu buôn bán xây vòm đá (Dukkans) mở ra khu chợ sầm uất của Rada'a.
Tiền thuê thu được từ các cửa hiệu ở tầng trệt này, cộng với hoa lợi từ các cánh đồng lúa mì và vườn cây ăn quả do nhà vua hiến tặng, được dùng để nuôi sống trọn vẹn tầng lầu tâm linh ở phía trên: trả lương cho các giáo sư thần học, cấp học bổng và bữa ăn hàng ngày cho các sinh viên nội trú học Kinh Qur'an và luật học Shafi'i, duy trì lò sưởi ấm nước cho nhà tắm công cộng (Hammam) và cung cấp dầu thắp sáng sáu mái vòm mỗi đêm.
Một điều kỳ diệu hiếm thấy trong kiến trúc Hồi giáo là tại Al-Amiriya, toàn bộ văn bản pháp lý của Hiến chương hiến tặng (Waqfiyya) của Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab không chỉ được viết trên giấy da, mà được khắc nổi bằng vữa thạch cao chạm lọng (Naqsh) chạy thành những dải băng chữ Thuluth tuyệt đẹp bao quanh các bức tường và vòm cuốn bên trong công trình. Bên cạnh các chương kinh Qur'an (như Surah Al-Mulk, Surah Ya-Sin, Surah Al-Fath và Ayat al-Kursi) được vẽ bằng sơn màu trên lòng sáu mái vòm, các dải chữ lịch sử khắc trên tường đã ghi rõ ngày khởi công công trình là tháng Rabi' al-Awwal năm 910 lịch Hijri (năm 1504 Công nguyên), liệt kê đầy đủ danh hiệu của Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab cùng danh mục từng mảnh đất, con kênh và cửa hiệu được hiến tặng vĩnh viễn cho trường học để không một thế lực nào đời sau được phép xâm phạm.
Một nhận thức sai lầm đôi khi xuất hiện khi nhìn bức ảnh mặt ngoài trắng muốt với những hàng cổng vòm cao vút của Al-Amiriya là tưởng rằng đây là một cung điện hoặc pháo đài quân sự của nhà vua (vì công trình không có ngọn tháp minaret cao vút gắn liền vào khối nhà chính và có những vọng lâu ở góc tầng thượng trông như tháp canh). Trong thực tế, pháo đài quân sự thực sự của thành phố là Thành cổ Rada'a (Rada'a Citadel) nằm trên ngọn đồi đá dựng đứng cách đó không xa; còn Al-Amiriya hoàn toàn là một Thánh đường và Trường học tôn giáo (Mosque-Madrasa). Sở dĩ công trình có hình khối cao lớn như một tòa lâu đài là bởi toàn bộ sân thánh đường và sảnh cầu nguyện được nâng lên tầng hai trên một khối đế tầng trệt cao tới hơn 5 mét chứa bể nước và cửa hiệu, còn hai phòng lầu nhỏ ở góc phía nam thực chất là Manzara (phòng nghỉ và đọc sách của nhà vua khi đến dự lễ).
IITừ Đại Công Trình Năm 1504 Của Sultan Amir, Bốn Thế Kỷ Thăng Trầm Tới Cuộc Đại Trùng Tu Của Tiến Sĩ Selma Al-Radi Và Giải Thưởng Aga Khan 2007
Lịch sử hơn năm trăm năm của Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tại Rada'a là câu chuyện huy hoàng về đỉnh cao nghệ thuật vương triều Tahirid và một trong những kỳ tích bảo tồn di sản cảm động nhất thế giới đương đại.
- Năm 1454 tới năm 1517 CNVương triều Tahirid cai trị Yemen và phát triển thịnh vượng quê hương Rada'aNhà Tahirid (Banu Tahir), xuất thân từ các thủ lĩnh địa phương vùng Rada'a và Juban, kế tục nhà Rasulid năm 1454 và biến Rada'a thành trung tâm kiến trúc rực rỡ.
- Tháng 8 năm 1504 CN (Tháng Rabi' al-Awwal năm 910 AH)Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab khởi dựng và hoàn thành Thánh đường và Trường học Al-AmiriyaVị vua thứ tư của nhà Tahirid là Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab huy động hàng trăm nghệ nhân nề vữa Qadad, thợ chạm thạch cao và họa sĩ giỏi nhất Yemen dựng nên quần thể Al-Amiriya nguy nga tại Rada'a.
- Năm 1517 tới thế kỷ 20Suy giảm nguồn quỹ Waqf sau sự sụp đổ của nhà Tahirid và nguy cơ xuống cấp nghiêm trọngSau khi Sultan Amir tử trận năm 1517 trước quân Mamluk và các biến động chính trị kế tiếp, phần lớn ruộng đất Waqf của trường bị thất thoát; dù vẫn làm nơi cầu nguyện, công trình dần bị nứt tường và thấm dột nặng nề.
- Năm 1978 và Năm 1982Tiến sĩ Selma Al-Radi phát hiện tình trạng nguy cấp của Al-Amiriya và khởi động dự án cứu nguyNhà khảo cổ học người Iraq Tiến sĩ Selma Al-Radi đến thăm Rada'a năm 1978, nhận thấy kiệt tác năm 1504 đang đứng trước nguy cơ sụp đổ và vào năm 1982 thuyết phục chính phủ Yemen cùng chính phủ Hà Lan mở dự án trùng tu khẩn cấp.
- Năm 1982 tới năm 2005 (23 năm ròng rã)Cuộc đại trùng tu kết cấu, phục hồi nghề vữa cổ truyền Qadad và làm sạch 600 m² bích họa vòmDưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tiến sĩ Selma Al-Radi, ông Yahya Al-Nasiri và bậc thầy thợ cả Izzi Gasim, hàng trăm thợ thủ công Yemen đã gia cố móng, đắp lại toàn bộ vữa Qadad và cùng các chuyên gia Ý phục chế sáu mái vòm bích họa.
- Năm 2002 và Năm 2007Đưa vào Danh sách Dự kiến UNESCO (2002) và trao Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan (2007)Năm 2002, Al-Amiriya được ghi vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới của UNESCO (mã số 1720); năm 2007, dự án trùng tu Al-Amiriya vinh dự nhận Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan danh giá toàn cầu.
Hai mươi ba năm tâm huyết của Tiến sĩ Selma Al-Radi và sự phục hưng nghề vữa cổ truyền Qadad. Khi nhà khảo cổ học Tiến sĩ Selma Al-Radi (1939 tới 2010) lần đầu bước vào Thánh đường Al-Amiriya năm 1978, bà đã sững sờ khi nhìn thấy dưới lớp bụi mù, bồ hóng và những vết nứt lớn có thể nhìn xuyên ra bầu trời là những mảng bích họa vòm lộng lẫy bậc nhất thế giới Hồi giáo nhưng đang trên bờ vực sụp đổ hoàn toàn. Từ năm 1982 đến năm 2005, với sự tài trợ kiên trì của Bộ Ngoại giao Hà Lan và sự đồng hành của Tổ chức Cổ vật và Bảo tàng Yemen (GOAM) do ông Yahya Al-Nasiri phối hợp, Tiến sĩ Selma Al-Radi đã dành hơn hai thập kỷ cuộc đời mình ăn ở cùng người dân Rada'a để cứu lấy công trình.
Thành tựu vĩ đại nhất của cuộc trùng tu này không chỉ là cứu sống tòa nhà năm 1504, mà còn là cứu sống kỹ thuật làm vữa chống thấm cổ truyền Qadad (vốn đã có từ thời Đập cổ Marib xứ Saba hơn hai ngàn năm trước nhưng gần như thất truyền vào cuối thế kỷ 20 vì sự xuất hiện của xi măng công nghiệp). Dưới sự hướng dẫn của lão nghệ nhân Usta Izzi Gasim, hàng chục thanh niên Yemen đã học lại quy trình tôi vôi suốt ba tháng, trộn với đá núi lửa giã tay, đắp lên mái vòm và dùng đá cuội sắc cạnh đập nhuyễn rồi mài bóng suốt nhiều tuần lễ. Sau khi lớp áo giáp Qadad trắng muốt bên ngoài đã hoàn tất, một đoàn chuyên gia phục chế hội họa từ Rome (Ý) đã làm sạch từng xăng-ti-mét vuông trong tổng số hơn 600 mét vuông bích họa tempera bên trong sáu mái vòm, biến lễ khánh thành năm 2005 và Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan năm 2007 thành ngày hội văn hóa lớn của toàn đất nước Yemen.
IIICấu Trúc Hai Tầng Đồ Sộ, Ba Cổng Cầu Thang Đá, Sân Cột Vòm, Sảnh Cầu Nguyện Sáu Mái Vòm Bích Họa Và Nghệ Thuật Chạm Thạch Cao Naqsh
Về mặt kiến trúc, Thánh đường và Trường học Al-Amiriya là một khối hộp chữ nhật hai tầng cân xứng tuyệt đối (dài khoảng 39 mét theo trục bắc nam, rộng 23 mét theo trục đông tây), kết hợp sự hùng vĩ của kiến trúc đá cao nguyên Yemen với sự tinh tế của hội họa vòm phương Đông.
Toàn bộ tầng một cao hơn 5 mét đóng vai trò là bệ đỡ vững chắc nâng không gian tâm linh lên cao. Dọc theo mặt ngoài của tầng trệt là dãy các ô cửa hiệu xây vòm cuốn (Dukkans) mở ra phố chợ để tạo nguồn thu Waqf nuôi trường. Bên trong lòng tầng trệt là một thế giới nước mát lạnh gồm các bể chứa nước lớn, hành lang dẫn vào hơn hai mươi buồng vệ sinh và bồn rửa thanh tẩy (Wudu) có vòi nước chảy liên tục, cùng một khu nhà tắm hơi truyền thống (Hammam) ở phía nam.
Để bước lên tầng hai (tầng thánh đường và học viện), tín hữu đi lên qua ba lối cầu thang đá lớn mở ở ba hướng Đông, Tây và Nam, mỗi cổng đều được nhấn mạnh bằng những vòm nhọn nhiều lớp và gờ răng cưa thanh thoát. Ở tầng trên cùng phía nam có hai phòng lầu nhỏ thông thoáng gọi là Manzara (vọng lâu ngắm cảnh và phòng nghỉ của Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab), nơi nhà vua có thể nhìn bao quát toàn cảnh thị trấn Rada'a và pháo đài cổ.
Bước qua cổng tầng hai là tiến vào khoảng Sân trong rộng lớn (Sahn) lát phẳng bằng lớp vữa Qadad trắng bóng như gương. Bao quanh ba phía Đông, Tây và Nam của sân trong là các hành lang vòm cuốn (Riwaqs) lợp chuỗi mái vòm nhỏ, dẫn vào các phòng học kinh điển (Madrasa classrooms) và phòng ở dành cho các giáo sư và sinh viên thần học Shafi'i.
Ở phía bắc của sân trong là Sảnh cầu nguyện chính (Haram) được chia thành sáu khoang vuông xếp thành hai hàng ba khoang, phía trên lợp sáu mái vòm bán cầu lớn bằng gạch. Khi bước vào bên trong sảnh cầu nguyện này, người xem lập tức choáng ngợp trước hơn 600 mét vuông bích họa vẽ bằng màu tempera trực tiếp lên vữa Qadad phủ kín hoàn toàn mặt trong của cả sáu mái vòm và các vòm góc: mỗi mái vòm là một vũ trụ hoa văn riêng biệt với các ngôi sao đa giác, mạng lưới dây leo hoa cúc, hoa sen cách điệu, họa tiết dệt vải Ấn Độ (Gujarati textiles), huy hiệu Mamluk và những dải băng chữ Qur'an chạy quanh bằng sắc đỏ son, xanh chàm, vàng đất, xanh lục và đen trắng.
Ngay bên dưới phần bích họa vẽ màu của các mái vòm là phần thân tường và các trụ vòm được trang trí bằng nghệ thuật chạm khắc vữa thạch cao trắng nổi khối (gọi là Naqsh), tạo nên sự tương phản tuyệt mỹ giữa sắc trắng tinh khôi của những dải chữ Thuluth khắc bản hiến chương Waqfiyya ở tầm mắt với sắc màu rực rỡ của bầu trời bích họa ở trên cao. Bên ngoài tòa nhà, toàn bộ mái vòm, tường thành và gờ phào đều được bọc kín bằng lớp vữa chống thấm Qadad trắng muốt phản chiếu ánh nắng cao nguyên.
| Tầng không gian và Hạng mục | Vị trí trong khối nhà 39 m x 23 m | Công năng và Giá trị nghệ thuật tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tầng trệt: Cửa hiệu Waqf và Bể thanh tẩy | Toàn bộ khối đế tầng 1 và khu Hammam phía nam | Cửa hiệu cho thuê gây quỹ nuôi trường; hệ thống bể nước lớn và hơn 20 phòng rửa lễ Wudu |
| Tầng hai: Sân trong (Sahn) và Hành lang Riwaq | Nửa phía nam của tầng chính, lên bằng 3 cầu thang | Sân lộ thiên lát vữa Qadad trắng bóng, bao quanh bởi hành lang vòm nhỏ và các phòng học Madrasa |
| Tầng hai: Sảnh cầu nguyện 6 mái vòm (Haram) | Nửa phía bắc (phía tường Qibla) | Sáu mái vòm lớn xếp thành 2 hàng 3 vòm, mặt trong phủ kín hơn 600 m² bích họa tempera năm 1504 |
| Hệ thống vữa chạm lọng (Naqsh) | Chân các mái vòm, khung cửa và khám Mihrab | Thạch cao trắng chạm khắc hoa văn hình học và toàn văn Hiến chương hiến tặng (Waqfiyya) bằng chữ Thuluth |
| Tầng thượng: Vọng lâu Hoàng gia (Manzara) | Hai góc phía nam trên mái cổng | Phòng nghỉ và đọc sách của Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab nhìn ra toàn cảnh thành cổ Rada'a |
IVThế Đất Và Hướng
Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tọa lạc giữa lòng thị trấn cổ Rada'a trên vùng cao nguyên trung tâm Yemen và định hướng chuẩn xác theo phương Qibla của Hồi giáo. Dưới đây là góc nhìn đối chiếu địa thế sơn thủy và bố cục phân tầng của công trình theo phép xem thế đất cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại cuộc địa hình của thị trấn lịch sử Rada'a tại tọa độ 14,4161 độ vĩ bắc, 44,8389 độ kinh đông (ở độ cao khoảng 2.100 mét so với mực nước biển), Rada'a nằm trên một vùng bình nguyên cao nguyên đá núi lửa bằng phẳng được bao bọc xung quanh bởi các rặng núi thuộc tỉnh Al-Bayda và Dhamar. Ngay phía đông bắc của quần thể Al-Amiriya là ngọn đồi đá dựng đứng nơi Pháo đài cổ Rada'a (Qal'at Rada'a, xây dựng từ thời tiền Hồi giáo của vua Himyar Shammar Yahri'sh và được trùng tu thời Tahirid) vươn cao uy nghi như một Chủ Sơn và Trấn Thành Sơn che chở cho toàn bộ khu phố cổ bên dưới.
Về bố cục khí học nội cục và Ngũ Hành, thiết kế hai tầng của Al-Amiriya thể hiện một triết lý phong thủy và tâm linh vô cùng độc đáo: Thanh Trọc phân minh, Thủy Hỏa ký tế (Tách biệt phần sinh hoạt thế tục ở dưới và phần lễ bái thanh tịnh ở trên, lấy Thủy tầng dưới nâng đỡ Hỏa và Kim tầng trên). Toàn bộ tầng một chứa hệ thống bể nước ngầm mênh mông, mạch nước thanh tẩy và nhà tắm hơi thuộc hành Thủy, lại được bao bọc bởi tường đá dày thuộc hành Thổ; trong khi tầng hai nơi đặt Sân trong lộ thiên (đóng vai trò là Thiên Tỉnh tụ khí) và Sảnh cầu nguyện sáu mái vòm ở hướng Bắc Tây Bắc (phương Qibla) lại vươn cao đón trọn ánh dương quang và gió trời cao nguyên. Lớp vỏ vữa Qadad trắng muốt bọc kín tòa nhà thuộc hành Kim, còn 600 mét vuông bích họa đỏ son, vàng kim, xanh chàm và xanh lục trong lòng sáu mái vòm hội tụ rực rỡ cả Hỏa, Thổ, Thủy, Mộc, biến sảnh cầu nguyện thành một tiểu vũ trụ Ngũ Hành viên mãn.
VTruyền Thống Học Thuật Và Lễ Nguyện Tại Rada'a, Tháng Chay Ramadan, Đại Lễ Eid Và Ngày Hội Di Sản Nghề Vữa Qadad
Sau khi hoàn tất cuộc đại trùng tu năm 2005, Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tiếp tục tỏa sáng như biểu tượng tâm linh và văn hóa hàng đầu của thành phố Rada'a trong các dịp lễ theo lịch âm Hồi giáo (Hijri).
| Thời điểm trong năm | Hệ lịch áp dụng | Lễ tiết tôn giáo và Sinh hoạt văn hóa | Hoạt động tại Thánh đường và Trường học Al-Amiriya, Rada'a |
|---|---|---|---|
| Trưa Thứ Sáu hằng tuần và các ngày lễ | Hằng tuần (Lịch Hijri) | Lễ Cầu Nguyện Và Chiêm Ngưỡng Không Gian Sáu Mái Vòm | Cư dân Rada'a bước lên các bậc thang đá của Al-Amiriya để cầu nguyện dưới sáu mái vòm bích họa thế kỷ 16 và ôn lại truyền thống học thuật luật phái Shafi'i của quê hương. |
| Tháng 9 lịch Hijri (Tháng Ramadan) | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Tháng Chay Ramadan và Đêm Đọc Kinh Qur'an Dưới Vòm Bích Họa | Trong những đêm tháng Ramadan mát lạnh trên cao nguyên Rada'a, ánh đèn hắt lên hơn 600 mét vuông chữ kinh Qur'an và hoa văn trên sáu mái vòm tạo nên khung cảnh linh thiêng kỳ diệu cho các buổi tụng kinh ban đêm. |
| Ngày 1 tháng Shawwal và Ngày 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lịch Hồi giáo (Hijri) | Đại Lễ Eid al-Fitr và Đại Lễ Eid al-Adha tại Thành Cổ Rada'a | Người dân Rada'a trong trang phục truyền thống tập trung quanh quảng trường trước Al-Amiriya và chân Thành cổ Rada'a để chúc phúc, biểu diễn vũ điệu kiếm truyền thống Bara'a của vùng cao nguyên Yemen. |
| Quanh năm | Hoạt động giáo dục di sản | Truyền Nghề Thủ Công Vữa Qadad và Chạm Khắc Thạch Cao Naqsh | Các phòng học quanh sân trong và hành lang tầng dưới của Al-Amiriya trưng bày tư liệu về cuộc trùng tu lịch sử (1982 tới 2005) và là nơi truyền dạy kỹ thuật vữa cổ truyền Qadad cho thế hệ thợ trẻ Yemen. |
Tưởng nhớ Tiến sĩ Selma Al-Radi bên dưới sáu mái vòm năm trăm năm tuổi. Đối với người dân thị trấn Rada'a, bên cạnh lòng biết ơn dành cho vị vua sáng lập Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab từ năm 1504, họ luôn dành một tình cảm kính trọng sâu sắc cho nữ khảo cổ học Tiến sĩ Selma Al-Radi (1939 tới 2010), người được cư dân địa phương trìu mến gọi là Nữ hoàng của Al-Amiriya. Nhờ hai mươi ba năm kiên trì của bà và đôi bàn tay tài hoa của những người thợ Rada'a, tòa lâu đài tâm linh trắng muốt với sáu bầu trời bích họa rực rỡ đã vượt qua sự tàn phá của thời gian để tiếp tục đứng vững dưới chân thành cổ Rada'a như một minh chứng bất diệt cho sức sống của văn hóa Yemen.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu phố cổ dưới chân Thành cổ Rada'a, thành phố Rada'a, Tỉnh Al-Bayda, vùng cao nguyên trung tâm Cộng hòa Yemen
- Đường tới
- Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tọa lạc ngay tại trung tâm Khu phố cổ của thị trấn Rada'a (Rada'a Old Quarter), nằm cách chân Thành cổ Rada'a (Rada'a Citadel) khoảng 250 mét về phía tây nam, thuộc tỉnh Al-Bayda trên vùng cao nguyên trung tâm Yemen. Thị trấn Rada'a nằm cách thành phố Dhamar khoảng 50 km về phía đông và cách thủ đô Sana'a khoảng 150 km về phía đông nam. Từ thủ đô Sana'a, du khách đi theo trục quốc lộ N1 về hướng nam qua Ma'bar tới thành phố Dhamar, sau đó rẽ trái theo tuyến đường nhựa đi về phía đông khoảng 50 km là tới thẳng trung tâm thị trấn Rada'a và quảng trường trước cổng Al-Amiriya (tổng thời gian di chuyển từ Sana'a khoảng 2,5 đến 3 giờ bằng xe ô tô).
- Toạ độ
- 14.4161, 44.8389
Thánh đường và Trường học Al-Amiriya là một di tích lịch sử và tôn giáo đặc biệt quý giá tại trung tâm thị trấn Rada'a (tỉnh Al-Bayda). Khi đến thăm công trình, du khách bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về trang phục kín đáo của truyền thống Hồi giáo Yemen: nam và nữ đều phải mặc quần dài hoặc váy dài che kín chân, áo tay dài che kín vai và cổ; phụ nữ bắt buộc phải quàng khăn trùm kín tóc. Trước khi bước lên cầu thang dẫn vào sân trong lát vữa Qadad trắng ở tầng hai và bước vào Sảnh cầu nguyện sáu mái vòm, du khách bắt buộc phải cởi giày dép để ở khu vực quy định bên dưới. Tuyệt đối không chạm tay lên các mảng thạch cao chạm lọng (Naqsh) trên tường và không dùng đèn flash công suất lớn khi chụp ảnh các bức bích họa màu tempera hơn 500 năm tuổi trên trần mái vòm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường và Trường học Al-Amiriya, Rada'a
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thánh đường và Trường học Al-Amiriya tại Rada'a được xây dựng vào năm nào và dưới triều đại nào?
Công trình được khởi dựng vào tháng Rabi' al-Awwal năm 910 lịch Hijri (tức tháng 8 năm 1504 Công nguyên) bởi Sultan al-Malik al-Zafir Amir ibn Abd al-Wahhab (trị vì 1489 đến 1517), vị quân vương vĩ đại nhất của vương triều Tahirid (1454 đến 1517) tại Yemen.
Vì sao Thánh đường và Trường học Al-Amiriya lại có cấu trúc hai tầng cao lớn như một tòa lâu đài?
Các kiến trúc sư thời Tahirid đã thiết kế công trình gồm hai tầng tách biệt: toàn bộ tầng trệt cao hơn 5 mét dùng để bố trí hệ thống bể chứa nước, hơn hai mươi phòng rửa lễ thanh tẩy (Wudu), nhà tắm hơi (Hammam) và dãy cửa hiệu thương mại cho thuê gây quỹ Waqf; nhờ đó toàn bộ Sân trong, các phòng học Madrasa và Sảnh cầu nguyện sáu mái vòm ở tầng hai được nâng cao lên khỏi sự ồn ào của phố chợ.
Báu vật nghệ thuật nổi tiếng nhất bên trong Sảnh cầu nguyện của Al-Amiriya là gì?
Đó là hơn 600 mét vuông bích họa vẽ bằng màu tempera trực tiếp trên nền vữa Qadad phủ kín mặt trong của cả sáu mái vòm lớn trên sảnh cầu nguyện, kết hợp hài hòa giữa hoa văn hình học sao đa giác, dây hoa lá, họa tiết dệt Ấn Độ, huy hiệu Mamluk và các chương kinh Qur'an rực rỡ sắc màu.
Nghệ thuật chạm khắc thạch cao Naqsh trên tường của Al-Amiriya ghi lại nội dung lịch sử đặc biệt nào?
Chạy dọc theo các bức tường và chân vòm bên dưới phần bích họa là những dải băng vữa thạch cao trắng chạm lọng cực kỳ tinh xảo (gọi là Naqsh), trên đó khắc nổi bằng chữ Thuluth toàn bộ văn bản Hiến chương hiến tặng tài sản (Waqfiyya) năm 1504 của Sultan Amir ibn Abd al-Wahhab dành cho học viện.
Ai là người đã dẫn dắt cuộc đại trùng tu cứu nguy công trình Al-Amiriya từ năm 1982 đến năm 2005?
Cuộc đại trùng tu kéo dài 23 năm (1982 đến 2005) được dẫn dắt bởi nhà khảo cổ học người Iraq Tiến sĩ Selma Al-Radi (1939 đến 2010) phối hợp cùng ông Yahya Al-Nasiri (Tổ chức Cổ vật và Bảo tàng Yemen), bậc thầy vữa cổ truyền Izzi Gasim và các chuyên gia phục chế hội họa người Ý, dưới sự tài trợ của chính phủ Hà Lan và Yemen.
Thánh đường và Trường học Al-Amiriya đã nhận được những danh hiệu quốc tế nào?
Công trình đã được đưa vào Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới của UNESCO vào tháng 7 năm 2002 (mã số 1720) và dự án trùng tu Al-Amiriya đã được trao Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan danh giá toàn cầu vào năm 2007.