Nằm ở độ cao khoảng 400 mét trên sườn thung lũng hẹp của ngọn núi đá vôi Provateion Oros tại khu vực miền trung hiểm trở của đảo Chios thuộc vùng Bắc Aegea, cách thủ phủ cảng Chios chừng 15 kilômét về phía tây, Tu viện Nea Moni (phiên âm tiếng Hy Lạp là Moni Neas Monis Chiou, dịch nghĩa là Tu viện Mới) hiện ra giữa rừng thông, cây bách và những lùm cây sim Địa Trung Hải xanh thẫm. Nhìn từ bên ngoài, quần thể đan viện giống như một tòa thành cổ tĩnh lặng được bao bọc bởi vòng tường đá cao kiên cố, tháp canh phòng thủ ở góc tây bắc và những dãy phòng tu sĩ xây bằng đá núi địa phương, hoàn toàn tách biệt khỏi nhịp sống thương cảng sôi động bên bờ eo biển nối với vùng Tiểu Á.
Khi bước qua cổng vòm để tiến vào bên trong tòa Đại giáo đường trung tâm (Katholikon), du khách lập tức choáng ngợp trước sự tương phản giữa vẻ mộc mạc bên ngoài và sự xa hoa lộng lẫy mang đẳng cấp hoàng cung ở bên trong: dưới vòm bát giác vươn cao, những bức tường ốp đá cẩm thạch đỏ và xanh lục nâng đỡ hệ thống tranh khảm nền vàng nguyên chất từ giữa thế kỷ 11, nơi ánh mặt trời chiếu qua các ô cửa sổ cao làm bừng sáng hình ảnh Chúa Kitô Phục Sinh, Lễ Chúa Chịu Phép Rửa và Đức Mẹ cầu bầu. Được Hoàng đế Đông La Mã Konstantinos IX Monomachos trực tiếp xuất ngân khố hoàng gia và phái các kiến trúc sư, nghệ nhân khảm tranh giỏi nhất từ kinh đô Constantinopolis tới xây dựng từ năm 1042 tới 1049, Tu viện Nea Moni đã được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới vào năm 1990 (mã số 537, cùng với Tu viện Hosios Loukas vùng Boeotia và Tu viện Daphni, Chaidari, Athens) như một trong ba đỉnh cao chói lọi nhất của nghệ thuật Chính Thống giáo thời kỳ Trung kỳ Đông La Mã.
ILinh Ảnh Đức Mẹ Trên Bụi Sim Cháy, Ba Vị Ẩn Sĩ Tiên Tri Và Lời Hứa Của Hoàng Đế Lưu Đày
Tòa Đại giáo đường của Tu viện Nea Moni được dâng hiến trọn vẹn cho Đức Trinh Nữ Maria Mẹ Thiên Chúa (Panagia Theotokos), đặc biệt tôn kính biến cố Đức Mẹ An Giấc (Koimesis tis Theotokou, cử hành vào ngày 15 tháng 8 hằng năm). Theo truyền thống phụng vụ và biên niên sử của đan viện, nguồn cội linh thiêng của Nea Moni bắt đầu vào nửa đầu thế kỷ 11, dưới triều đại của Hoàng đế Mikhael IV người xứ Paphlagonia (trị vì 1034 tới 1041). Khi ấy, có ba vị đan sĩ khổ hạnh người bản địa đảo Chios là Nikitas, Ioannis và Iosif đang ẩn tu trong một hang đá heo hút trên sườn núi Provateion Oros để thực hành đời sống cầu nguyện tịch tĩnh.
Trong nhiều đêm liên tiếp, ba vị ẩn sĩ nhìn thấy một luồng ánh sáng kỳ lạ rực cháy giữa khu rừng rậm dưới chân thung lũng. Để tìm hiểu thực hư và mở lối đi xuyên qua rừng cây rậm rạp, các ngài đã châm lửa đốt bớt những bụi gai khô. Ngọn lửa rừng lan đi nhanh chóng rồi đột ngột dừng lại trước một bụi cây sim rừng (myrtle bush) vẫn xanh tươi nguyên vẹn giữa đám tro tàn, giống như hình ảnh bụi gai bốc cháy mà không tiêu rụi trước mặt ngôn sứ Môsê trên núi Horeb trong Cựu Ước. Khi tiến lại gần bụi sim ấy, ba vị ẩn sĩ phát hiện bức Linh ảnh Đức Mẹ Đồng Trinh (Icon of the Panagia) đang treo lơ lửng trên cành cây và tỏa ánh hào quang sáng ngời. Ba ngài bèn rước bức linh ảnh về hang đá của mình, nhưng sáng hôm sau bức tranh lại tự động quay trở về đúng bụi cây sim cũ; sau ba lần như vậy, ba vị ẩn sĩ hiểu rằng chính Đức Mẹ muốn chọn mảnh đất quanh bụi sim ấy làm nơi dựng ngôi nhà nguyện đầu tiên để ngự trị.
Sự chuyển mình từ một ngôi nhà nguyện nhỏ bằng đá trên núi vắng thành một đại đan viện hoàng gia gắn liền với một biến cố chính trị kịch tính của Đế quốc Đông La Mã. Vào thời điểm đó, nhà quý tộc quyền thế Konstantinos Monomachos vì bị triều đình nghi ngờ có âm mưu tiếm ngôi nên đã bị Hoàng đế Mikhael IV phát lưu ra thành phố Mytilene trên đảo Lesbos (hòn đảo nằm ngay phía bắc đảo Chios, sống trong cảnh lưu đày suốt bảy năm từ năm 1035 tới 1042). Được ơn mặc khải trong lúc cầu nguyện trước linh ảnh Đức Mẹ, ba vị ẩn sĩ Nikitas, Ioannis và Iosif đã vượt biển từ đảo Chios sang tận đảo Lesbos tìm gặp người tù lưu đày Konstantinos Monomachos và trao cho ông một lời tiên tri chấn động: rằng chẳng bao lâu nữa nỗi hàm oan của ông sẽ chấm dứt, ông sẽ được triệu hồi về kinh đô Constantinopolis để kết hôn với Hoàng hậu Zoe thuộc vương triều Macedonia và bước lên ngai vàng Hoàng đế La Mã.
Ban đầu Konstantinos Monomachos bán tín bán nghi trước lời báo tin của ba nhà tu khổ hạnh mặc áo rách, nhưng trước sự khẳng định chắc chắn của các ngài, ông đã lập một lời thề trọng thể: nếu lời tiên tri ấy ứng nghiệm, ông sẽ xây tặng các ngài một ngôi thánh đường nguy nga bậc nhất tùy theo bất cứ quy mô nào các ngài mong muốn ngay tại nơi tìm thấy bức linh ảnh trên đảo Chios. Đúng như lời tiên báo, sau khi Mikhael IV qua đời và Mikhael V bị phế truất trong cuộc nổi dậy của dân chúng kinh đô vào tháng 4 năm 1042, hai chị em Hoàng hậu Zoe và Theodora đã lập tức phái thuyền chiến tới đảo Lesbos đón Konstantinos Monomachos về kinh thành. Ngày 11 tháng 6 năm 1042, ông thành hôn với Hoàng hậu Zoe và ngày hôm sau đăng quang ngôi vị Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos (trị vì 1042 tới 1055). Khi ba vị ẩn sĩ từ đảo Chios tìm tới hoàng cung nhắc lại lời hứa xưa, vị tân Hoàng đế đã giữ trọn lời thề bằng việc ban hành hàng loạt sắc chỉ vàng (Chrysobulls), xuất kho bạc triều đình và cử các kiến trúc sư cung đình về đảo Chios kiến tạo Tu viện Nea Moni.
Trong thần học Chính Thống giáo Đông phương, việc Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos trực tiếp bảo trợ và ban quy chế Tu viện Hoàng gia tự trị (Imperial Stavropegic Monastery, chịu quyền quản hạt trực tiếp của Tòa Thượng phụ Đại kết Constantinopolis và Hoàng đế chứ không lệ thuộc giám mục địa phương) cho Nea Moni thể hiện nguyên lý Symphonia (sự hòa điệu giữa Vương quyền và Giáo quyền). Trên vòm cung thánh chính của Đại giáo đường, bức tranh khảm Đức Mẹ Orans (Panagia Blachernitissa) giơ cao hai tay cầu bầu trước ngực vừa là hình ảnh che chở cho ngôi đan viện trên đảo Chios, vừa là biểu tượng vị Nữ Tướng Bất Khả Chiến Bại bảo hộ toàn cõi Đế quốc Đông La Mã.
Một điểm dễ gây nhầm lẫn khi đối chiếu Tu viện Nea Moni với Tu viện Hosios Loukas là nhiều người tưởng rằng vòm bát giác của Nea Moni có cùng một sơ đồ mặt bằng với Hosios Loukas. Thực tế, các nhà sử học kiến trúc Byzantine phân biệt rất rõ hai biến thể khác nhau: Hosios Loukas và Daphni thuộc kiểu bát giác lục địa (mainland octagon), trong đó phần lõi bát giác được bao quanh bởi một vòng hành lang và các gian phụ hai tầng tạo thành mặt bằng chữ thập nội tiếp; ngược lại, Đại giáo đường của Nea Moni thuộc kiểu bát giác kiểu đảo (insular domed octagon), nghĩa là một khối hộp vuông đơn nhất hoàn toàn không có các gian bên bao quanh, bên dưới là bốn bức tường phẳng còn phía trên chuyển thẳng thành tám vòm hốc nâng đỡ mái vòm lớn.
IIChín Thế Kỷ Thăng Trầm: Từ Sắc Chỉ Vàng Hoàng Đế Tới Bi Kịch Năm 1822 Và Đại Địa Chấn Năm 1881
Công cuộc xây dựng Tu viện Nea Moni được khởi công ngay vào mùa hè năm 1042 sau khi Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos lên ngôi và kéo dài suốt bảy năm, hoàn tất lễ khánh thành tòa Đại giáo đường vào năm 1049 trước khi vị hoàng đế băng hà vào tháng 1 năm 1055. Thông qua các sắc chỉ vàng ban hành vào tháng 7 năm 1044, năm 1045, năm 1049 và năm 1054, Konstantinos IX đã ban tặng cho đan viện những đặc quyền kinh tế chưa từng có: miễn trừ mọi thứ thuế nhà nước, cấp phát khoản trợ cấp tiền vàng hằng năm (roga) từ kho bạc, đồng thời hiến tặng nhiều điền trang màu mỡ trên đảo Chios cùng toàn bộ tiền thuế thân (kapnikon) của mười lăm gia đình Do Thái sinh sống trên đảo cho tu viện quản lý.
Nhờ nguồn tài chính dồi dào từ nông nghiệp, trồng trọt nhựa nhũ hương (mastic, đặc sản trứ danh của đảo Chios) và sự bảo trợ liên tục của các vương triều Đông La Mã kế tiếp cũng như thời kỳ người Genova cai quản đảo Chios (Maona di Chio, từ năm 1346 tới 1566), Tu viện Nea Moni đã phát triển thành một trung tâm tu học và văn hóa giàu có bậc nhất vùng biển Aegea. Vào thời kỳ cực thịnh thế kỷ 16 và thế kỷ 17, theo ghi chép của các lữ khách phương Tây và biên niên sử địa phương, đan viện từng có tới 800 đan sĩ tu tập, sở hữu gần một phần ba diện tích đất đai canh tác trên đảo Chios cùng một thư viện thủ bản quý giá và xưởng thêu kim tuyến phụng vụ lừng danh.
- Khoảng năm 1035 tới 1042Ba vị ẩn sĩ phát hiện linh ảnh Đức Mẹ và tiên tri cho Konstantinos MonomachosBa đan sĩ Nikitas, Ioannis và Iosif tìm thấy linh ảnh Đức Mẹ trên bụi sim cháy tại núi Provateion và vượt biển sang đảo Lesbos báo trước việc Konstantinos Monomachos sẽ trở thành Hoàng đế Đông La Mã.
- Năm 1042 tới 1049Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos kiến thiết Đại giáo đường Nea MoniSau khi đăng quang ngày 12 tháng 6 năm 1042 cùng Hoàng hậu Zoe, Konstantinos IX phái kiến trúc sư và thợ khảm từ kinh đô Constantinopolis tới đảo Chios xây dựng Đại giáo đường, tháp canh, nhà ăn và bể chứa nước ngầm, khánh thành năm 1049.
- Tháng 7 năm 1044 tới 1054Ban hành hệ thống Sắc chỉ vàng (Chrysobulls) xác lập đặc quyền Hoàng giaHoàng đế Konstantinos IX và Hoàng hậu Theodora ban các sắc chỉ vàng trao quyền tự trị Stavropegic, miễn thuế và cấp ruộng đất rộng lớn trên đảo Chios cho đan viện.
- Tháng 4 năm 1822Bi kịch Thảm sát đảo Chios trong Chiến tranh Độc lập Hy LạpTrong cuộc đàn áp đẫm máu trên đảo Chios tháng 4 năm 1822, hơn hai ngàn phụ nữ và trẻ em ẩn náu trong Tu viện Nea Moni đã bị quân đội Ottoman sát hại và phóng hỏa đốt cháy khu đan viện cùng nhiều cổ vật.
- Ngày 22 tháng 3 (tức 3 tháng 4) năm 1881Đại địa chấn Chios làm sụp đổ mái vòm chính của Đại giáo đườngTrận động đất kinh hoàng mạnh khoảng 6,5 độ Richter tàn phá đảo Chios làm sập toàn bộ đỉnh vòm chính (nơi có bức khảm Chúa Pantokrator) và hủy hoại phần hậu cung phía đông của Đại giáo đường.
- Năm 1900, 1952 và 1990Phục dựng mái vòm, chuyển thành đan viện nữ và ghi danh Di sản Thế giới UNESCONăm 1900 mái vòm Đại giáo đường được xây phục hồi; năm 1952 Nea Moni chuyển đổi thành đan viện nữ để duy trì đời sống tu trì; từ thập niên 1960 Bộ Văn hóa Hy Lạp bảo tồn hệ tranh khảm vàng và năm 1990 UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Hai vết thương lịch sử thế kỷ 19: Bi kịch mùa Phục Sinh năm 1822 và trận động đất năm 1881. Bước sang thế kỷ 19, Tu viện Nea Moni đã phải gánh chịu hai tai ương thảm khốc liên tiếp. Đầu tiên, vào mùa xuân năm 1822 trong cuộc Chiến tranh Độc lập Hy Lạp, khi hạm đội Ottoman của Đô đốc Nasuhzade Ali Pasha đổ bộ lên đảo Chios thực hiện cuộc thảm sát làm rúng động cả châu Âu (truyền cảm hứng cho bức họa lừng danh của Eugène Delacroix và thơ của Victor Hugo), khoảng 2.000 phụ nữ, người già và trẻ nhỏ cùng các đan sĩ đã chạy lên ẩn náu sau bức tường thành của Nea Moni. Quân Ottoman đã phá cổng tràn vào tu viện, sát hại toàn bộ những người tị nạn ngay trong sân và bên trong nhà thờ, cướp đi các báu vật vàng bạc và châm lửa đốt cháy mái gỗ của đan viện.
Khi đan viện vừa mới gượng dậy sau cuộc tàn sát, vào ngày 22 tháng 3 năm 1881 (theo lịch cũ, tức ngày 3 tháng 4 dương lịch), một trận động đất cực mạnh đã san phẳng phần lớn các làng mạc trên đảo Chios. Cú chấn động đã làm sụp đổ hoàn toàn mái vòm trung tâm của Đại giáo đường Nea Moni cùng với bức tranh khảm Chúa Kitô Đấng Toàn Năng (Pantokrator) và các thiên thần trên đỉnh vòm, đồng thời làm sập vòm tháp phòng thủ và phần hậu cung phía đông. Đến năm 1900, mái vòm hiện tại mới được xây dựng lại theo hình bát giác có trổ cửa sổ, và từ thập niên 1960, Cơ quan Khảo cổ Đông La Mã của Hy Lạp đã tiến hành đợt trùng tu khoa học kéo dài nhiều thập kỷ để cứu vãn và làm sạch những mảng tranh khảm vàng thế kỷ 11 còn trụ vững trên các vòm hốc bên dưới.
Khi bước vào Nhà nguyện Thánh Giá nằm ngay bên trái cổng chính của Tu viện Nea Moni và nhìn thấy những tủ kính trưng bày hàng trăm hộp sọ và xương cốt người có vết chém sâu của đao kiếm, một số du khách lầm tưởng đây là phòng để hài cốt tu sĩ thông thường (ossuary) như tại các đan viện trên Núi Athos. Thực chất, những bộ hài cốt có vết thương chí mạng trên đỉnh sọ này chính là di cốt của các vị tử đạo và những người dân vô tội đảo Chios bị sát hại ngay tại Tu viện Nea Moni vào tháng 4 năm 1822, được Giáo hội và người dân đảo Chios thu gom, bảo tồn trang trọng như một đài tưởng niệm thiêng liêng về sự hy sinh vì đức tin và tự do.
IIIKiến Trúc Vòm Bát Giác Kiểu Đảo, Tranh Khảm Vàng Kinh Đô Và Bể Chứa Nước Ngầm Thế Kỷ 11
Trải rộng trên một diện tích hình thang có tường thành bao bọc khoảng 17.000 mét vuông, quần thể Tu viện Nea Moni hội tụ đầy đủ các thành phần của một đan viện Đông La Mã trung đại tự cung tự cấp. Đứng ở vị trí trung tâm sân đá là tòa Đại giáo đường (Katholikon), một công trình có cấu trúc không gian hoàn toàn khác biệt so với mọi nhà thờ trên đất liền Hy Lạp và trở thành hình mẫu gốc cho toàn bộ các nhà thờ trên đảo Chios và đảo Síp về sau (gọi là kiểu Vòm bát giác kiểu đảo hay Insular Octagon type).
Tòa Đại giáo đường bao gồm ba phần nối tiếp nhau trên trục Tây - Đông: ngoài cùng ở phía tây là Tiền sảnh ngoài (Exonarthex) có ba vòm mái bán cầu thanh thoát và hai đầu hồi bán nguyệt; tiếp đến là Tiền sảnh trong (Esonarthex) hẹp ngang; và ở giữa là Gian chính điện (Naos) có mặt bằng hình vuông hoàn toàn không chia thành các gian phụ bên. Điểm kỳ diệu về mặt kết cấu của gian chính điện nằm ở cách chuyển tiếp từ mặt bằng vuông sang mái vòm tròn: ở tầng dưới, bốn bức tường phẳng được ốp đá cẩm thạch đỏ vùng Chios và lắp tám cặp cột đá cẩm thạch bát giác gắn sát vào tường; lên tới tầng trên, tám cặp cột này nâng đỡ một vòng tám vòm hốc lõm (gồm bốn vòm hốc nông tương ứng với bốn cạnh Bắc, Nam, Đông, Tây và bốn vòm góc sâu hình vỏ sò gọi là squinches ở bốn góc chéo), biến không gian phía trên thành một hình bát giác để nâng đỡ chiếc mái vòm lớn đường kính gần 7 mét vươn cao hơn 15 mét so với mặt sàn.
Kiệt tác nguyên mẫu của kiểu kiến trúc vòm bát giác không gian bên (insular domed octagon) do kiến trúc sư từ kinh đô Constantinopolis thiết kế, kết hợp tường gạch hốc vòm mù bên ngoài với nội thất ốp đá cẩm thạch đỏ và sàn đá khảm hình học Opus sectile.
Trên tám vòm hốc dưới chân mái vòm chính là các bức tranh khảm nền vàng thế kỷ 11 rực rỡ bậc nhất thế giới Đông La Mã: cảnh Lễ Chúa Chịu Phép Rửa (Baptism), cảnh Đóng Đinh trên Thập Giá (Crucifixion), cảnh Hạ Xác Chúa khỏi Thập Giá (Deposition) và cảnh Chúa Phục Sinh ngự xuống Âm phủ (Anastasis).
Tại Tiền sảnh trong lưu giữ các bức tranh khảm tuyệt mỹ gồm cảnh Chúa Rửa Chân cho các Tông đồ (Nipter), cảnh Nụ hôn phản bội của Giuđa, cảnh Chúa cầu nguyện tại vườn Cây Dầu, Lễ Hiện Xuống và vòng chân dung các vị thánh tử đạo, thánh đan tu bao gồm cả Tổ sư Theodoros Studites; trên vòm hậu cung là bức khảm Đức Mẹ Blachernitissa giơ tay cầu bầu.
Ngôi nhà nguyện nhỏ nằm ngay bên trái cổng vào tu viện, nơi bảo tồn trang trọng trong tủ kính hàng trăm hộp sọ và hài cốt còn in hằn vết kiếm đao của các tu sĩ và người dân đảo Chios bị thảm sát tại Nea Moni vào tháng 4 năm 1822.
Ở phía tây nam Đại giáo đường là tòa Nhà ăn thế kỷ 11 (Trapeza) có chiếc bàn ăn xây bằng gạch và đá dài hơn 15 mét đính hoa văn cẩm thạch dùng chung cho các đan sĩ; ở phía tây bắc là Bể chứa nước ngầm nửa chìm nửa nổi (Kinsterna) xây năm 1042 tới 1049 có hai hàng cột đá nâng đỡ 15 vòm gạch còn nguyên vẹn.
Ở góc tây bắc tường thành là tòa Tháp phòng thủ hình chữ nhật đồ sộ từ thế kỷ 11 từng là nơi cất giữ sắc chỉ vàng và kinh sách khi có hải tặc tấn công; bên cạnh là tòa Bảo tàng trưng bày bức màn thêu chỉ vàng thế kỷ 11, các thánh giá chạm gỗ và cổ vật phụng tự của Nea Moni.
| Hạng mục và Bảo vật | Niên đại và Nguồn gốc | Đặc điểm kỹ thuật, nghệ thuật và giá trị lịch sử |
|---|---|---|
| Đại giáo đường (Katholikon) | 1042 tới 1049 SCN (kiến trúc sư cung đình Constantinopolis) | Kiểu vòm bát giác đảo mẫu (insular domed octagon) một lòng vuông duy nhất, tám cặp cột gắn tường nâng đỡ tám vòm hốc chuyển tiếp lên mái vòm đường kính gần 7 mét |
| Hệ tranh khảm vàng thế kỷ 11 | Thập niên 1040 tới 1050 (xưởng nghệ nhân Hoàng gia Constantinopolis) | Ghép từ đá tự nhiên, thủy tinh màu và lá vàng, nổi bật với sắc xanh lam đậm và đỏ huyết dụ có độ tương phản kịch tính trong cảnh Anastasis, Đóng Đinh và Rửa Chân |
| Tường ốp đá và Sàn khảm Opus sectile | Thế kỷ 11 (phục chế một phần sau năm 1881) | Tường dưới ốp đá cẩm thạch đỏ bản địa Chios và đá xanh lục, sàn lát các tấm đá lớn viền hoa văn hình học khảm đá màu tinh xảo |
| Bể chứa nước ngầm (Byzantine Cistern) | Thế kỷ 11 (1042 tới 1049) | Kích thước khoảng 17,4 x 10,8 mét, chia thành 3 nhịp bởi 8 cột đá cẩm thạch đỡ 15 vòm bán cầu bằng gạch để tích trữ nước mưa và nước suối núi Provateion |
| Nhà ăn cổ (Trapeza / Refectory) | Thế kỷ 11 (trùng tu thế kỷ 17) | Nhà ăn vòm cuốn hình chữ nhật có hậu cung bán nguyệt, ở giữa đặt bàn ăn cố định bằng đá xây dài 15,2 mét có các hốc để đồ ăn cho tu sĩ |
| Nhà nguyện Thánh Giá (Tưởng niệm 1822) | Sau năm 1822 | Nơi lưu giữ di cốt của hàng ngàn nạn nhân vụ thảm sát đảo Chios tháng 4 năm 1822 cùng tháp chuông xây mới năm 1900 |
Phong cách biểu cảm kịch tính của tranh khảm vàng Nea Moni dưới triều Konstantinos IX Monomachos. Nếu như các bức tranh khảm đầu thế kỷ 11 tại Tu viện Hosios Loukas mang nét tĩnh lặng khổ hạnh của các tu sĩ miền tỉnh lẻ, còn tranh khảm cuối thế kỷ 11 tại Tu viện Daphni mang vẻ thanh thoát cổ điển Hy Lạp, thì hệ tranh khảm giữa thế kỷ 11 tại Nea Moni lại đại diện cho phong cách cung đình Constantinopolis giàu kịch tính và chiều sâu tâm lý. Các nghệ nhân do Hoàng đế Konstantinos IX cử từ kinh đô tới đảo Chios đã sử dụng những mảng màu xanh coban thẫm, đỏ thẫm và trắng sáng đặt cạnh nền lá vàng rực rỡ để tạo độ tương phản mạnh mẽ.
Trong bức khảm Chúa Kitô Phục Sinh ngự xuống Âm phủ (Anastasis) tại vòm hốc phía bắc chính điện, tà áo choàng xanh và vàng của Chúa Kitô tung bay mạnh mẽ khi Ngài bước sải chân đầy uy lực trên cánh cửa âm phủ bị bẻ gãy để nắm chặt cổ tay kéo tổ phụ Ađam tóc bạc trắng đứng dậy, trong khi tổ mẫu Eva mặc áo choàng đỏ chắp tay cầu khẩn phía sau và hai vị vua Đavít, Salômôn đội vương miện ngọc ngà của hoàng đế Đông La Mã chiêm ngưỡng. Còn trong bức khảm Chúa Rửa Chân cho các Tông đồ (Nipter) trải dài trên tường Tiền sảnh trong, mười hai vị Tông đồ ngồi thành một hàng ngang sống động với từng nét mặt kinh ngạc, bối rối và xúc động khác nhau trước cử chỉ cúi mình khiêm hạ của Thầy Chí Thánh.
IVThế Đất Và Hướng
Trong truyền thống đan tu và kiến trúc của Chính Thống giáo Đông phương, vị trí và hướng của Tu viện Nea Moni không được quy hoạch theo thuật phong thủy phương Đông, mà được xác lập bởi hai nguyên tắc thiêng liêng: thứ nhất là định vị theo nơi hiển linh (Hierophany), tức xây dựng bàn thờ chính điện ngay trên vị trí bụi cây sim rừng nơi ba vị ẩn sĩ tìm thấy linh ảnh Đức Mẹ; thứ hai là quy luật định hướng về phương Đông (Ad orientem), đặt trục dọc của Đại giáo đường và hai nhà nguyện phụ chạy từ Tây sang Đông để cộng đoàn tu sĩ hướng về phía mặt trời mọc cử hành Phụng vụ Thánh. Phần dưới đây vận dụng phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường để đọc địa cục tự nhiên kỳ thú của thung lũng núi Provateion trên đảo Chios.
Xét trên đại địa hình của hòn đảo Chios (hòn đảo lớn thứ năm của Hy Lạp nằm sát bờ biển vùng Ionia Tiểu Á) tại tọa độ 38,3742 độ vĩ bắc, 26,0558 độ kinh đông, Tu viện Nea Moni tọa lạc ở cao độ khoảng 400 mét trong một thung lũng núi đá vôi kín đáo thuộc khối núi trung tâm Provateion Oros, nằm về phía nam của đỉnh núi cao nhất đảo là Pelinnaion (cao 1.297 mét). Khác với các thị trấn ven biển dễ bị hạm đội hải tặc Saracen, người Thổ hay tàu chiến phương Tây phát hiện từ ngoài khơi biển Aegea, địa thế của Nea Moni là một huyệt sơn cốc ẩn tàng (tàng phong tụ khí giữa bốn bề núi đá): bao bọc xung quanh tu viện là những vách núi đá vôi dựng đứng màu xám trắng và những sườn đồi phủ kín rừng thông, cây bách cùng cây sim rừng tạo thành bốn lớp thành lũy tự nhiên che khuất hoàn toàn tầm nhìn từ phía biển.
Xét về tứ tượng sơn thủy và trục hướng, quần thể đan viện tựa lưng vững chãi vào vách núi đá cao dựng đứng của dãy Provateion ở phía Tây và Tây Bắc làm hậu chẩm kiên cố (nơi đặt tòa tháp phòng thủ Pyrgos trên gờ đá cao nhất để trấn giữ phần đầu mạch), trong khi sườn núi hai bên tả hữu ôm vòng lấy khuôn viên hình thang như hai cánh tay Thanh Long và Bạch Hổ giao hội. Toàn bộ trục chính của tòa Đại giáo đường (Katholikon) và Nhà ăn cổ đều mở theo hướng tọa Tây hướng Đông hơi chếch Đông Nam, nhìn ra khoảng thung lũng hẹp mở dần về phía sườn núi Karyes và biển Aegea ở phương Đông. Đặc biệt, ngay dưới lòng núi đá vôi khô cằn của dãy Provateion lại có mạch nước suối tự nhiên chảy ngầm quanh năm được các kiến trúc sư thế kỷ 11 dẫn thẳng vào hệ thống Bể chứa nước ngầm mười lăm vòm cuốn (Kinsterna) ở góc tây bắc đan viện, tạo thành thế sơn hoàn thủy bão, nội tàng cam tuyền (núi đá bao bọc bên ngoài, suối ngọt tàng trữ bên trong), giúp hàng trăm đan sĩ duy trì đời sống thanh tu suốt gần một thiên niên kỷ.
VĐại Lễ Đức Mẹ An Giấc 15 Tháng 8, Lễ Ba Vị Thánh Tổ Khai Sơn Và Chu Kỳ Phụng Vụ Đan Viện
Ngày nay, Tu viện Nea Moni vẫn là một đan viện đang hoạt động thuộc Giáo phận Chios, Psara và Oinousses của Giáo hội Chính Thống giáo Hy Lạp. Sau khi chuyển đổi từ đan viện nam sang đan viện nữ vào năm 1952 rồi được tái thiết lập cộng đoàn đan sĩ trong những năm gần đây, các giờ kinh Phụng vụ Đông La Mã hằng ngày vẫn được cử hành đều đặn dưới mái vòm tranh khảm vàng hơn chín trăm năm tuổi. Lịch phụng vụ tại đây tuân theo lịch Julius cải tiến của Giáo hội Hy Lạp (các ngày lễ cố định trùng với dương lịch).
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ tiết và sự kiện | Ý nghĩa phụng vụ và nghi thức cử hành tại Tu viện Nea Moni, đảo Chios |
|---|---|---|---|
| Ngày 15 tháng 8 hằng năm | Lịch Chính Thống giáo Hy Lạp (Dương lịch) | Đại lễ Đức Mẹ An Giấc (Koimesis tis Theotokou, Lễ bổn mạng chính của Đại giáo đường) | Kỳ đại lễ hành hương lớn nhất trong năm tại Nea Moni: cử hành Đêm canh thức trọn đêm (Agrypnia) từ tối 14 tháng 8, rước bức Linh ảnh Đức Mẹ Nea Moni cổ kính dưới ánh nến quanh sân đan viện và Thánh lễ Đại trào sáng 15 tháng 8 do Giám mục Chios chủ sự. |
| Ngày 20 tháng 3 hằng năm | Lịch Chính Thống giáo Hy Lạp (Dương lịch) | Lễ Kính Ba Vị Thánh Tổ Khai Sơn Nikitas, Ioannis và Iosif (Agioi Treis Ktitores) | Ngày lễ trọng kỷ niệm ba vị ẩn sĩ đảo Chios đã tìm thấy bức linh ảnh Đức Mẹ trên bụi sim rừng đang cháy, tiên tri cho Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos và sáng lập Tu viện Nea Moni vào thế kỷ 11. |
| Ngày 23 tháng 8 hằng năm | Lịch Chính Thống giáo Hy Lạp (Dương lịch) | Lễ Hoàn mãn Đại lễ Đức Mẹ An Giấc (Apodosis tis Koimiseos tis Theotokou) | Ngày kết thúc tuần cửu nhật kính Đức Mẹ An Giấc và cũng là ngày kỷ niệm biến cố tìm thấy bức linh ảnh Đức Mẹ của đan viện, quy tụ đông đảo cư dân khắp các làng trên đảo Chios về dâng bánh lễ Artoklasia. |
| Tháng 4 hoặc tháng 5 và tuần lễ sau Phục Sinh | Lịch Phục Sinh Chính Thống giáo (Paschalion) | Tuần Thánh, Đại lễ Phục Sinh và Lễ Tưởng niệm các Thánh Tử đạo đảo Chios năm 1822 | Cử hành nghi thức Thương Khó và Phục Sinh ngay dưới các bức tranh khảm vàng thế kỷ 11 vẽ cảnh Chúa Rửa Chân, Đóng Đinh và Anastasis; đồng thời dâng lễ cầu siêu và tôn kính các vị tân tử đạo hy sinh tại Nea Moni trong vụ thảm sát tháng 4 năm 1822. |
| ngày 1 tháng 9 và ngày 14 tháng 9 hằng năm | Lịch Chính Thống giáo Hy Lạp (Dương lịch) | Lễ Khởi đầu Năm Phụng vụ Mới (Indiction) và Đại lễ Suy Tôn Thánh Giá | Ngày 1 tháng 9 cử hành lễ tạ ơn đầu năm phụng vụ Đông La Mã; ngày 14 tháng 9 cử hành lễ bổn mạng của Nhà nguyện Thánh Giá nằm ngay cổng vào đan viện với nghi thức rước Thánh Giá kết lá húng quế thơm. |
Hương trầm quyện cùng hương nhựa cây nhũ hương đảo Chios. Một nét đặc sắc khó quên khi tham dự các buổi kinh chiều hoặc lễ trọng tại Tu viện Nea Moni là mùi hương trầm dâng lễ trong bình hương đồng của các tu sĩ được pha trộn trực tiếp với những giọt nhựa cây nhũ hương tinh khiết (Mastiha Chiou, thứ nhựa thơm quý giá chỉ tiết ra từ thân cây dẻ cười rừng trồng ở vùng Mastichochoria phía nam đảo Chios). Khi làn khói hương thơm ngát ấy bay lên hòa cùng ánh nắng chiếu xiên qua các ô cửa sổ vòm bát giác lên nền lá vàng thế kỷ 11, người hành hương cảm nhận trọn vẹn sự giao hòa giữa thiên nhiên đặc hữu của hòn đảo vùng biển Aegea với di sản tâm linh ngàn năm của Đế quốc Đông La Mã.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sườn núi Provateion Oros, Karyes, 821 00 Chios, Vùng Bắc Aegea, Hy Lạp
- Đường tới
- Tu viện Nea Moni nằm ở khu vực miền trung đảo Chios, cách trung tâm thị trấn cảng Chios (Chora) khoảng 15 kilômét về phía tây theo con đường đèo uốn lượn qua ngôi làng cổ Karyes có tầm nhìn rất đẹp ra eo biển Aegea. Để đến đảo Chios, quý vị có thể bay thẳng từ sân bay quốc tế Athens (ATH) đến sân bay quốc gia đảo Chios (JKH) mất khoảng 45 phút, hoặc đi phà biển từ cảng Piraeus (Athens) tới cảng Chios (ngoài ra còn có phà nối từ cảng Cesme của Thổ Nhĩ Kỳ sang Chios chỉ mất 30 phút). Từ trung tâm thị trấn Chios, quý vị đi taxi hoặc thuê xe tự lái theo biển chỉ dẫn qua làng Karyes khoảng 25 phút là tới bãi đỗ xe ngay trước cổng Tu viện Nea Moni (vào mùa hè cũng có các chuyến xe buýt KTEL địa phương chạy tuyến thị trấn Chios - Nea Moni - làng cổ Anavatos).
- Toạ độ
- 38.3742, 26.0558
Tu viện Nea Moni vừa là Di sản Thế giới UNESCO vừa là một đan viện Chính Thống giáo tôn nghiêm, vì vậy quý vị cần mặc trang phục kín đáo khi vào cổng: nam giới mặc quần dài và áo có tay, nữ giới mặc váy dài qua gối và che kín vai (ngay tại cổng vào tu viện có chuẩn bị sẵn váy quấn và khăn choàng miễn phí cho du khách mượn). Bên trong Đại giáo đường và khu vực trưng bày hài cốt nạn nhân năm 1822 tại Nhà nguyện Thánh Giá, quý vị cần giữ im lặng, không chạm tay vào các tấm đá cẩm thạch ốp tường và tuyệt đối không dùng đèn flash khi chụp ảnh để bảo vệ lớp thủy tinh khảm lá vàng thế kỷ 11.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tu viện Nea Moni trên đảo Chios
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao một đan viện cổ từ thế kỷ 11 như Nea Moni lại mang tên là Tu viện Mới?
Tên gọi Nea Moni (nghĩa là Tu viện Mới) được đặt vào thập niên 1040 khi Hoàng đế Konstantinos IX Monomachos cho xây dựng quần thể đan viện hoàng gia hoàn toàn mới và nguy nga trên vị trí ngôi nhà nguyện nhỏ đơn sơ mà ba vị ẩn sĩ Nikitas, Ioannis và Iosif đã dựng trước đó bên cạnh bụi cây sim rừng nơi tìm thấy linh ảnh Đức Mẹ; đồng thời danh xưng này cũng gợi nhắc tới ngôi nhà thờ Nea Ekklesia nổi tiếng trong Đại Hoàng cung tại kinh đô Constantinopolis.
Sự ra đời của Tu viện Nea Moni gắn liền với lời tiên tri lịch sử nào?
Khi nhà quý tộc Konstantinos Monomachos đang bị Hoàng đế Mikhael IV lưu đày trên đảo Lesbos từ năm 1035 tới 1042, ba vị ẩn sĩ từ đảo Chios là Nikitas, Ioannis và Iosif đã vượt biển sang gặp ông và tiên tri rằng ông sẽ được triệu hồi về kinh đô để lên ngôi Hoàng đế La Mã; ông đã thề rằng nếu lời ấy thành sự thật sẽ xây tặng các ngài một tu viện lộng lẫy nhất. Tháng 6 năm 1042, khi lời tiên tri ứng nghiệm và ông kết hôn với Hoàng hậu Zoe để đăng quang thành Hoàng đế Konstantinos IX, ông đã giữ trọn lời hứa và phái thợ cả từ kinh đô về đảo Chios dựng nên Nea Moni.
Kiến trúc vòm bát giác của Đại giáo đường Nea Moni có điểm gì khác biệt so với Hosios Loukas và Daphni?
Khác với Hosios Loukas và Daphni thuộc kiểu bát giác lục địa có các gian phụ và hành lang bao quanh lõi trung tâm, Đại giáo đường của Nea Moni là nguyên mẫu của kiểu vòm bát giác kiểu đảo (insular domed octagon): toàn bộ lòng chính điện là một khối hộp vuông duy nhất không có gian bên, ở tầng dưới là bốn bức tường phẳng gắn tám cặp cột đá cẩm thạch, lên tầng trên mở ra tám vòm hốc lõm nâng đỡ trực tiếp mái vòm tròn cao vút.
Những hộp sọ và hài cốt trưng bày tại Nhà nguyện Thánh Giá ngay cổng tu viện là của những ai?
Đó là di cốt của các tu sĩ và hơn hai ngàn phụ nữ, trẻ em người Hy Lạp trên đảo Chios đã chạy vào ẩn náu trong Tu viện Nea Moni và bị quân đội Ottoman sát hại trong biến cố Thảm sát đảo Chios vào mùa lễ Phục Sinh tháng 4 năm 1822 trong cuộc Chiến tranh Độc lập Hy Lạp; trên nhiều hộp sọ vẫn còn lưu lại vết chém sâu của đao kiếm.
Vì sao đỉnh mái vòm trung tâm của Đại giáo đường Nea Moni hiện nay không còn tranh khảm vàng?
Vào ngày 22 tháng 3 (tức 3 tháng 4 dương lịch) năm 1881, một trận động đất cực mạnh khoảng 6,5 độ Richter đã tàn phá đảo Chios và làm sụp đổ hoàn toàn đỉnh mái vòm trung tâm của Đại giáo đường cùng bức tranh khảm Chúa Kitô Đấng Toàn Năng (Pantokrator) trên đó; mái vòm hiện tại được xây phục hồi vào năm 1900, trong khi toàn bộ hệ tranh khảm vàng thế kỷ 11 ở tám vòm hốc bên dưới và tại khu tiền sảnh vẫn được bảo tồn nguyên bản.