Nằm cách trung tâm thủ đô Athens chỉ khoảng 9 kilômét về phía tây bắc, ngay tại hẻm đèo chiến lược xuyên qua dãy núi đá vôi Aigaleo để nối liền đồng bằng Athens với vịnh biển Eleusis, Tu viện Daphni (Moni Dafniou, thuộc khu đô thị Chaidari) ẩn mình tĩnh lặng giữa một khu rừng thông, bách và nguyệt quế xanh mát bên cạnh đại lộ Iera Odos (Con đường Thiêng). Trong suốt hơn một nghìn năm của thời kỳ cổ đại, bất kỳ đoàn rước nào đi từ đồi Acropolis của Athens về thánh địa Eleusis để cử hành Đại Huyền Nhiệm Eleusis đều phải dừng chân tại cánh rừng nguyệt quế (trong tiếng Hy Lạp cổ, cây nguyệt quế gọi là daphne) trên đèo núi này để dâng lễ tại ngôi Đền thờ thần Apollo Daphnaios. Khi văn minh cổ đại khép lại và Chính Thống giáo Đông phương vươn lên vào thời kỳ Đế chế Byzantine, chính trên nền đá của ngôi đền thần ánh sáng Apollo ấy đã mọc lên một trong những tu viện đẹp nhất thế giới trung đại.
Được tái thiết vào cuối thế kỷ 11 (khoảng năm 1080 tới 1100 sau Công nguyên) dưới thời kỳ hưng thịnh của vương triều Komnenos, ngôi thánh đường chính (Katholikon) của Tu viện Daphni cùng với Tu viện Hosios Loukas ở xứ Phocis và Tu viện Nea Moni trên đảo Chios hợp thành bộ ba Di sản Thế giới UNESCO đại diện cho kỷ nguyên vàng của nghệ thuật khảm đá trung kỳ Byzantine tại Hy Lạp. Bước qua hàng hiên tiền sảnh (nơi vẫn còn một cây cột thức Ionic nguyên bản của ngôi đền thần Apollo cổ đại đứng đỡ mái vòm) để tiến vào dưới mái vòm bát giác ngập tràn ánh sáng từ mười sáu khung cửa sổ cao, người lữ khách lập tức sững sờ khi ngước nhìn lên đỉnh vòm: từ giữa nền vàng rực rỡ đường kính hơn tám mét, Chúa Kitô Pantocrator (Đấng Toàn Năng Cai Quản Vũ Trụ) nhìn thẳng xuống nhân gian với ánh mắt vừa nghiêm nghị thấu suốt tâm can vừa trắc ẩn khôn cùng, mở đầu cho 76 bức tranh khảm hội tụ trọn vẹn tinh hoa thần học Kitô giáo và vẻ đẹp hình thể hài hòa của truyền thống cổ điển Hy Lạp.
ITừ Đền Thờ Thần Apollo Daphnaios Của Rừng Nguyệt Quế Đến Đền Dâng Kính Đức Mẹ An Giấc (Koimesis)
Tên gọi Daphni (Dafni) của tu viện mang trong mình một mạch nguồn văn hóa và tâm linh kéo dài gần ba thiên niên kỷ. Trong thần thoại và ngôn ngữ Hy Lạp cổ đại, danh từ daphne có nghĩa là cây nguyệt quế (laurel tree), loài cây linh thiêng gắn liền với huyền thoại nàng tiên sông Daphne hóa thân thành cây nguyệt quế và được thần ánh sáng Apollo chọn làm biểu tượng vĩnh cửu để kết vòng nguyệt quế trao cho các nhà thơ và người chiến thắng. Do hẻm đèo núi Aigaleo ở cửa ngõ phía tây Athens từ xa xưa đã mọc đầy những cánh rừng nguyệt quế tự nhiên tỏa hương thơm ngát, người Athens cổ đại đã dựng tại đây một khu thánh địa lớn phụng thờ Thần Apollo Daphnaios (hay Apollo Pythios, Thần Apollo của Nguyệt Quế và lời sấm Delphi). Nhà địa lý học Pausanias khi đi bộ dọc theo Con đường Thiêng (Iera Odos) từ Athens tới Eleusis vào thế kỷ 2 sau Công nguyên (Description of Greece, Quyển I, chương 37, mục 6 tới 7) đã ghi chép rằng bên cạnh ngôi đền Apollo Daphnaios tại đèo núi này còn có các điện thờ nữ thần Demeter, Kore (Persephone), Athena và Poseidon.
Đến thế kỷ 5 và thế kỷ 6 sau Công nguyên, khi Kitô giáo trở thành quốc giáo của Đế chế Đông La Mã, cũng giống như việc chuyển hóa Đền Parthenon trên đồi Acropolis từ đền nữ thần Athena thành Nhà thờ Đức Mẹ Maria, các tu sĩ Chính Thống giáo đã dựng trên nền phế tích đền Apollo Daphnaios một tu viện cung hiến cho Đức Mẹ Theotokos, cụ thể là mầu nhiệm Lễ Đức Mẹ An Giấc (Koimesis tis Theotokou, tương ứng với Lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời trong truyền thống Công giáo). Trong tư duy thần học Byzantine, sự tiếp nối này mang ý nghĩa biểu tượng vô cùng sâu sắc: nếu người xưa tôn thờ Apollo như vị thần của ánh sáng mặt trời tự nhiên, thì Đức Trinh Nữ Maria chính là Đấng Cưu Mang Mặt Trời Công Chính (Chúa Kitô, Ánh Sáng Thật của thế gian), và vòng nguyệt quế chiến thắng của đền cổ được chuyển hóa thành triều thiên vinh hiển của Mẹ Thiên Chúa vượt thắng sự chết.
Toàn bộ chương trình hội họa khảm đá bên trong ngôi thánh đường thế kỷ 11 tại Daphni được thiết kế như một cuốn sách thần học bằng ánh sáng xoay quanh hai nhân vật trung tâm là Chúa Kitô Pantocrator và Đức Mẹ Theotokos. Theo học thuyết về không gian thánh đường của nhà thần học thế kỷ 7 Thánh Maximus Tuyên Tín (Mystagogia) và Thượng phụ Photios thành Constantinople, ngôi nhà thờ mái vòm Byzantine chính là hình ảnh thu nhỏ của toàn bộ Vũ Trụ (Kosmos) đã được thánh hóa, được chia thành ba tầng từ cao xuống thấp.
Tầng cao nhất (vòm chính và hậu cung) tượng trưng cho Thiên Đàng vô hình: tại đỉnh vòm trung tâm ngự trị bức chân dung Chúa Kitô Pantocrator nhìn xuống thế gian giữa vòng vây của 16 vị Tiên tri Cựu Ước, trong khi ở vòm bán cầu hậu cung phía đông là Đức Mẹ Theotokos ngự trên ngai vàng có hai Tổng lãnh thiên thần Michael và Gabriel đứng hầu hai bên. Tầng thứ hai (các vòm góc squinches, các vòm cuốn chữ thập và phần trên của tường) tượng trưng cho Địa Đàng và lịch sử cứu độ nơi trần thế, khắc họa chu kỳ Mười Hai Đại Lễ (Dodekaorton) trong cuộc đời của Chúa Kitô và cuộc đời của Đức Mẹ (từ cảnh Truyền Tin, Giáng Sinh, Chịu Phép Rửa, Biến Hình trên núi Tabor, Chịu Đóng Đinh, Phục Sinh cho tới bức khảm lớn khắc họa cảnh Đức Mẹ An Giấc ở bức tường phía tây). Tầng thấp nhất (phần tường dưới vốn trước kia ốp đá cẩm thạch màu) là nơi các tu sĩ và tín hữu đứng cầu nguyện, hòa giọng hát cùng các thiên thần và chư thánh trên tường cao.
Sử liệu khảo cổ học chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa ngôi đền cổ đại của thần Apollo Daphnaios và ngôi nhà thờ Chính Thống giáo qua những cây cột đá cẩm thạch thức Ionic. Khi vua Alaric I của người Visigoth dẫn quân tràn qua đèo Daphni vào năm 395 sau Công nguyên để tiến đánh vùng Eleusis, quân Goth đã đập phá và đốt cháy ngôi đền thờ thần Apollo Daphnaios. Thế nhưng, các cột đá cẩm thạch trắng Pentelikon chạm đầu cột xoắn ốc thức Ionic của ngôi đền cổ vẫn còn sót lại. Khi các kiến trúc sư Byzantine xây dựng tu viện thế kỷ 6 và tái thiết tiền sảnh ngoại (exonarthex) vào cuối thế kỷ 11, họ đã dựng lại bốn cây cột thức Ionic nguyên bản của đền Apollo Daphnaios ngay tại mặt tiền phía tây để đỡ các vòm cuốn lối vào. Đầu thế kỷ 19 (năm 1801 tới 1803), Bá tước Lord Elgin của Anh đã tháo dỡ ba cây cột, chân đế và đầu cột Ionic tại Daphni mang về Luân Đôn (hiện trưng bày tại Bảo tàng Anh), chỉ để lại duy nhất một cây cột thức Ionic của đền Apollo vẫn còn đứng nguyên vẹn tại góc tây nam tiền sảnh Tu viện Daphni cho tới tận ngày nay.
Nhiều du khách khi nhìn thấy vẻ uy nghi lộng lẫy và chất lượng kỹ thuật hoàn hảo bậc nhất thế giới của các bức tranh khảm tại Tu viện Daphni thường đặt câu hỏi: vì sao tại một vùng ngoại ô của thành phố Athens (vốn chỉ là một tỉnh lỵ nhỏ vào thế kỷ 11) lại xuất hiện một công trình có đẳng cấp nghệ thuật ngang ngửa với hoàng cung ở Constantinople? Các nhà sử học nghệ thuật Byzantine (như Ernst Kitzinger và Robin Cormack) đã chỉ ra rằng khác với Tu viện Hosios Loukas vốn thờ một vị thánh ẩn sĩ địa phương, tại Tu viện Daphni hoàn toàn không có bất kỳ hình ảnh vị thánh địa phương nào của vùng Athens, mà ngược lại tập trung tôn vinh các vị thánh của kinh đô Constantinople và Antioch cùng phong cách hội họa cổ điển cung đình. Điều đó chứng tỏ công cuộc tái thiết Tu viện Daphni vào khoảng năm 1080 tới 1100 chắc chắn được bảo trợ trực tiếp bởi một nhân vật thuộc hoàng tộc Hoàng đế Alexios I Komnenos (hoặc quan đại thần tối cao triều đình), người đã đưa chính đội nghệ nhân khảm đá bậc thầy từ xưởng hoàng gia Constantinople về Athens để thực hiện kiệt tác này.
IIHành Trình Lịch Sử Qua Ba Nền Văn Minh: Đền Cổ Hy Lạp, Pháo Đài Byzantine Và Tu Viện Dòng Xitô Của Các Công Tước Athens
Lịch sử của khu di tích Daphni là một cuốn biên niên sử sống động phản chiếu trọn vẹn mọi biến thiên của vùng đất Attica từ thời kỳ Hy Lạp cổ điển, thời kỳ Đế chế Đông La Mã Byzantine, thời kỳ Phong kiến Thập tự chinh Pháp - Latinh, thời kỳ Đế chế Ottoman cho tới nước Hy Lạp hiện đại. Sau khi ngôi đền thờ thần Apollo Daphnaios bị quân Visigoth của Alaric I tàn phá vào năm 395 sau Công nguyên, vào khoảng thế kỷ 5 đến thế kỷ 6 sau Công nguyên (dưới triều đại Hoàng đế Justinian I), một tu viện Kitô giáo sơ kỳ được xây dựng ngay trên nền đền cổ. Để bảo vệ con đường huyết mạch đi vào thành Athens trước các cuộc xâm nhập từ eo biển Corinth, Hoàng đế Justinian đã cho bao bọc tu viện bằng một bức tường thành đá vuông vức kiên cố như một pháo đài quân sự (mỗi cạnh dài gần 100 mét, dày 2 mét, có cổng sắt và các tháp canh vuông nhô ra cùng hàng lỗ châu mai trên đỉnh thành), biến Daphni thành một tu viện pháo đài trấn giữ cửa ngõ phía tây của Athens.
Sau nhiều thế kỷ suy thoái do các cuộc cướp bóc trên biển và đất liền vào thế kỷ 9 và thế kỷ 10, tới cuối thế kỷ 11 (khoảng năm 1080 tới 1100 sau Công nguyên), dưới triều đại Hoàng đế Alexios I Komnenos, ngôi vương cung thánh đường ba gian thế kỷ 6 đã được tháo dỡ để nhường chỗ cho ngôi thánh đường mái vòm bát giác (Katholikon) hiện tồn, kèm theo khu nhà ăn tu viện (refectory) rộng lớn ở phía bắc và toàn bộ chu kỳ tranh khảm kính vàng lộng lẫy bên trong.
- Thời kỳ Cổ điển tới năm 395 SCNThánh địa thần Apollo Daphnaios bên Con đường Thiêng (Iera Odos)Ngôi đền thức Ionic phụng thờ thần Apollo của rừng nguyệt quế đứng bên đường hành hương nối Athens với Eleusis, được Pausanias mô tả thế kỷ 2 SCN trước khi bị vua Visigoth Alaric I phá hủy năm 395 SCN.
- Thế kỷ 5 tới thế kỷ 6 SCN (Thời Hoàng đế Justinian I)Xây dựng tu viện pháo đài Kitô giáo sơ kỳ và vương cung thánh đường ba gianCác khối đá vuông và cột Ionic của đền Apollo được tận dụng để xây một vương cung thánh đường ba gian dâng kính Đức Mẹ, bao quanh bởi bức tường thành vuông vức dài gần 100 mét có tháp canh kiên cố.
- Cuối thế kỷ 11 SCN (khoảng 1080 tới 1100 SCN)Tái thiết thánh đường mái vòm bát giác và thực hiện bộ tranh khảm vàng thời KomnenosDưới triều đại Hoàng đế Alexios I Komnenos, ngôi nhà thờ chính (Katholikon) được xây mới theo kiểu vòm bát giác trên 8 trụ và được các nghệ nhân từ Constantinople trang hoàng bằng bộ tranh khảm vàng Chúa Kitô Pantocrator.
- 1207 tới 1458 SCNTu viện Dòng Xitô (Cistercian Abbey) và Lăng mộ các Công tước Pháp của AthensSau cuộc Thập tự chinh thứ tư (1204), năm 1207 Công tước Athens là Otto de la Roche giao Tu viện Daphni cho các đan sĩ Công giáo Dòng Xitô từ tu viện Bellevaux (vùng Bourgogne, Pháp); tiền sảnh được sửa theo vòm nhọn Gothic và nơi đây trở thành nơi an táng các Công tước Pháp của Athens.
- 1458 tới 1821 SCNKhôi phục tu viện Chính Thống giáo Hy Lạp dưới thời kỳ OttomanNăm 1458, Sultan Mehmed II chiếm Athens và các tu sĩ Dòng Xitô rời đi; đầu thế kỷ 16, các tu sĩ Chính Thống giáo Hy Lạp trở lại tiếp quản, xây dựng thêm khu hành lang hai tầng (cloister) và dãy phòng tu sĩ ở phía nam nhà thờ.
- 1888 tới 1899Khảo sát khoa học của Gabriel Millet và trùng tu mái vòm khảm đáSau các trận động đất năm 1886 và 1889 làm rạn nứt mái vòm, chính phủ Hy Lạp mời chuyên gia khảm đá người Ý Novo (hãng Salviati ở Venice) và học giả Pháp Gabriel Millet tháo dỡ, gia cố lại vòm gạch và gắn trả nguyên vẹn bức khảm Chúa Kitô Pantocrator.
- 1990 và 1999 tới 2019Ghi danh Di sản Thế giới UNESCO và đại trùng tu sau trận động đất năm 1999Năm 1990, UNESCO ghi danh Tu viện Daphni là Di sản Thế giới (mã số 537). Sau trận động đất mạnh ngày 7 tháng 9 năm 1999 tại Athens, Bộ Văn hóa Hy Lạp thực hiện chương trình đại trùng tu kéo dài 20 năm và mở cửa đón khách trở lại.
Hai trăm năm mươi năm làm Đan viện Dòng Xitô nước Pháp và Lăng mộ các Công tước Athens (1207 tới 1458). Một chương lịch sử vô cùng độc đáo khiến Tu viện Daphni trở thành điểm giao thoa Đông - Tây hiếm có tại Hy Lạp diễn ra sau cuộc Thập tự chinh thứ tư năm 1204. Khi nhà quý tộc người Pháp từ vùng Bourgogne là Otto de la Roche (Othon de la Roche) trở thành Lãnh chúa (và sau đó là Công tước đầu tiên) của Công quốc Athens (Duchy of Athens), vào năm 1207 ông đã trao Tu viện Daphni cho các đan sĩ Công giáo thuộc Dòng Xitô (Cistercian Order) đến từ Đan viện Bellevaux ở quê hương Bourgogne của ông.
Trong suốt 251 năm (từ năm 1207 tới năm 1458, dưới các triều đại gia tộc de la Roche, gia tộc de Brienne, Công ty Catalan và gia tộc Acciaiuoli vùng Florence), Tu viện Daphni (được các văn bản phương Tây gọi là Abbey of Dalphinet) là một đan viện Dòng Xitô thực thụ và được chọn làm Lăng mộ Hoàng gia của các Công tước Pháp cai trị Athens (bao gồm cả Công tước Guy I de la Roche mất năm 1263 và Gauthier V de Brienne mất năm 1311). Điều đáng trân trọng là các đan sĩ Dòng Xitô vốn nổi tiếng với kỷ luật kiến trúc khổ hạnh không trang trí tranh ảnh lại hoàn toàn không phá hủy bất kỳ một bức tranh khảm vàng Chính Thống giáo nào bên trong lòng nhà thờ; họ chỉ xây lại bức tường mặt tiền của tiền sảnh ngoại (exonarthex) bằng những khung vòm nhọn kiểu Gothic phương Tây bao quanh các cột Ionic cổ đại, và đặt dưới hầm cùng tiền sảnh những chiếc quan tài đá cẩm thạch chạm nổi hoa bách hợp Pháp (fleur-de-lis) và thánh giá nối rắn (hiện hai chiếc quan tài đá của các Công tước Athens vẫn được trưng bày ngay tại sân và tiền sảnh tu viện).
IIIKiến Trúc Mái Vòm Bát Giác, Cột Ionic Đền Apollo Và Tuyệt Tác Tranh Khảm Vàng Chúa Kitô Pantocrator
Ngôi thánh đường chính (Katholikon) của Tu viện Daphni thuộc kiểu thức kiến trúc tinh hoa nhất của thế kỷ 11 tại Hy Lạp: nhà thờ chữ thập nội tiếp có mái vòm bát giác đặt trên vòm góc (cross-in-octagon church on squinches), cùng một họ kiến trúc trực tiếp với Tu viện Hosios Loukas. Thay vì đỡ mái vòm chỉ bằng bốn cột trụ ở giữa làm chia cắt tầm nhìn như các nhà thờ nhỏ thông thường, kiến trúc sư tại Daphni đã mở rộng không gian trung tâm bằng cách truyền tải trọng của mái vòm bán cầu khổng lồ (đường kính rộng tới 8,2 mét và cao 16,4 mét tính từ mặt sàn) xuống tám trụ tường hình chữ L thông qua bốn vòm góc hình bán phễu (tromp squinches) ở bốn góc chéo đông bắc, đông nam, tây bắc và tây nam. Sự chuyển đổi từ hình vuông bên dưới thành hình bát giác và hình tròn ở trên giúp mở toang toàn bộ gian giữa (naos) thành một không gian lễ đài thống nhất, tràn ngập ánh sáng chiếu qua 16 cửa sổ vòm trên trống vòm.
Mặt ngoài của ngôi thánh đường là một chuẩn mực hoàn mỹ của kỹ thuật xây tường gạch bao đá kiểu Cloisonné (cloisonné masonry) thời trung kỳ Byzantine: từng khối đá vôi vàng nhạt đẽo vuông vức sắc cạnh được viền xung quanh bốn phía bằng những hàng gạch nung đỏ mỏng đều tăm tắp, kết hợp với các đường diềm răng cưa bằng gạch (dentil courses), các khung cửa sổ đôi, cửa sổ ba (bilobed and trilobed windows) và những họa tiết gạch xếp mô phỏng chữ viết Kufic Ả Rập cổ (Kufesque ornaments).
Chiếm lĩnh toàn bộ tâm điểm của mái vòm đường kính 8,2 mét là bức chân dung bán thân Chúa Kitô Pantocrator (Đấng Toàn Năng) nổi tiếng nhất trong lịch sử nghệ thuật Kitô giáo phương Đông. Nổi bật trên nền đá thủy tinh mạ vàng rực rỡ bên trong vòng tròn cầu vồng đa sắc, Đức Kitô mặc áo chùng tím sẫm và áo choàng xanh lam, bàn tay phải giơ lên ban phép lành, bàn tay trái với những ngón tay thon dài đầy uy lực nắm chặt cuốn sách Phúc Âm đóng bìa vàng nạm ngọc quý. Gương mặt Ngài với vầng trán cao, sống mũi thẳng, đôi lông mày uốn cong mạnh mẽ và ánh mắt nhìn nghiêng sâu thẳm vừa thể hiện sự nghiêm minh tối thượng của Đấng Thẩm Phán Vũ Trụ, vừa ẩn chứa nỗi ưu tư thương xót trước thân phận con người. Bao quanh bên dưới giữa 16 cửa sổ trống vòm là 16 vị Tiên tri Cựu Ước (Isaiah, Jeremiah, Ezekiel, Daniel, David, Solomon, Moses...) mặc áo choàng cổ điển cầm các cuộn kinh chỉ về phía Đức Kitô.
Trên bốn vòm góc hình bán phễu (squinches) đỡ lấy mái vòm là bốn bức tranh khảm khắc họa bốn cột mốc thần học trọng đại của Ngôi Lời Nhập Thể: ở góc đông bắc là cảnh Truyền Tin (Annunciation) với Tổng lãnh thiên thần Gabriel sải bước thanh thoát như một tượng thần Hy Lạp cổ điển; ở góc đông nam là cảnh Chúa Giáng Sinh tại hang đá Bethlehem (Nativity) có các thiên thần ca hát và mục đồng; ở góc tây nam là cảnh Chúa Giêsu Chịu Phép Rửa trên sông Jordan (Baptism) với thân hình giải phẫu cổ điển dưới làn nước trong suốt; và ở góc tây bắc là cảnh Chúa Biến Hình trên núi Tabor (Transfiguration).
Tại cánh chữ thập phía bắc và phía nam, các nghệ nhân thời Komnenos đã tạo nên hai kiệt tác giàu cảm xúc nhất của Daphni: trong bức khảm Chúa Chịu Đóng Đinh (Crucifixion), trên nền vàng tinh khiết chỉ có ba nhân vật là Đức Kitô trên thập giá (máu và nước chảy ra từ cạnh sườn tưới xuống hộp sọ của Adam dưới chân đồi Golgotha), Đức Mẹ Maria và Thánh Gioan Tông Đồ đứng hai bên với dáng vẻ đau buồn trang nghiêm, tiết chế và cân đối y hệt như những bia mộ điêu khắc cổ điển Athens thế kỷ 4 TCN. Đối diện là bức khảm Anastasis (Phục Sinh / Chúa Xuống Ngục Tổ Tông), nơi Đức Kitô đạp gãy cửa địa ngục và nắm tay kéo Adam, Eva đứng dậy bên cạnh vua David và Solomon.
Vì tu viện được cung hiến cho Đức Mẹ Theotokos, trên bức tường phía tây của gian chính (ngay phía trên cửa ra vào) là bức tranh khảm lớn khắc họa cảnh Đức Mẹ An Giấc (Koimesis tis Theotokou) với các Tông Đồ vây quanh giường bệnh và Chúa Kitô nâng linh hồn Đức Mẹ trong hình hài một em bé quấn tã trắng. Tại khu vực tiền sảnh nội (esonarthex), du khách còn được chiêm ngưỡng loạt tranh khảm duyên dáng hiếm có về tuổi thơ của Đức Mẹ: lời cầu nguyện của Thánh Joachim và Thánh Anna, cảnh Sinh nhật Đức Mẹ, cảnh Đức Mẹ được dâng vào Đền thờ Giêrusalem và cảnh Tiệc Ly cùng Chúa Rửa Chân cho các môn đệ.
Ở phía tây của nhà thờ là tiền sảnh ngoại (exonarthex), nơi hội tụ ba nền văn minh trong cùng một bức tường: một cây cột đá cẩm thạch trắng có rãnh sáo và đầu cột xoắn ốc thức Ionic từ ngôi Đền thờ thần Apollo Daphnaios thời cổ đại vẫn đứng tại chỗ đỡ lấy dầm tường Byzantine thế kỷ 11, bên ngoài được bao bọc bởi hàng vòm cuốn mũi nhọn kiểu Gothic do các đan sĩ người Pháp Dòng Xitô xây thêm vào thế kỷ 13, cạnh đó đặt những chiếc quan tài đá chạm hoa bách hợp của các Công tước Athens.
Bao quanh toàn bộ khu đồi tu viện là bức tường thành phòng thủ hình vuông có niên đại từ thế kỷ 6 SCN (cạnh dài gần 98 mét), đặc biệt bức tường phía bắc vẫn còn giữ nguyên các tháp canh vuông và lối đi tuần trên mặt thành. Ở phía bắc nhà thờ là nền móng và bức tường đá cloisonné dài hơn 20 mét của khu nhà ăn tu viện (refectory) thế kỷ 11 có hốc bán nguyệt phía đông; trong khi ở phía nam nhà thờ là khu sân trong (cloister) với hai tầng vòm cuốn trắng và các phòng ở của tu sĩ Chính Thống giáo xây vào thế kỷ 16.
| Hạng mục kiến trúc và Nghệ thuật | Niên đại và Kỹ thuật | Đặc trưng cấu trúc và Giá trị di sản toàn cầu |
|---|---|---|
| Thánh đường chính (Katholikon) | Cuối thế kỷ 11 SCN (khoảng 1080 tới 1100); đá vôi và gạch kỹ thuật cloisonné | Kiểu chữ thập nội tiếp mái vòm bát giác trên 4 vòm góc squinches; vòm đường kính 8,2 mét, cao 16,4 mét với 16 cửa sổ lấy sáng |
| Khảm vàng Chúa Kitô Pantocrator và 16 Tiên tri | Khoảng năm 1080 tới 1100 SCN; thủy tinh mạ vàng, bạc và đá màu tự nhiên | Biểu tượng nổi tiếng bậc nhất của hội họa Byzantine thế giới trên đỉnh vòm trung tâm, được trùng tu bảo tồn năm 1889 tới 1897 và 1999 tới 2019 |
| Chu kỳ 76 cảnh và nhân vật tranh khảm | Cuối thế kỷ 11 SCN (thời kỳ Phục hưng Komnenos); xưởng nghệ nhân Constantinople | Kết hợp thần học Chính Thống giáo với tỷ lệ giải phẫu, nếp áo mềm mại và cảm xúc nhân văn của nghệ thuật Hy Lạp cổ điển |
| Tiền sảnh Exonarthex và Quan tài Công tước | Cột Ionic cổ đại (TK 5-4 TCN), tường TK 11 và vòm Gothic TK 13 (sau năm 1207) | Bảo tồn 1 cột thức Ionic của đền Apollo Daphnaios tại chỗ (3 cột khác ở Bảo tàng Anh) cùng vòm nhọn dòng Xitô và quan tài đá Công tước Athens |
| Tường thành pháo đài và Nhà ăn Refectory | Tường thành thế kỷ 6 (thời Justinian I); Nhà ăn thế kỷ 11; Hành lang nam thế kỷ 16 | Chu vi tường thành vuông gần 100 nhân 100 mét có tháp canh bảo vệ cửa ngõ Con đường Thiêng Iera Odos đi vào Athens |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ rằng các tư tế Hy Lạp cổ đại của đền Apollo Daphnaios cũng như các kiến trúc sư Byzantine thế kỷ 6 và thế kỷ 11 không sử dụng hệ thống phong thủy phương Đông. Việc đặt ngôi đền cổ và sau đó là Tu viện Daphni tại đúng vị trí này xuất phát từ hai yếu tố địa lý quân sự và phụng vụ: thứ nhất, đây là điểm yên ngựa hẹp nhất của hẻm đèo núi Aigaleo nơi tuyến đường bộ duy nhất nối thành Athens với đồng bằng Eleusis và bán đảo Peloponnesos (tức Con đường Thiêng Iera Odos) bắt buộc phải đi qua; thứ hai, ngôi thánh đường tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc định hướng Đông - Tây phụng vụ (Ad Orientem), đặt ba hốc hậu cung bàn thờ quay về hướng mặt trời mọc ở phương Đông và tiền sảnh mở ra ở phương Tây. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường.
Xét trên đại địa hình của vùng đất Attica tại tọa độ 38,0128 độ vĩ bắc, 23,6358 độ kinh đông, thủ đô Athens nằm trong một lòng chảo rộng được bao bọc bởi bốn dãy núi lớn: núi Pentelikon ở phía đông bắc, núi Hymettus ở phía đông nam, núi Parnitha ở phía bắc và dãy núi đá vôi Aigaleo (Egaleo, cao 468 mét) chắn ngang ở phía tây như một bức tường thành tự nhiên ngăn cách đồng bằng Athens với vịnh biển Salamis và vịnh Eleusis. Trên toàn bộ dãy núi Aigaleo chạy dài ấy, chỉ có duy nhất một khe đèo trũng tự nhiên ở cao độ khoảng 130 mét cho phép giao thông đi qua, và Tu viện Daphni tọa lạc ngay tại tâm điểm của hẻm đèo chiến lược này.
Trong phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền, địa thế nằm ngay giữa cổ họng của hai sườn núi giao nhau trên đường đèo được gọi là thế sơn quan tỏa thược (cửa ải núi khóa giữ sinh khí) hay hạc tất phong yêu (thắt cổ hạc, eo ong trên sống núi): cả hai phía bắc và phía nam của tu viện đều có các sườn núi đá vôi phủ rừng thông của dãy Aigaleo vươn lên ôm sát lấy khu tường thành vuông vức như hai cánh tay tả Thanh Long và hữu Bạch Hổ hộ vệ cực kỳ kín đáo, che chắn mọi luồng gió bão; trong khi trục Đông - Tây dọc theo Con đường Thiêng Iera Odos chính là khí đạo thông suốt nối liền khí mạch từ vùng đồng bằng sông Kephisos và đồi Acropolis của Athens ở phía đông sang mặt nước phẳng lặng như gương của vịnh biển Eleusis (được đảo Salamis che chắn kín như một nội hồ minh đường) ở phía tây. Việc bao bọc ngôi thánh đường mái vòm bát giác bên trong một khu rừng nguyệt quế và thông cổ thụ cùng bốn bức tường đá vuông vức thời Justinian đã tạo nên một tiểu khí hậu tàng phong tụ khí tĩnh mịch, tách biệt hẳn khỏi nhịp sống công nghiệp của đại đô thị Athens bên dưới.
VLễ Đức Mẹ An Giấc (15 Tháng 8), Lễ Sinh Nhật Đức Mẹ (8 Tháng 9) Và Hành Trình Khám Phá Con Đường Thiêng
Ngày nay, sau khi hoàn tất chương trình đại trùng tu kéo dài hai mươi năm kể từ trận động đất năm 1999, Tu viện Daphni được quản lý trực tiếp như một Khu di tích khảo cổ học và Di sản Thế giới UNESCO thuộc Ban Cổ vật Tây Attica (Bộ Văn hóa Hy Lạp) chứ không còn các tu sĩ cư trú thường xuyên trong các phòng tu. Tuy nhiên, đối với người dân vùng Chaidari và toàn thể thủ đô Athens, Tu viện Daphni vẫn là một thánh địa tâm linh gắn liền với các kỳ lễ lớn tôn kính Đức Mẹ Theotokos và các hoạt động văn hóa trên trục Con đường Thiêng cổ đại.
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ tiết và sự kiện văn hóa | Nội dung kỷ niệm tại Tu viện Daphni và vùng Chaidari (Athens) |
|---|---|---|---|
| Ngày 15 tháng 8 hằng năm | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo Hy Lạp | Đại lễ Đức Mẹ An Giấc (Koimesis tis Theotokou / Dormition of the Virgin) | Ngày đại lễ bổn mạng lịch sử của ngôi thánh đường chính (Katholikon) tại Daphni, gắn liền với bức tranh khảm lớn khắc họa cảnh Đức Mẹ An Giấc trên bức tường phía tây của gian chính. |
| Ngày 8 tháng 9 hằng năm | Lịch phụng vụ Chính Thống giáo và Truyền thống địa phương | Lễ Sinh Nhật Đức Mẹ Theotokos (Nativity of the Virgin) và Hội chợ truyền thống Daphni | Tôn vinh cảnh Sinh nhật Đức Mẹ được khảm vàng tuyệt đẹp tại tiền sảnh nhà thờ; người dân khu vực Chaidari và phía tây Athens tổ chức lễ hội truyền thống (panigyri) xung quanh khu vực rừng thông Daphni. |
| Tháng 9 (Quanh kỳ Thu phân) và Ngày Di sản Châu Âu | Dương lịch hiện đại | Hành trình Văn hóa dọc theo Con đường Thiêng (Iera Odos) từ Athens tới Eleusis | Bộ Văn hóa Hy Lạp và các đô thị Athens, Egaleo, Chaidari, Elefsina tổ chức các buổi tham quan chuyên đề mở cửa miễn phí kết nối khu khảo cổ Kerameikos ở Athens qua Tu viện Daphni và Đền Aphrodite trên đèo Aigaleo tới thánh địa Eleusis. |
Trải nghiệm chiêm bái Tu viện Daphni giữa rừng nguyệt quế ngoại ô Athens hôm nay. Điều làm nên sức quyến rũ khó quên của một chuyến viếng thăm Tu viện Daphni chính là sự đối lập kỳ diệu với sự đông đúc của đồi Acropolis: chỉ cách trung tâm Athens chưa đầy nửa giờ di chuyển, khi bước qua cổng tường thành thời Hoàng đế Justinian để đi dưới bóng mát của những hàng cây thông, cây ô liu và cây nguyệt quế tỏa hương dịu nhẹ, du khách thường được tận hưởng một không gian yên tĩnh tuyệt đối. Trước khi bước vào nhà thờ, hãy dừng chân ở hàng hiên phía tây để chạm mắt vào cây cột thức Ionic bằng đá cẩm thạch trắng của ngôi đền thần Apollo Daphnaios cổ đại đứng cạnh những chiếc quan tài đá chạm hoa bách hợp của các Công tước Pháp. Rồi khi bước qua cửa tiền sảnh vào giữa gian chính, hãy dành ít nhất mười lăm phút đứng lặng dưới vòm bát giác để chiêm ngưỡng ánh mắt của Chúa Kitô Pantocrator trên đỉnh vòm và những nếp áo mềm mại đầy chất thơ cổ điển trong các bức khảm Truyền Tin, Giáng Sinh, Chịu Đóng Đinh và Đức Mẹ An Giấc. Sau khi rời Tu viện Daphni, nếu quý vị đi tiếp theo đại lộ Iera Odos khoảng 1,5 kilômét về phía tây trên đèo Aigaleo sẽ bắt gặp di tích Đền thờ nữ thần Aphrodite với những hốc đá chạm hình chim bồ câu dâng cúng bên vách núi cổ đại.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đại lộ Athinon (trên trục Con đường Thiêng cổ đại Iera Odos), khu Chaidari 124 62, phía tây thủ đô Athens, vùng Attica, Hy Lạp
- Đường tới
- Tu viện Daphni nằm cách Quảng trường Syntagma ở trung tâm thủ đô Athens khoảng 9 tới 10 kilômét về phía tây bắc dọc theo đại lộ Athinon (Quốc lộ 8 / Con đường Thiêng cổ đại Iera Odos). Cách đi thuận tiện nhất bằng phương tiện công cộng là đi Tàu điện ngầm Athens (Tuyến số 3 - màu xanh dương) tới ga Agia Marina, sau đó từ ngay bên ngoài ga Agia Marina đón các tuyến xe buýt OASA đi về hướng Elefsina / Aspropyrgos (như xe buýt số 865, 866, 876 hoặc A16, mất khoảng 10 phút) hoặc đi taxi 5 phút là tới cổng khu rừng Tu viện Daphni.
- Toạ độ
- 38.0128, 23.6358
Khu di tích Tu viện Daphni nằm trong một khuôn viên rừng cây yên tĩnh thuộc quận Chaidari ở ngoại ô phía tây bắc Athens. Sau đợt đại trùng tu chống động đất hoàn tất gần đây, tu viện đã mở cửa đón khách tham quan trở lại và hiện tại vé vào cửa hoàn toàn miễn phí. Tuy nhiên, vì đây là một di tích bảo tồn đặc biệt của Bộ Văn hóa Hy Lạp, giờ mở cửa thường áp dụng theo khung giờ buổi sáng tới đầu giờ chiều (thường từ 08:30 tới 15:30 các ngày trong tuần, trừ thứ Ba đóng cửa và một số ngày lễ quốc gia), vì vậy quý vị nên đi vào buổi sáng. Ánh sáng tự nhiên chiếu qua 16 cửa sổ của mái vòm vào khoảng từ 09:30 tới 13:00 là thời điểm đẹp nhất để quan sát màu vàng rực của bức khảm Chúa Kitô Pantocrator mà không bị chói; lưu ý không sử dụng đèn flash hoặc chân máy ảnh bên trong nhà thờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tu viện Daphni, Chaidari, Athens
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao bức tranh khảm Chúa Kitô Pantocrator trên mái vòm Tu viện Daphni lại được coi là một trong những kiệt tác vĩ đại nhất của nghệ thuật Byzantine?
Được thực hiện vào khoảng năm 1080 tới 1100 sau Công nguyên trên đỉnh mái vòm đường kính 8,2 mét, bức khảm Chúa Kitô Pantocrator tại Daphni được giới sử học nghệ thuật thế giới đánh giá là đỉnh cao của hội họa trung kỳ Byzantine vì sức biểu cảm tâm lý và kỹ thuật khảm đá hoàn hảo. Thay vì vẽ một gương mặt phẳng lặng ước lệ, các nghệ nhân bậc thầy từ Constantinople đã kết hợp kỹ thuật tạo khối sáng tối tinh tế của hội họa cổ điển Hy Lạp với thần thái uy nghiêm siêu việt của Đấng Thẩm Phán Toàn Năng: đôi mắt nhìn nghiêng sâu thẳm, đôi lông mày uốn cong mạnh mẽ và bàn tay có những ngón tay thon dài nắm chặt cuốn sách Phúc Âm tạo nên cảm giác Đức Kitô đang trực tiếp nhìn thấu tâm hồn của mỗi người đứng dưới vòm đền.
Tu viện Daphni có mối liên hệ gì với ngôi đền cổ đại thờ thần Apollo và Con đường Thiêng đi Eleusis?
Vào thời kỳ Hy Lạp cổ đại, hẻm đèo núi Aigaleo tại Daphni là nơi tuyến đường hành hương linh thiêng nhất xứ Attica (Con đường Thiêng Iera Odos nối thành Athens với thánh địa Eleusis) đi qua. Giữa rừng cây nguyệt quế (trong tiếng Hy Lạp là daphne) tại đây từng có một ngôi đền lớn thờ thần Apollo Daphnaios (Thần Apollo của Nguyệt Quế), được nhà địa lý Pausanias mô tả vào thế kỷ 2 SCN trước khi bị quân Visigoth của vua Alaric I phá hủy năm 395 SCN. Khi các tu sĩ Kitô giáo xây dựng Tu viện Daphni vào thế kỷ 6 và thế kỷ 11, họ đã dựng nhà thờ ngay trên nền đền Apollo và tái sử dụng 4 cây cột đá cẩm thạch thức Ionic của đền cổ tại tiền sảnh (hiện 1 cột vẫn còn đứng nguyên tại chỗ ở góc tây nam tiền sảnh, còn 3 cột bị Lord Elgin mang về Bảo tàng Anh).
Tại sao bên trong một tu viện Chính Thống giáo Hy Lạp như Daphni lại có các vòm cuốn kiểu Gothic và quan tài của các Công tước Pháp?
Sau khi cuộc Thập tự chinh thứ tư chiếm kinh đô Constantinople vào năm 1204, các hiệp sĩ người Pháp từ vùng Bourgogne dưới sự chỉ huy của Otto de la Roche đã thành lập Công quốc Athens (Duchy of Athens). Vào năm 1207, Otto de la Roche đã giao Tu viện Daphni cho các đan sĩ Công giáo thuộc Dòng Xitô (Cistercian monks) đến từ tu viện Bellevaux của Pháp. Suốt 250 năm (từ 1207 tới 1458), các đan sĩ Dòng Xitô đã quản lý nơi này, xây sửa lại mặt tiền phía tây của tiền sảnh ngoại bằng những khung vòm nhọn kiểu Gothic nhưng vẫn giữ nguyên vẹn các bức tranh khảm vàng Byzantine bên trong, đồng thời dùng tu viện làm nơi chôn cất các Công tước Pháp của Athens trong những chiếc quan tài đá chạm hình hoa bách hợp.
Phong cách nghệ thuật tranh khảm tại Tu viện Daphni khác gì so với Tu viện Hosios Loukas và Tu viện Nea Moni?
Cả ba tu viện Daphni, Hosios Loukas và Nea Moni đều được UNESCO công nhận chung trong một hồ sơ Di sản Thế giới năm 1990 (mã số 537), nhưng đại diện cho hai giai đoạn thẩm mỹ khác nhau của thế kỷ 11. Nếu các bức khảm đầu thế kỷ 11 tại Hosios Loukas mang vẻ đẹp khổ hạnh, phẳng, nghiêm trang và thiên về biểu tượng tu viện, thì bộ tranh khảm cuối thế kỷ 11 (khoảng 1080 tới 1100) tại Tu viện Daphni lại đại diện cho Chủ nghĩa cổ điển nhân văn thời vương triều Komnenos: các nhân vật (như thiên thần Gabriel trong cảnh Truyền Tin, Chúa Giêsu trên sông Jordan hay Đức Mẹ và Thánh Gioan dưới chân Thập giá) có tỷ lệ cơ thể hài hòa, nếp áo rủ mềm mại tự nhiên và biểu lộ nỗi buồn hay niềm vui nhân bản rất gần với điêu khắc Hy Lạp cổ điển.
Hiện nay Tu viện Daphni đã mở cửa trở lại sau đợt trùng tu động đất chưa và giá vé tham quan là bao nhiêu?
Sau trận động đất mạnh xảy ra tại Athens vào ngày 7 tháng 9 năm 1999 gây hư hại nặng cho cấu trúc tường và mái vòm, Bộ Văn hóa Hy Lạp đã dựng giàn giáo thực hiện chương trình đại trùng tu gia cố kết cấu và làm sạch từng viên đá khảm kéo dài suốt gần 20 năm. Hiện nay, toàn bộ công tác trùng tu bên trong nhà thờ chính (Katholikon) đã hoàn tất, giàn giáo đã được tháo dỡ hoàn toàn và Tu viện Daphni đã mở cửa đón khách tham quan trở lại (từ 08:30 tới 15:30 các ngày trừ thứ Ba) với vé vào cửa hoàn toàn miễn phí.