Men theo con đường núi uốn lượn ở độ cao hơn 500 mét trên sườn tây nam của khối núi thiêng Parnassus thuộc vùng Phocis, miền Trung Hy Lạp, du khách bất ngờ đứng trước một bức tường đá dựng đứng cao hàng trăm mét chẻ làm hai vách đá song song rực sáng dưới nắng chiều: đó là cặp vách đá Phaedriades (nghĩa là Những Vách Đá Sáng Chói, gồm đỉnh Nauplia ở phía tây và đỉnh Hyampeia ở phía đông). Ngay dưới chân hai vách đá sừng sững ấy, mặt đất sườn núi đổ dốc đứng xuống hẻm vực sông Pleistos sâu thẳm trồng bạt ngàn hàng triệu gốc cây ô liu cổ thụ vươn dài ra tận mặt nước xanh biếc của vịnh Itea và vịnh Corinth. Giữa khung cảnh sơn thủy hùng tráng đến nghẹt thở ấy, từng bậc thềm đá vôi và đá cẩm thạch của Đền thờ thần Apollo tại Delphi (Hieron tou Apollonos) xếp tầng nối tiếp nhau theo Con đường Thiêng dẫn lên sáu thức cột Doric cổ kính vươn lên giữa trời xanh.
Trong tâm thức của toàn bộ các thành bang Hy Lạp cổ đại cũng như các vương quốc quanh vùng Địa Trung Hải suốt từ thế kỷ 8 trước Công nguyên tới thế kỷ 4 sau Công nguyên, Delphi không thuộc quyền sở hữu riêng của một quốc gia nào mà là trung tâm tinh thần chung của cả thế giới cổ điển, có ý nghĩa tương đồng sâu sắc với truyền thống thờ phụng tổ tiên, anh hùng mở cõi và thánh tổ lập quốc ở phương Đông. Người Hy Lạp cổ đại tin rằng chính tại đây, thần tối cao Zeus đã thả hai con đại bàng bay từ hai cực đông và tây của trái đất và chúng đã gặp nhau ngay trên bầu trời Delphi, xác lập nơi này là Omphalos, tức Rốn của Thế giới (Tâm điểm của Vũ trụ). Trước khi ban hành luật pháp, thành lập thuộc địa mới ở phương xa hay bước vào những cuộc chiến định đoạt vận mệnh dân tộc, các vị vua, triết gia và tướng lĩnh từ Athens, Sparta, Corinth cho tới Lydia và La Mã đều tìm về rửa mình bên suối thiêng Castalia để lắng nghe lời sấm truyền của nữ tư tế Pythia từ gian mật thất của ngôi đền.
IThần Ánh Sáng Apollo Pythios, Đá Rốn Vũ Trụ Omphalos Và Nghi Thức Sấm Truyền Của Nữ Tư Tế Pythia
Theo các bản Thánh ca Homeros gửi thần Apollo (Homeric Hymn to Apollo, biên soạn khoảng thế kỷ 7 tới thế kỷ 6 trước Công nguyên) và bi kịch Eumenides của nhà thơ Aeschylus, trước khi thần Apollo ngự trị tại Delphi, thánh địa cổ xưa mang tên Pytho này vốn là nơi thờ phụng Nữ thần Đất Mẹ Gaia và con gái là nữ thần công lý nguyên thủy Themis. Canh giữ khe vực thiêng của Đất Mẹ là con mãng xà khổng lồ Python (hoặc con rồng cái Delphyne) sinh ra từ bùn đất. Khi vừa trưởng thành sau khi chào đời tại Đền thờ thần Apollo trên đảo thiêng Delos, thần ánh sáng, âm nhạc và chân lý Apollo đã tìm đến sườn núi Parnassus, dùng cung vàng bắn hạ mãng xà Python bên khe suối để thiết lập trật tự ánh sáng và trí tuệ của các vị thần đỉnh Olympus. Từ chiến công ấy, thần mang danh hiệu Apollo Pythios và nữ tư tế phát ngôn cho thần được gọi là Pythia.
Tuy nhiên, để đền tội sát sinh đối với linh vật của Đất Mẹ Gaia theo luật thiêng cổ đại, chính thần Apollo đã phải đi lưu đày tám năm tại thung lũng Tempe ở vùng Thessalia để làm lễ tẩy uế, rồi mới trở về Delphi trong đoàn rước cành nguyệt quế vinh quang. Đặc biệt, tôn giáo tại Delphi thể hiện sự cân bằng tuyệt diệu giữa hai mặt của tâm thức con người: thần Apollo chỉ ngự tại đền thờ Delphi trong chín tháng nắng ấm từ mùa xuân tới mùa thu; vào ba tháng mùa đông lạnh giá khi thần Apollo đi về xứ sở phương bắc của người Hyperboreans, ngôi đền tại Delphi được trao lại cho người em cùng cha khác mẹ của ngài là thần Dionysus (vị thần của rượu nho, sức sống bản năng và sự tái sinh, người có ngôi mộ biểu trưng đặt ngay trong nội điện đền Apollo và được các nữ tín đồ Thyiades múa hát tôn vinh trên đỉnh núi Parnassus phủ tuyết).
Nếu như các nghi lễ bí truyền tại Eleusis hứa hẹn phúc lành cho linh hồn ở thế giới bên kia, thì giáo nghĩa cốt lõi của Đền thờ thần Apollo tại Delphi lại hướng con người vào sự tự thức tỉnh và chừng mực đạo đức ngay trong đời sống hiện tại. Ngay trên các cột tiền sảnh dẫn vào đền thờ thần Apollo, các vị tư tế đã cho khắc trang trọng những câu châm ngôn ngắn gọn của Bảy Hiền nhân Hy Lạp (Seven Sages of Greece, như Thales thành Miletus, Solon thành Athens, Chilon thành Sparta). Nổi tiếng nhất trong số đó là ba lời răn bất hủ: Gnothi Seauton (Hãy tự biết mình, nghĩa là hãy nhận thức rõ giới hạn phàm nhân của mình trước thần linh và vũ trụ), Meden Agan (Không gì thái quá, khuyên răn giữ đạo trung dung, tránh sự kiêu ngạo hybris dẫn tới họa diệt vong), và Eggya para d'ata (Sự cam kết thái quá đi liền với tai họa).
Chính nhà hiền triết Socrates tại Athens vào thế kỷ 5 trước Công nguyên đã khởi đầu toàn bộ hành trình triết học phương Tây từ một lời sấm truyền tại Đền thờ Delphi: khi người bạn của ông là Chaerephon đến Delphi hỏi nữ tư tế Pythia rằng trên đời có ai khôn ngoan hơn Socrates không, Pythia đã trả lời rằng không có ai khôn ngoan hơn. Socrates đã dành trọn cuộc đời đối thoại tại quảng trường Athens để giải mã lời sấm ấy và đi tới kết luận rằng sự khôn ngoan thật sự nằm ở chỗ tự biết rằng mình chưa biết gì trước chân lý tối hậu của thần linh.
Những ghi chép trực tiếp của Plutarch (khoảng năm 46 tới 120 sau Công nguyên, triết gia kiêm sử gia từng giữ chức Đại tư tế suốt hơn hai mươi năm tại chính Đền thờ Apollo ở Delphi), kết hợp với biên niên của Diodorus Siculus, Strabo và Pausanias, đã cho hậu thế biết rõ quy trình nghiêm ngặt của một buổi xin sấm truyền. Nữ tư tế Pythia ban đầu là một thiếu nữ đồng trinh được chọn từ các gia đình tại Delphi, nhưng về sau để bảo đảm sự từng trải và an toàn tuyệt đối, các tư tế luôn chọn một phụ nữ đứng tuổi có đời sống đạo đức thanh khiết từ tầng lớp nông dân hoặc quý tộc địa phương; từ ngày nhậm chức, bà từ bỏ đời sống gia đình để sống trọn đời khiết tịnh trong khuôn viên thánh địa. Vào thời kỳ cực thịnh, do lượng phái đoàn từ khắp Địa Trung Hải đổ về quá đông, đền thờ phải duy trì cùng lúc hai nữ tư tế Pythia thay phiên nhau và một nữ tư tế dự bị thứ ba.
Trước khi bước vào xin quẻ sấm vào ngày mồng 7 âm lịch hằng tháng, cả nữ tư tế Pythia lẫn các vị tư tế nam (Hosioi và Prophetai) cùng người hành hương đều phải tắm tẩy trần tại suối thiêng Castalia chảy ra từ khe núi Phaedriades. Tiếp đó, các tư tế làm phép thử sự chấp thuận của thần Apollo bằng cách rảy nước suối lạnh lên mình một con dê hiến tế: chỉ khi con dê rùng mình run lên từ móng chân trở lên (dấu hiệu thần linh đang hiện diện), buổi lễ mới được tiến hành; nếu con dê đứng im, buổi xin sấm ngày hôm đó lập tức bị hủy bỏ. Khi lễ hiến tế hoàn tất, nữ tư tế Pythia uống nước từ mạch suối thiêng Kassotis dẫn ngầm vào đền, nhai lá cây nguyệt quế (daphne, loài cây thiêng của thần Apollo), rồi bước xuống gian mật thất chìm sâu ở phía tây nội điện gọi là Adyton (nghĩa là Nơi bất khả xâm nhập). Tại đây, bên cạnh khối đá hình tổ ong Omphalos có phủ tấm lưới len thắt nút (agrenon), bức tượng thần Apollo bằng vàng và ngọn lửa vĩnh cửu đốt bằng gỗ thông khô, Pythia ngồi lên chiếc kiềng đồng ba chân (Tripod) đặt ngay phía trên khe nứt của mặt đất, hít làn hơi thơm (pneuma) bốc lên và cất tiếng trả lời câu hỏi của người hành hương, sau đó các tư tế Prophetai sẽ ghi chép và biên tập lại lời của bà thành những câu thơ lục ngôn hoàn chỉnh.
Trong suốt thế kỷ 20, từng có một sự hiểu lầm kéo dài trong giới học giả hiện đại khi các cuộc khai quật đầu tiên của Trường Khảo cổ học Pháp tại Athens vào cuối thế kỷ 19 không tìm thấy một miệng núi lửa sâu thẳm nào dưới nền đền Apollo, khiến nhiều người cho rằng câu chuyện về khe nứt và làn hơi pneuma mà Plutarch và Strabo mô tả chỉ là huyền thoại hư cấu. Tuy nhiên, từ năm 1996 tới năm 2001, một nhóm nghiên cứu liên ngành gồm nhà địa chất học Jelle Zeilinga de Boer, nhà khảo cổ học John R. Hale và nhà độc chất học Henry Spiller đã tiến hành khảo sát kiến tạo địa chất và phân tích hóa học lớp trầm tích đá vôi travertine ngay dưới nền đền thờ Apollo. Kết quả đã xác nhận sử liệu cổ đại hoàn toàn có cơ sở khoa học: ngay bên dưới gian mật thất Adyton của đền Apollo chính là điểm giao cắt trực tiếp của hai đứt gãy địa chất lớn là đứt gãy Delphi (chạy hướng đông tây) và đứt gãy Kerna (chạy hướng bắc tây bắc - nam đông nam), đi xuyên qua tầng đá vôi chứa dầu bitum giàu hydrocarbon khoảng 20 phần trăm; ma sát địa chấn dọc theo hai đứt gãy này đã làm nóng lớp đá bitum và giải phóng các khí hydrocarbon nhẹ (đặc biệt là khí methane, ethane và khí ethylene có mùi thơm ngọt nhẹ và tác dụng gây trạng thái lâng lâng xuất thần) hòa vào mạch nước suối ngầm Kerna và Kassotis dẫn thẳng vào nền gian Adyton.
IIHơn Một Thiên Niên Kỷ Từ Liên Minh Amphictyonic Tới Sắc Lệnh Đóng Cửa Thời Hoàng Đế Theodosius I
Các tầng khảo cổ tại Delphi cho thấy dấu vết con người tụ cư và thờ phụng từ thời kỳ Mycenae (thế kỷ 14 tới thế kỷ 11 trước Công nguyên) với những bức tượng đất nung hình nữ thần. Từ thế kỷ 8 trước Công nguyên, danh tiếng của lời sấm thần Apollo tại Delphi đã vượt khỏi vùng núi Phocis để dẫn đường cho phong trào đại di cư lập các thành bang thuộc địa Hy Lạp khắp miền Nam Ý (Magna Graecia), đảo Sicilia, bờ biển Bắc Phi và biển Đen. Để bảo vệ sự độc lập và nguồn tài sản khổng lồ do các thành bang dâng cúng về Delphi, một liên minh tôn giáo gồm mười hai bộ tộc Hy Lạp cổ đại mang tên Liên minh Amphictyonic (Amphictyonic League, nghĩa là Liên minh những người láng giềng cùng sống quanh thánh địa, họp mặt định kỳ tại Thermopylae và Delphi) đã được thành lập nhằm quản trị thánh địa và điều hành Đại hội Pythia.
Truyền thống văn chương Hy Lạp (được Pausanias chép lại trong Description of Greece, Quyển X) kể rằng trước ngôi đền đá lịch sử, tại Delphi từng có ba ngôi đền huyền thoại nối tiếp nhau: ngôi đền thứ nhất kết bằng cành nguyệt quế mang từ thung lũng Tempe, ngôi đền thứ hai đan bằng sáp ong và lông cánh chim do thần Apollo gửi cho người Hyperboreans, và ngôi đền thứ ba đúc bằng đồng do thần thợ rèn Hephaestus chế tác. Bước vào lịch sử xác thực, ngôi đền thứ tư được hai kiến trúc sư huyền thoại Trophonios và Agamedes xây bằng đá vào thế kỷ 7 trước Công nguyên nhưng bị thiêu rụi trong một trận hỏa hoạn lớn vào năm 548 trước Công nguyên, mở đầu cho hai đợt đại kiến thiết quy tụ tiền của của toàn bộ thế giới Địa Trung Hải.
- Thế kỷ 8 tới thế kỷ 7 TCNHình thành trung tâm sấm truyền toàn Hy Lạp và ngôi đền đá thứ tưThánh địa Delphi vươn lên thành trung tâm tiên tri tối cao dẫn đường cho các cuộc lập thuộc địa Hy Lạp; hai kiến trúc sư Trophonios và Agamedes xây dựng ngôi đền đá đầu tiên vào thế kỷ 7 TCN.
- 595 tới 586 TCN và 582 TCNChiến tranh Thiêng lần thứ nhất và tái tổ chức Đại hội PythiaLiên minh Amphictyonic đánh bại thành Kirrha (vốn thu thuế bất hợp pháp khách hành hương qua cảng biển) và tới năm 582 TCN chính thức tổ chức lại Đại hội Pythia theo chu kỳ bốn năm một lần gồm cả âm nhạc và thể thao.
- 548 tới khoảng 510 TCNHỏa hoạn năm 548 TCN và ngôi đền thứ năm của dòng họ AlcmaeonidaeSau khi ngôi đền thứ tư bị cháy năm 548 TCN, dòng họ quý tộc Alcmaeonidae bị lưu đày khỏi Athens đã nhận thầu xây dựng ngôi đền thứ năm và hào phóng ốp toàn bộ mặt tiền phía đông bằng đá cẩm thạch đảo Paros trắng ngần thay vì đá vôi theo hợp đồng.
- 490 và 480 tới 479 TCNXây Kho báu của người Athens và dựng Cột Rắn chiến thắng PlataeaSau chiến thắng Marathon (490 TCN) và chiến thắng chung trước quân Ba Tư tại Salamis và Plataea (480 tới 479 TCN), các thành bang Hy Lạp dâng cúng Kho báu Athens và đúc Cột Rắn đồng ba đầu từ chiến lợi phẩm quân Ba Tư đặt trước đền Apollo.
- 373 tới 330 TCNĐộng đất lớn năm 373 TCN và xây dựng ngôi đền thứ sáu hiện tồnMột trận động đất và lở đá kinh hoàng từ vách Phaedriades năm 373 TCN phá hủy đền Alcmaeonidae; ba kiến trúc sư Spintharos thành Corinth, Xenodoros và Agathon xây dựng lại ngôi đền thức Doric thứ sáu hoàn thành năm 330 TCN.
- 279 TCNĐánh bại cuộc xâm lược của quân Gaul (Galatia) dưới chân núi ParnassusĐạo quân người Gaul do thủ lĩnh Brennus chỉ huy tiến đánh Delphi nhằm cướp kho báu đền thờ nhưng bị đẩy lùi giữa cơn bão tuyết và đá lở dữ dội, dẫn tới việc thiết lập lễ hội tạ ơn Soteria.
- Thế kỷ 1 TCN tới thế kỷ 2 SCNThời kỳ La Mã và sự phục hưng dưới triều Hoàng đế Hadrianus cùng Đại tư tế PlutarchDù từng bị tướng Sulla và Hoàng đế Nero lấy đi nhiều pho tượng đồng, thánh địa Delphi được Hoàng đế Domitianus và đặc biệt là Hoàng đế Hadrianus trùng tu trọng thể vào đầu thế kỷ 2 SCN khi học giả Plutarch làm Đại tư tế tại đền.
- 390 tới 392 SCN và 1892 tới 1987Đóng cửa thời Hoàng đế Theodosius I, Đại khai quật Pháp và ghi danh UNESCOHoàng đế Đông La Mã Theodosius I ban sắc lệnh khép lại hoạt động sấm truyền ngoại giáo vào khoảng năm 390 tới 392 SCN. Năm 1892, Trường Khảo cổ học Pháp tiến hành cuộc Đại khai quật (Grande Fouille), và năm 1987 Delphi được công nhận là Di sản Thế giới UNESCO.
Những lời sấm làm xoay chuyển lịch sử cổ đại và lời sấm cuối cùng gửi Hoàng đế Julianus. Sử gia Herodotus trong bộ Lịch sử (Quyển I và Quyển VII) đã ghi lại hai câu chuyện sấm truyền nổi tiếng bậc nhất của Delphi. Câu chuyện thứ nhất diễn ra vào giữa thế kỷ 6 trước Công nguyên, khi quốc vương giàu có bậc nhất thế giới cổ đại là Croesus xứ Lydia (Tiểu Á) gửi những lễ vật bằng vàng ròng và bạc khối khổng lồ tới Delphi để hỏi xem ông có nên đem quân vượt sông Halys tấn công Đế quốc Ba Tư của vua Cyrus Đại đế hay không. Nữ tư tế Pythia đã truyền lời sấm nước đôi bất hủ: Nếu vua Croesus vượt qua sông Halys, nhà vua sẽ hủy diệt một đế quốc hùng mạnh. Quá tự tin, Croesus đem quân vượt sông và quả nhiên đã hủy diệt một đế quốc, nhưng đó lại chính là vương quốc Lydia của chính ông.
Câu chuyện thứ hai diễn ra vào năm 480 trước Công nguyên, khi đại quân Ba Tư của vua Xerxes I tiến xuống đốt cháy vùng Attica. Các sứ giả Athens tuyệt vọng tới Delphi và nhận được lời sấm rằng chỉ có bức tường bằng gỗ (wooden wall) mới không bị phá hủy và cứu được con cái của họ. Nhà chính trị và đô đốc lỗi lạc Themistocles đã giải mã chính xác rằng bức tường gỗ ấy không phải là hàng rào gỗ trên đồi Acropolis, mà chính là hạm đội tàu chiến ba tầng chèo (trireme) bằng gỗ của hải quân Athens, từ đó dẫn dắt người Hy Lạp giành đại thắng quyết định tại eo biển Salamis. Hơn tám thế kỷ sau, vào năm 362 sau Công nguyên, khi Hoàng đế La Mã cuối cùng theo đa thần giáo là Julianus cử ngự y Oribasius tới Delphi để khôi phục đền thờ, người đời truyền lại lời than cuối cùng đầy bi tráng từ thánh địa: Hãy về tâu với nhà vua rằng tòa điện rực rỡ đã sụp đổ xuống đất; Phoebus Apollo không còn mái nhà, không còn cành nguyệt quế tiên tri, tiếng suối biết nói đã tắt lặng và dòng nước biết trò chuyện cũng đã cạn khô.
IIICon Đường Thiêng, Các Nhà Kho Báu Cẩm Thạch, Đền Thờ Apollo Và Khu Thánh Địa Athena Pronaia
Do địa hình sườn núi Parnassus có độ dốc rất lớn (chênh lệch độ cao hơn 120 mét từ thánh địa dưới thấp lên tới sân vận động trên đỉnh), toàn bộ quần thể kiến trúc Delphi là một kiệt tác quy hoạch đô thị bậc thang của người Hy Lạp cổ đại. Khu vực trung tâm là Vòng tường thành thiêng (Temenos của thần Apollo, rộng khoảng 130 mét nhân 190 mét) được chống đỡ ở giữa bằng Bức tường Đa giác (Polygonal Wall) xây từ thế kỷ 6 trước Công nguyên: bức tường dài hơn 83 mét này ghép hoàn toàn từ những khối đá vôi đẽo theo đường cong đa giác ăn khớp khít khao như những mảnh ghép tự nhiên giúp triệt tiêu lực rung lắc của động đất, trên bề mặt tường khắc hơn tám trăm văn bia giải phóng nô lệ dưới sự chứng giám của thần Apollo.
Bước qua cổng chính ở góc đông nam, khách hành hương đi men theo Con đường Thiêng (Sacred Way / Hiera Hodos) lát đá uốn lượn hình chữ S ngược dốc lên đền chính, hai bên đường san sát hàng chục bệ tượng đồng và hơn hai mươi Nhà Kho báu (Thesauroi) mang hình dáng những ngôi đền cẩm thạch thu nhỏ do các thành bang khắp Địa Trung Hải dựng lên để cất giữ lễ vật dâng thần và khẳng định niềm tự hào công dân.
Đứng uy nghi trên nền móng dài 60,32 mét, rộng 23,82 mét, ngôi đền thuộc kiểu thức Doric bao quanh có 6 cột ở mặt tiền và mặt hậu, 15 cột ở hai cạnh dài (tổng cộng 38 cột ngoại vi bằng đá vôi xốp phủ vữa cẩm thạch trắng, hiện còn 6 cột đứng ở góc đông nam). Bên trong chia thành tiền sảnh Pronaos (khắc châm ngôn của Bảy Hiền nhân), nội điện Cella và gian mật thất Adyton chìm sâu nơi đặt kiềng ba chân của Pythia và đá Omphalos.
Ngôi đền nhỏ thức Doric bằng đá cẩm thạch đảo Paros (dài 9,7 mét, rộng 6,6 mét) dựng sau trận thắng Marathon năm 490 TCN và được phục dựng nguyên vẹn năm 1903 tới 1906. Trên tường đá phía nam khắc hai bản Thánh ca gửi thần Apollo từ năm 128 TCN kèm các ký hiệu nốt nhạc bằng chữ cái Hy Lạp cổ xưa nhất còn tồn tại đầy đủ của âm nhạc cổ đại phương Tây.
Kho báu Siphnos (khoảng 525 TCN) được xây từ nguồn bạc và vàng của đảo Siphnos với hai cột tượng thiếu nữ Caryatid và dải phù điêu cuộc chiến Gigantomachy tuyệt mỹ. Gần bức tường Đa giác là trụ cột thức Ionic cao hơn 12 mét đỡ bức tượng Nhân sư có cánh của đảo Naxos (khoảng 560 TCN) và cột đá cẩm thạch tạc ba thiếu nữ múa quanh lá ô rô (Dancers of Delphi, khoảng 330 TCN).
Ngay trước cửa đông của đền thờ Apollo là Bàn thờ lớn (Great Altar) bằng đá cẩm thạch đen và trắng do cư dân đảo Chios hiến tặng thế kỷ 5 TCN, kế bên là bệ đá của Cột Rắn đồng ba đầu kỷ niệm chiến thắng Plataea năm 479 TCN (thân cột đồng xoắn 29 vòng hiện còn đứng tại trường đua Hippodrome ở Istanbul) và Hành lang Stoa của người Athens dựng bằng cột Ionic liền khối.
Phía trên đền thờ Apollo là Nhà hát cổ đại gồm 35 hàng ghế đá vôi sức chứa khoảng 5.000 khán giả nhìn thẳng xuống thung lũng ô liu và đền thờ bên dưới. Trên điểm cao nhất của sườn núi là Sân vận động Delphi bảo tồn nguyên vẹn nhất Hy Lạp với đường chạy dài 177,55 mét (1pythian stadion = 600 bộ), cổng vòm khải hoàn La Mã và khán đài đá cho 6.500 người.
Nằm ở thềm núi thấp hơn về phía đông nam trước khi vào đền Apollo là khe suối thiêng Castalia đục vào vách đá vôi để khách hành hương tẩy trần, tiếp nối với khu tập luyện Gymnasium và Thánh địa Athena Pronaia (Athena Đấng Đứng Trước Đền Apollo), nơi nổi bật với ngôi đền tròn Tholos bằng đá cẩm thạch trắng Pentelic và đá vôi xanh Eleusis do kiến trúc sư Theodoros xứ Phocaea thiết kế khoảng năm 380 tới 360 TCN.
| Hạng mục kiến trúc và Báu vật | Niên đại và Tác giả | Thông số kỹ thuật và Giá trị khảo cổ học |
|---|---|---|
| Đền thờ thần Apollo (ngôi đền thứ sáu) | 373 tới 330 TCN (Spintharos, Xenodoros, Agathon) | Kích thước nền 60,32 nhân 23,82 mét, thức Doric 6 nhân 15 cột; trán tường đông chạm thần Apollo và các nàng Muses, trán tường tây chạm thần Dionysus (của Praxias và Androsthenes) |
| Đá Rốn Thế giới (Omphalos) và Tượng Đánh xe ngựa (Charioteer) | Thế kỷ 5 tới 4 TCN (trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ Delphi) | Khối đá Omphalos chạm lưới len thắt nút thiêng; tượng đồng Charioteer of Delphi (Iniochos) cao 1,80 mét do Polyzalos xứ Gela dâng cúng năm 478 hoặc 474 TCN |
| Kho báu của người Athens và Thánh ca âm nhạc | Khoảng 490 tới 485 TCN; bản nhạc khắc năm 128 TCN | Đá cẩm thạch Paros thức Doric; lưu giữ hai bản Thánh ca Delphic Hymns của Athenaios và Limenios có ký hiệu nốt nhạc cổ đại hoàn chỉnh |
| Đền tròn Tholos tại thánh địa Athena Pronaia | Khoảng 380 tới 360 TCN (Theodoros xứ Phocaea) | Đường kính nền 13,5 mét, vòng ngoài gồm 20 cột thức Doric mảnh mai (đã phục dựng 3 cột), vòng trong gồm 10 cột thức Corinthian gắn sát tường |
| Nhà hát cổ đại và Sân vận động Delphi | Thế kỷ 4 TCN; nâng cấp thế kỷ 2 TCN và thế kỷ 2 SCN | Nhà hát 35 hàng ghế cho 5.000 người; Sân vận động dài 177,55 mét, rộng 25,5 mét, do tỷ phú Herodes Atticus ốp ghế đá vôi trắng thế kỷ 2 SCN |
IVThế Đất Và Hướng
Cần xác lập rõ ngay từ đầu: tôn giáo Hy Lạp cổ đại không áp dụng hệ thống thuật ngữ phong thủy hình thế của phương Đông, mà chọn vị trí lập thánh địa dựa trên khái niệm vũ trụ quan về Tâm điểm của Trái Đất (Omphalos) cùng sự xuất hiện kỳ diệu của các mạch suối ngầm, khe đứt gãy địa chất và vách đá vang vọng âm thanh trên núi thiêng Parnassus. Toàn bộ mặt tiền Đền thờ thần Apollo và bàn thờ hiến tế của đảo Chios đều mở về hướng Đông Đông Bắc để đón ánh bình minh đầu ngày rọi qua khe núi. Phần phân tích dưới đây mượn góc nhìn của phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền phương Đông để đối chiếu địa cục tự nhiên hiếm có đã làm nên uy linh của thánh địa Delphi.
Xét trên đại địa hình của dãy núi miền Trung Hy Lạp tại tọa độ 38,4824 độ vĩ bắc, 22,5010 độ kinh đông, hiếm có một thánh địa nào trên thế giới hội tụ thế sơn hoàn thủy bao, lưỡng sơn giáp nhai hùng vĩ như Delphi. Phía sau lưng (phương bắc và đông bắc) của khu đền thờ là khối núi đại sơn Parnassus vươn cao tới 2.457 mét đóng vai trò là tổ sơn và hậu chẩm khổng lồ. Ngay phía trên thánh địa, sườn núi đá vôi dựng đứng thành hai vách đá Phaedriades (đỉnh Nauplia và đỉnh Hyampeia cao khoảng 700 mét so với mực nước biển, vách thẳng đứng cao hơn 250 mét) uốn vòng ôm lấy khu đền như một chiếc ngai đá tự nhiên hay một khai trướng hoa cái che chở hoàn toàn luồng gió bấc lạnh buốt từ phương bắc. Chính giữa khe hẹp giao nhau của hai vách đá Phaedriades ấy là mạch suối thiêng Castalia (cùng mạch suối Kerna và Kassotis ở phía tây) tuôn chảy quanh năm từ lòng núi đá vôi, tạo nên thế thiên trì xuất thủy ngay tại tâm huyệt.
Xét về minh đường, tiền án và thủy pháp, ngay dưới chân các bậc thềm đá của Đền thờ thần Apollo ở phía nam là hẻm vực sâu thẳm của thung lũng sông Pleistos chạy dài từ đông sang tây giữa núi Parnassus ở phía bắc và dãy núi Kirphis (cao 1.560 mét) nằm đối diện ở phía nam. Dãy núi Kirphis đứng chắn ngang trước mặt ở cự ly vừa tầm mắt đóng vai trò là một án sơn tự nhiên vô cùng đoan trang và cân xứng, giúp giữ lại toàn bộ sinh khí và tạo hiệu ứng cộng hưởng âm thanh kỳ diệu khiến tiếng đàn kithara và lời ca trong Đại hội Pythia vang vọng khắp cả thung lũng. Xa hơn về phía tây nam, thung lũng Pleistos mở rộng ra đồng bằng Krisa trù phú rồi đổ vào vịnh Itea (nhánh của vịnh Corinth) lấp lánh như một chiếc gương bạc khổng lồ làm ngoại minh đường tụ thủy. Bản thân Đền thờ thần Apollo ngự trên thềm đất cao ở trung tâm khu Temenos, định trục tọa Tây Tây Nam hướng Đông Đông Bắc, lưng tựa vào vách đá núi Parnassus và mặt hướng về phía khe suối Castalia cùng ánh bình minh, tạo nên một huyệt đạo thiên nhiên kỳ vĩ kết nối lòng đất sâu thẳm với bầu trời Địa Trung Hải.
VĐại Hội Pythia Bốn Năm Một Lần, Lễ Tái Hiện Diệt Mãng Xà Septeria Và Lễ Hội Ngàn Hoa Hiện Đại
Trong lịch âm dương cổ đại của thành bang Delphi (Delphic calendar, bắt đầu năm mới vào kỳ trăng mới đầu tiên sau ngày Hạ chí với tháng đầu tiên là tháng Apellaios), thánh địa không chỉ là nơi xin sấm truyền vào ngày mồng 7 mỗi tháng mà còn là sân khấu của những đại lễ tôn giáo, âm nhạc và thể thao quy tụ toàn bộ các thành bang Hy Lạp. Nổi bật nhất là Đại hội Pythia (Pythian Games), một trong bốn Đại hội Toàn Hy Lạp (Panhellenic Games, đứng thứ hai chỉ sau Thế vận hội tại Đền thờ thần Zeus tại Olympia). Khác với Olympia ban đầu chỉ thi đấu thể thao, Đại hội Pythia tại Delphi ngay từ cội nguồn đã đặt các cuộc thi âm nhạc, ca hát và thi ca (mousikos agon) làm linh hồn trung tâm để tôn vinh thần Apollo Musagetes (Đấng Dẫn Dắt Chín Nàng Thơ).
| Thời gian | Hệ lịch | Tên lễ tiết và sự kiện | Nghi thức phụng tự và hoạt động văn hóa tại thánh địa Delphi |
|---|---|---|---|
| Ngày mồng 7 tháng Bysios (tháng đầu mùa xuân, khoảng tháng 2 hoặc tháng 3) | Lịch cổ đại Delphi (Âm dương lịch) | Ngày Sinh thần của Apollo và Ngày Mở Cửa Sấm Truyền đầu năm | Kỷ niệm ngày thần Apollo chào đời và ngày ngài từ xứ Hyperboreans trở về Delphi sau ba tháng mùa đông. Ban đầu nữ tư tế Pythia chỉ ban sấm truyền duy nhất vào ngày này trong năm, về sau mở rộng ra ngày mồng 7 hằng tháng (trừ ba tháng mùa đông). |
| Tháng Boukatios (khoảng tháng 8 dương lịch), cứ 4 năm một lần (năm thứ 3 của mỗi kỳ Olympiad) | Chu kỳ bốn năm toàn Hy Lạp (từ năm 582 TCN) | Đại hội Pythia (Pythian Games) | Kéo dài từ 6 tới 8 ngày: mở đầu bằng cuộc thi diễn tấu bản nhạc Nomos Pythikos (tái hiện bằng đàn kithara và sáo aulos 5 chương cảnh thần Apollo chiến thắng mãng xà Python), tiếp theo là thi kịch nghệ, hội họa, điền kinh tại Sân vận động trên núi và đua ngựa, đua chiến xa bốn ngựa tại trường đua đồng bằng Krisa. Người chiến thắng được trao vòng nguyệt quế cắt từ thung lũng Tempe. |
| Cứ 8 năm một lần (chu kỳ Ennaeteris cổ đại) | Lịch cổ đại Delphi | Bộ ba Nghi lễ Chu kỳ Tám Năm: Septeria, Herois và Charila | Trong lễ Septeria, một cậu bé quý tộc còn đủ cha mẹ đóng vai thần Apollo đốt cháy một túp lều gỗ tượng trưng cho ổ của mãng xà Python trên sân Alos, sau đó đi bộ hành hương lên tận thung lũng Tempe ở Thessalia để làm lễ tẩy uế và rước cành nguyệt quế thiêng trở về Delphi. |
| Ba tháng mùa đông (tháng Dadaphorios, Poitropios và Amalios) | Lịch cổ đại Delphi | Mùa ngự trị của thần Dionysus và Nghi lễ Thyiades trên núi Parnassus | Khi thần Apollo vắng mặt, ngôi đền thuộc về thần Dionysus; các nữ tư tế Thyiades từ Athens và Delphi cầm đuốc thông leo lên cao nguyên Corycian Cave trên đỉnh núi Parnassus giữa đêm đông để cử hành nghi thức đánh thức thần Dionysus Liknites. |
| Tháng 5 năm 1927, 1930 và các kỳ liên hoan văn hóa mùa hè đương đại | Dương lịch hiện đại | Lễ hội Delphi (Delphic Festivals) do nhà thơ Angelos Sikelianos và Eva Palmer khởi xướng | Khôi phục tinh thần nhân văn và hòa bình của Đại hội Pythia thông qua việc trình diễn bi kịch cổ đại của Aeschylus ngay tại Nhà hát cổ đại Delphi và các hội nghị văn hóa của Trung tâm Văn hóa Châu Âu tại Delphi. |
Di sản của Ngọn lửa Delphi và Bảo tàng Khảo cổ học Delphi hôm nay. Vào đầu thế kỷ 20, nhà thơ lớn của Hy Lạp Angelos Sikelianos cùng phu nhân người Mỹ là Eva Palmer-Sikelianos đã dành toàn bộ tâm huyết và gia sản để tổ chức hai kỳ Lễ hội Delphi lịch sử vào năm 1927 và 1930, đưa các vở bi kịch Prometheus bị xiềng và Những người phụ nữ cầu khẩn của Aeschylus cùng các môn thi đấu thể thao cổ điển trở lại Nhà hát và Sân vận động Delphi, đặt nền móng trực tiếp cho ý tưởng khôi phục lễ rước đuốc Thế vận hội hiện đại vài năm sau đó. Ngày nay, bên cạnh khu phế tích ngoài trời, khách hành hương khi bước vào Bảo tàng Khảo cổ học Delphi nằm ngay kế bên sẽ được chiêm ngưỡng tận mắt những báu vật vô giá từng đứng dọc Con đường Thiêng: từ cặp tượng đôi thanh niên Kleobis và Biton thời Cổ sơ, pho tượng Nhân sư đảo Naxos, bò mộng bằng bạc thếp vàng, cho tới pho tượng đồng nguyên bản Người đánh xe ngựa Delphi (Charioteer of Delphi, năm 474 trước Công nguyên) với đôi mắt cẩn đá men và lông mi bằng đồng vẫn ánh lên vẻ điềm tĩnh trầm mặc sau hai nghìn năm trăm năm.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu khảo cổ Delphi, Quốc lộ Arachova - Amfissa, Delphi 330 54, vùng Phocis, Trung Hy Lạp
- Đường tới
- Thánh địa Delphi nằm tại vùng Phocis, cách thủ đô Athens khoảng 180 kilômét về phía tây bắc. Từ bến xe buýt liên tỉnh KTEL Liosion tại Athens (số 260 đường Liosion), hằng ngày có nhiều chuyến xe buýt chạy thẳng qua thành phố Livadeia và thị trấn miền núi Arachova tới ngay thị trấn Delphi trong khoảng 3 giờ đồng hồ; từ trung tâm thị trấn hiện đại Delphi, quý vị chỉ cần đi bộ khoảng 10 phút dọc theo con đường ven sườn núi là tới cổng Bảo tàng và Khu khảo cổ (rất thuận tiện để kết hợp thăm Tu viện Hosios Loukas nằm cách đó khoảng 35 kilômét trên cùng cung đường).
- Toạ độ
- 38.4824, 22.501
Khu khảo cổ Delphi trải dài trên sườn núi Parnassus có độ dốc lớn với hàng trăm bậc đá vôi và đá cẩm thạch cổ đã mòn nhẵn, vì vậy quý vị bắt buộc phải đi giày thể thao hoặc giày đi bộ có đế chống trượt tốt, đội mũ rộng vành và mang theo đủ nước uống (đặc biệt khi leo lên tận Sân vận động cổ đại ở tầng cao nhất). Quần thể gồm ba khu vực nằm dọc theo quốc lộ Arachova - Delphi: Thánh địa Athena Pronaia (có đền tròn Tholos) ở dưới thấp được mở cửa tham quan tự do, còn Khu thánh địa chính của thần Apollo và Bảo tàng Khảo cổ học Delphi dùng chung vé tham quan. Quý vị tuyệt đối không leo trèo lên các bệ đá, không chạm tay vào các văn bia khắc trên Bức tường Đa giác và không sử dụng đèn flash trong phòng trưng bày tượng đồng Charioteer.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ thần Apollo tại Delphi
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao người Hy Lạp cổ đại lại gọi thánh địa Delphi là Rốn của Thế giới (Omphalos)?
Theo thần thoại Hy Lạp, để xác định tâm điểm của mặt đất, thần tối cao Zeus đã thả hai con đại bàng có tốc độ ngang nhau bay từ hai rìa cực đông và cực tây của thế giới. Hai con đại bàng đã bay gặp nhau ngay phía trên sườn núi Parnassus tại Delphi. Để đánh dấu vị trí trung tâm vũ trụ này, một khối đá hình vòm giống chiếc tổ ong chạm nổi mạng lưới len thắt nút gọi là đá Omphalos (nghĩa là cái rốn) đã được đặt ngay trong gian mật thất Adyton của Đền thờ thần Apollo.
Nữ tư tế Pythia là ai và bà truyền lời sấm của thần Apollo như thế nào?
Pythia là nữ tư tế tối cao phụng sự tại Đền thờ thần Apollo ở Delphi, được chọn từ những phụ nữ có đời sống thanh khiết tại địa phương và giữ trọn đời khiết tịnh. Vào ngày mồng 7 âm lịch hằng tháng (từ mùa xuân tới mùa thu), sau khi tắm tẩy trần ở suối Castalia, uống nước suối Kassotis và nhai lá nguyệt quế, Pythia bước xuống gian mật thất Adyton, ngồi trên chiếc kiềng đồng ba chân đặt trên khe nứt địa chất để hít làn hơi thơm pneuma và phát ngôn trong trạng thái xuất thần, sau đó các tư tế nam sẽ chuyển lời bà thành thơ lục ngôn.
Khoa học hiện đại giải thích thế nào về làn hơi thơm dưới nền Đền thờ thần Apollo tại Delphi?
Các cuộc khảo sát địa chất và hóa học liên ngành từ năm 1996 tới năm 2001 đã chứng minh rằng ngay bên dưới nền Đền thờ thần Apollo là điểm giao nhau của hai đứt gãy kiến tạo lớn (đứt gãy Delphi và đứt gãy Kerna) cắt qua tầng đá vôi chứa dầu bitum. Hoạt động địa chấn làm nóng lớp đá này và giải phóng các khí hydrocarbon nhẹ như methane, ethane và đặc biệt là khí ethylene (một loại khí có mùi thơm ngọt nhẹ và có khả năng tạo trạng thái hưng phấn, xuất thần nhẹ) thoát lên theo mạch nước suối ngầm trong gian Adyton.
Hai câu châm ngôn nổi tiếng nhất được khắc ở tiền sảnh Đền thờ Apollo tại Delphi là gì?
Theo sử gia Pausanias và triết gia Plato, ngay ở tiền sảnh (Pronaos) của Đền thờ thần Apollo tại Delphi có khắc những châm ngôn đạo đức của Bảy Hiền nhân Hy Lạp, trong đó nổi tiếng nhất là hai câu: Gnothi Seauton (Hãy tự biết mình, nhắc nhở con người nhận biết giới hạn phàm nhân của mình trước thần linh) và Meden Agan (Không gì thái quá, khuyên răn giữ sự điều độ, tránh lòng kiêu ngạo dẫn tới sụp đổ).
Đại hội Pythia tổ chức tại Delphi khác gì với Thế vận hội tại Olympia?
Đại hội Pythia (Pythian Games, được tổ chức lại từ năm 582 trước Công nguyên theo chu kỳ bốn năm một lần vào năm thứ ba của mỗi kỳ Olympiad) là đại hội lớn thứ hai của thế giới Hy Lạp cổ đại sau Thế vận hội Olympia. Điểm khác biệt cốt lõi là vì tôn vinh thần Apollo (vị thần của âm nhạc và thi ca), Đại hội Pythia đặt các cuộc thi âm nhạc (hát cùng đàn kithara, thổi sáo aulos tái hiện khúc nhạc chiến thắng mãng xà Python), kịch nghệ và hội họa lên hàng đầu trước khi diễn ra các môn thi điền kinh và đua chiến xa, đồng thời người chiến thắng được trao vòng lá nguyệt quế thiêng thay vì vòng cành ô liu như ở Olympia.