Khác hẳn với vẻ hiểm trở cheo leo trên vách đá dựng đứng của Đền thờ thần Apollo tại Delphi hay đỉnh thành cao đá vôi của Đền Parthenon trên đồi Acropolis, Đền thờ thần Zeus tại Olympia nằm trải rộng êm đềm giữa một thung lũng phù sa xanh mướt bóng cây thông, cây ô liu dại, cây sồi và cây bạch dương tại vùng Elis, phía tây bán đảo Peloponnesos. Phía bắc khu thánh địa là ngọn đồi hình nón thoai thoải mang tên đồi Kronios (đồi của thần thời gian Kronos, cha của thần Zeus), phía nam là dòng sông lớn Alpheios cuộn chảy về biển Ionia, và phía tây là dòng suối Kladeos đổ xuống hợp lưu. Chính khu rừng thiêng được bao bọc bởi tường đá ở trung tâm thung lũng này được người Hy Lạp cổ đại gọi là Altis (biến âm phương ngữ vùng Elis của từ alsos, có nghĩa là Rừng Cây Thiêng).
Suốt hơn một thiên niên kỷ từ thế kỷ 8 trước Công nguyên tới cuối thế kỷ 4 sau Công nguyên, Olympia không phải là một thành phố có cư dân sinh sống thường xuyên mà là một khu thánh địa liên bang toàn Hy Lạp (Panhellenic Sanctuary) có vị thế thiêng liêng tối thượng, giữ vai trò gắn kết cội nguồn huyết thống và văn hóa của mọi người Hy Lạp tương tự như truyền thống thờ phụng tổ tiên và giỗ Tổ chung của cả một dân tộc ở phương Đông. Cứ mỗi bốn năm một lần vào kỳ trăng tròn mùa hạ, mọi cuộc chiến tranh giữa các thành bang Hy Lạp đều phải lập tức ngừng lại theo lệnh Đình chiến Thiêng liêng (Ekecheiria) để các vận động viên, triết gia, thi sĩ và hàng vạn khách hành hương cùng hội tụ về dưới bóng Đền thờ thần Zeus, dâng lễ tế tại đại đàn và tranh tài vì một chiếc vòng lá ô liu dại cắt bằng liềm vàng từ cây ô liu thiêng phía sau ngôi đền.
IThần Tối Cao Zeus Olympios, Kỳ Quan Đại Tượng Vàng Ngà Của Phidias Và Huyền Thoại Anh Hùng Tổ Pelops
Tại trung tâm của rừng thiêng Altis, toàn bộ đời sống tín ngưỡng xoay quanh ba lớp thờ phụng kế thừa nhau từ thời tiền sử sang thời kỳ Cổ điển. Lớp cổ xưa nhất dưới chân đồi Kronios gắn với các nữ thần nguyên thủy như Đất Mẹ Gaia, Themis, Eileithyia và đặc biệt là nữ thần Hera (hiền thê của thần Zeus, được thờ trong ngôi đền Heraion xây từ khoảng năm 600 trước Công nguyên). Lớp thứ hai là tín ngưỡng thờ vị anh hùng lập quốc Pelops tại khu mộ gò tròn Pelopion: theo huyền thoại được nhà thơ Pindar ca tụng trong Olympian Ode I, chàng hoàng tử Pelops từ vùng Lydia đã tới đây đua chiến xa với vua Oenomaus xứ Pisa để cầu hôn công chúa Hippodamia; sau khi chiến thắng và làm vua toàn cõi bán đảo phía nam, ông đã đặt tên cho cả vùng đất lớn là Peloponnesos (nghĩa là Đảo của Pelops) và lập nên những cuộc thi đấu tang lễ đầu tiên bên bờ sông Alpheios.
Lớp thứ ba và cũng là đỉnh cao tối thượng của Olympia là sự phụng thờ Thần Zeus Olympios, vị vua của các vị thần và con người, chúa tể của bầu trời, sấm sét, lời thề danh dự (Zeus Horkios) và lòng hiếu khách bảo vệ người lạ (Zeus Xenios). Nếu như tại các thành bang riêng lẻ, thần linh được cầu xin để đem lại chiến thắng cho riêng thành phố mình, thì tại Olympia, Zeus được tôn thờ như vị Cha chung công minh của toàn thể thế giới Hy Lạp.
Trong tư tưởng tôn giáo Hy Lạp cổ đại, các cuộc thi đấu thể thao tại Olympia hoàn toàn không phải là hoạt động giải trí thế tục, mà là một nghi thức hiến tế bằng chính nỗ lực thể chất và tinh thần cao nhất của con người dâng lên thần Zeus. Người Hy Lạp gọi phẩm chất tuyệt hảo của thân thể tráng kiện kết hợp với tâm hồn cao thượng là Arete (sự ưu tú toàn diện) và Kalokagathia (sự hòa hợp giữa cái Đẹp hình thể và cái Thiện đạo đức). Trước khi bước vào Sân vận động, mọi vận động viên cùng cha, anh và huấn luyện viên của mình đều phải đứng trước bức tượng thần Zeus Horkios (Thần Zeus Chứng Giám Lời Thề, hai tay cầm hai lưỡi sét đồng đặt trong tòa nhà Hội đồng Bouleuterion) trên mình một con lợn rừng hiến tế để tuyên thệ rằng họ đã khổ luyện ròng rã mười tháng liền và tuyệt đối không dùng bất kỳ thủ đoạn gian lận hay hối lộ nào.
Khi một vận động viên giành chiến thắng, người đó không nhận tiền bạc hay vàng ngọc từ ban tổ chức, mà chỉ được đội lên đầu chiếc vòng Kotinos kết bằng cành cây ô liu dại (Kallistephanos) mà người anh hùng Heracles đã mang từ miền đất Hyperboreans về trồng cạnh đền thờ Zeus. Khoảnh khắc người chiến thắng được trao vòng lá ô liu và được xướng tên cha cùng tên thành bang quê hương giữa rừng thiêng Altis được người Hy Lạp coi là đỉnh cao hạnh phúc nhất mà một con người phàm trần có thể chạm tới, bởi trong giây phút ấy họ được chia sẻ ánh hào quang bất tử của các vị thần.
Linh hồn bất diệt làm nên danh tiếng của Đền thờ thần Zeus tại Olympia như một trong Bảy Kỳ quan của Thế giới Cổ đại chính là pho đại tượng Thần Zeus bằng vàng và ngà voi (Chryselephantine Statue of Zeus) do nhà điêu khắc vĩ đại nhất thời Cổ điển là Phidias người Athens chế tác vào khoảng năm 435 tới 430 trước Công nguyên (ngay sau khi ông hoàn thành pho tượng nữ thần Athena Parthenos tại Đền Parthenon). Theo mô tả tỉ mỉ tận mắt của nhà địa lý Pausanias (Description of Greece, Quyển V, chương 11) và nhà địa lý Strabo, pho tượng thần Zeus trong tư thế ngồi trên ngai báu có chiều cao lên tới hơn 12,4 mét (khoảng 40 bộ), gần chạm tới trần gỗ của nội điện, khiến Strabo phải nhận xét rằng nếu vị thần đứng dậy thì ngài sẽ làm tốc cả mái ngôi đền.
Phần da thịt của thần Zeus được ghép từ những phiến ngà voi trắng mịn, còn chiếc áo choàng vắt qua vai trái, đôi dép và mái tóc xoăn cùng bộ râu uy nghiêm được đúc bằng vàng ròng chạm hoa văn hoa huệ và động vật. Tay phải của thần Zeus nâng một pho tượng nữ thần Chiến thắng Nike có cánh cũng bằng vàng và ngà voi đang trao dải băng vinh quang, tay trái của thần cầm cây quyền trượng khảm đủ các kim loại quý có một con đại bàng vàng đậu trên đỉnh. Chiếc ngai vàng khổng lồ của thần được làm từ gỗ mun, ngà voi, vàng và đá quý, có các thanh ngang chạm nổi cảnh thi đấu Olympic và do chính người cháu kiêm họa sĩ của Phidias là Panaenus vẽ các bức tranh thần thoại như cảnh Heracles giải cứu Prometheus. Để giữ cho lớp ngà voi ở vùng đầm lầy ẩm ướt của Olympia không bị phồng rộp, Phidias đã thiết kế một hồ chứa nông lát đá vôi đen tuyền vùng Eleusis có viền đá cẩm thạch trắng đảo Paros ngay trước bệ tượng để đổ đầy dầu ô liu, vừa giữ độ ẩm ổn định cho ngà voi, vừa tạo thành một mặt gương phản chiếu ánh sáng rực rỡ lên gương mặt nhân từ mà uy nghiêm của vị thần tối cao.
Một sự nhầm lẫn rất hay gặp là nhiều người ngỡ rằng nơi diễn ra nghi thức thắp ngọn lửa Thế vận hội hiện đại bằng gương cầu lõm trước mỗi kỳ Olympic ngày nay là ở trên nền Đền thờ thần Zeus. Thực tế, nghi thức thắp đuốc Olympic hiện đại (được khởi xướng từ Thế vận hội Berlin năm 1936 và duy trì tới nay) được các nữ diễn viên đóng vai nữ tư tế cử hành ngay trước bàn thờ của Đền thờ nữ thần Hera (Heraion, ngôi đền cổ hơn nằm ở phía bắc khu Altis, nơi hiện vẫn còn các thân cột đứng vững và là nơi khảo cổ học phát hiện ra bức tượng cẩm thạch Thần Hermes bế tiểu thần Dionysus của Praxiteles). Tương tự, vào thời cổ đại, ngọn lửa vĩnh cửu của Olympia không đặt trong Đền thờ thần Zeus mà cháy ngày đêm trên bàn thờ nữ thần bếp lửa Hestia nằm trong Tòa nhà Prytaneion ở góc tây bắc khu Altis; chính từ ngọn lửa Hestia này mà các tư tế lấy lửa để châm lên các đàn tế khắp thánh địa.
IIHơn Mười Một Thế Kỷ Từ Hiệp Ước Iphitos Năm 776 TCN Tới Các Cuộc Khai Quật Khảo Cổ Hiện Đại
Các cuộc khai quật của Viện Khảo cổ học Đức tại Olympia đã tìm thấy các ngôi nhà vòm apsidal và hàng ngàn bức tượng nhỏ bằng đồng cùng đất nung hình người đánh xe ngựa, bò mộng và chiến binh dưới chân đồi Kronios có niên đại từ thế kỷ 10 và thế kỷ 9 trước Công nguyên. Đến năm 776 trước Công nguyên, theo bảng danh sách người chiến thắng do học giả Hippias xứ Elis lập ra, vua Iphitos xứ Elis cùng nhà lập pháp Lycurgus của Sparta và vua Cleosthenes xứ Pisa (theo lời khuyên của sấm truyền Delphi) đã ký kết Hòa ước đình chiến thiêng liêng khắc trên một chiếc đĩa đồng (Discus of Iphitos được Aristotle tận mắt nhìn thấy tại đền Hera) và tổ chức kỳ Thế vận hội chính thức đầu tiên, trong đó chàng đầu bếp Coroebus xứ Elis giành chiến thắng ở nội dung duy nhất lúc bấy giờ là chạy nước rút một stadion (192,27 mét). Từ cột mốc năm 776 trước Công nguyên ấy, người Hy Lạp cổ đại đã dùng chu kỳ bốn năm giữa hai kỳ đại hội (gọi là một Olympiad) làm hệ thống tính niên đại chuẩn mực cho toàn bộ sử học cổ điển.
Mặc dù là trung tâm lễ hội lớn nhất Hy Lạp, suốt nhiều thế kỷ đầu tiên thần Zeus chỉ được tế lễ ngoài trời tại Đại đàn bằng tro thiêng (Altar of Zeus) mà chưa có đền thờ riêng. Chỉ tới năm 470 trước Công nguyên, sau khi thành bang Elis đánh bại vùng láng giềng Pisa và thu được nguồn chiến lợi phẩm lớn, người dân Elis mới giao cho kiến trúc sư bản địa Libon xứ Elis khởi công xây dựng tòa đại điện thức Doric đồ sộ dâng kính thần Zeus, hoàn thành vào năm 456 trước Công nguyên.
- Thiên niên kỷ 2 tới thế kỷ 10 TCNTín ngưỡng tiền sử dưới chân đồi Kronios và khu mộ anh hùng PelopsHình thành các điểm thờ phụng nữ thần Đất Mẹ, gò mộ Pelopion thời Đồ đồng sớm và tục dâng cúng tượng đồng, kiềng ba chân cho thần Zeus từ thế kỷ 10 TCN.
- 776 TCN và khoảng 600 TCNKỳ Thế vận hội đầu tiên ghi vào sử sách và xây dựng Đền thờ nữ thần HeraNăm 776 TCN, Coroebus xứ Elis chiến thắng cuộc thi chạy stadion tại kỳ Thế vận hội thứ nhất. Khoảng năm 600 TCN, cư dân Skillous dựng Đền thờ Hera (Heraion), ngôi đền thức Doric lớn cổ xưa nhất tại Olympia.
- 470 tới 456 TCNKiến trúc sư Libon xứ Elis xây dựng Đền thờ thần ZeusNgôi đền thức Doric lớn nhất bán đảo Peloponnesos được xây dựng hoàn toàn bằng đá vôi vỏ sò địa phương phủ vữa trắng. Năm 457 TCN, người Sparta gắn chiếc khiên vàng chiến thắng trận Tanagra lên đỉnh đầu hồi phía đông.
- Khoảng 438 tới 430 TCNNhà điêu khắc Phidias tạo tác Đại tượng thần Zeus bằng vàng ngàPhidias cùng các cộng sự (Panaenus, Colotes) dựng xưởng chế tác ngay phía tây đền thờ để hoàn thiện pho tượng thần Zeus ngồi trên ngai cao hơn 12,4 mét, một trong Bảy Kỳ quan Thế giới cổ đại.
- 338 TCN tới thế kỷ 2 SCNVua Philippos II dựng đền tròn Philippeion và sự bảo trợ thời La MãSau trận Chaeronea năm 338 TCN, vua Philippos II của Macedonia dựng đền tròn Philippeion (do Alexander Đại đế hoàn tất). Thời La Mã, tướng Mummius (146 TCN), Hoàng đế Augustus, Nero và tỷ phú Herodes Atticus (xây đài phun nước Nymphaeum năm 160 SCN) tiếp tục mở rộng quần thể.
- 393 SCN và 426 SCNChấm dứt Thế vận hội cổ đại sau 293 kỳ Olympiad và lệnh phá hủy đền thờNăm 393 SCN, Hoàng đế Theodosius I ban sắc lệnh chấm dứt các lễ hội ngoại giáo sau 1.169 năm liên tục (293 kỳ Olympiad). Đại tượng thần Zeus được đưa về cung điện Lausus tại Constantinopolis (cháy năm 475 SCN), và năm 426 SCN Hoàng đế Theodosius II ra lệnh phá bỏ các đền đài tại Altis.
- 522 và 551 SCNHai trận đại động đất quật đổ các hàng cột Đền thờ thần ZeusHai trận động đất cực mạnh năm 522 và 551 SCN làm toàn bộ các hàng cột khổng lồ của Đền thờ thần Zeus đổ sập xuống mặt đất theo từng đốt thẳng hàng, sau đó bị phù sa sông Kladeos và Alpheios bồi lấp sâu tới 4 đến 5 mét.
- 1829, 1875 và 1989Đoàn khảo cổ Pháp, Đại khai quật của Viện Khảo cổ Đức và ghi danh UNESCONăm 1829 đoàn khoa học Pháp (Expédition de Morée) xác định vị trí đền Zeus; từ năm 1875 nhà khảo cổ Đức Ernst Curtius khởi xướng cuộc khai quật toàn diện tìm thấy hơn 13.000 hiện vật đồng và các tượng trán tường. Năm 1989, Olympia trở thành Di sản Thế giới UNESCO.
Phát hiện khảo cổ chấn động tại Xưởng của Phidias và chiếc cốc khắc tên bậc thầy. Ngay phía tây ngoài tường bao khu Altis có một tòa nhà gạch đá cổ từ thế kỷ 5 trước Công nguyên đã được cải tạo thành một vương cung thánh đường Kitô giáo vào thế kỷ 5 sau Công nguyên. Vào thế kỷ 2 sau Công nguyên, nhà du hành Pausanias từng ghi chép rằng đó chính là Xưởng chế tác của Phidias (Workshop of Phidias), được xây dựng có kích thước chiều rộng, chiều dài và hướng lấy sáng y hệt như gian nội điện của Đền thờ thần Zeus để Phidias lắp ráp thử từng mảng vàng và ngà voi trước khi mang sang đền. Khi các nhà khảo cổ học Đức do Wolfgang Schiering và Alfred Mallwitz dẫn đầu khai quật nền đất bên dưới ngôi nhà thờ Kitô giáo này từ năm 1954 tới năm 1958, họ không chỉ tìm thấy các khuôn đất nung dùng để đúc những nếp áo bằng thủy tinh, mảnh ngà voi vụn, búa thợ kim hoàn và đe sắt, mà còn tìm thấy ở đáy hố một chiếc bình uống nước bằng gốm đen kiểu Athens thế kỷ 5 trước Công nguyên, dưới đáy bình có khắc dòng chữ Hy Lạp rõ ràng bằng chính tay người chủ: Pheidio eimi, nghĩa là Tôi thuộc về Phidias. Hiện vật nhỏ bé nhưng vô giá ấy (nay trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ học Olympia) đã trở thành một trong những minh chứng vật chất xúc động nhất lịch sử khảo cổ học thế giới, kết nối trực tiếp hậu thế với bàn tay của người nghệ sĩ đã tạo nên một trong Bảy Kỳ quan Thế giới.
IIIĐền Thờ Thần Zeus Thức Doric Chuẩn Mực, Đền Nữ Thần Hera, Đền Tròn Philippeion Và Sân Vận Động 45.000 Chỗ
Trong lịch sử kiến trúc Hy Lạp cổ đại, nếu Đền Parthenon tại Athens là sự phá cách lộng lẫy khi pha trộn thức Doric với thức Ionic trên mặt bằng tám cột, thì Đền thờ thần Zeus tại Olympia do kiến trúc sư Libon xứ Elis thiết kế (470 tới 456 trước Công nguyên) lại được coi là hình mẫu chuẩn mực kinh điển tuyệt đối (Canon) của kiến trúc thức Doric lục trụ (hexastyle peripteral). Ngôi đền đứng trên một nền tam cấp cao vồng nhẹ, có mặt sàn stylobate dài 64,12 mét và rộng 27,68 mét, bao quanh bởi 6 cột ở mặt tiền và mặt hậu cùng 13 cột ở hai cạnh dài (đúng công thức $2n + 1$). Toàn bộ 34 cột ngoại vi đều cao 10,43 mét (chiều cao cột sau này được Ictinus lấy lại chính xác tới từng xăngtimét cho Đền Parthenon) với đường kính chân cột lên tới 2,21 tới 2,25 mét, tạo nên vẻ đẹp khỏe khoắn, trầm hùng và vững chãi.
Vì vùng Elis không có mỏ đá cẩm thạch tự nhiên, Libon đã xây toàn bộ thân đền bằng đá vôi vỏ sò địa phương (conglomerate shell limestone lấy từ vùng lân cận), sau đó phủ kín bề mặt đá xốp bằng một lớp vữa mịn trộn bột đá cẩm thạch trắng tinh khiết, chỉ riêng phần ngói lợp mái, các máng xối đầu sư tử và toàn bộ hệ tượng điêu khắc trên hai trán tường cùng 12 tấm phù điêu metope là được tạc bằng đá cẩm thạch trắng đảo Paros.
Ngôi đền lớn nhất bán đảo Peloponnesos (64,12 nhân 27,68 mét, năm 2004 đã dựng lại hoàn chỉnh một cột góc tây bắc để du khách hình dung chiều cao 10,43 mét). Hai trán tường đầu hồi bằng đá cẩm thạch Paros (hiện bảo tồn tại Bảo tàng Olympia) là kiệt tác của Phong cách Nghiêm cẩn (Severe Style, khoảng 460 TCN): trán tường phía đông khắc cảnh tĩnh lặng căng thẳng trước cuộc đua chiến xa giữa Pelops và vua Oenomaus dưới sự chứng giám của thần Zeus ở trung tâm; trán tường phía tây khắc cảnh cuộc chiến dữ dội giữa tộc người Lapith và nhân mã Centaur trong đám cưới Peirithoos với thần Apollo đứng giữa giơ tay lập lại trật tự. Phía trong tiền sảnh và hậu sảnh có 12 tấm phù điêu metope khắc Mười Hai Kỳ Công của người anh hùng Heracles.
Nằm ở phía bắc khu Altis dưới chân đồi Kronios, đền Heraion (dài 50,01 mét, rộng 18,76 mét, 6 nhân 16 cột Doric) là một trong những ngôi đền bao quanh cổ xưa nhất Hy Lạp. Ban đầu các cột của đền được làm bằng gỗ sồi rồi được thay thế dần bằng cột đá qua nhiều thế kỷ, nên mỗi cột có một đường kính và kiểu mũ cột Doric khác nhau. Chính tại nội điện đền này năm 1877 đã tìm thấy pho tượng cẩm thạch Hermes và tiểu thần Dionysus của Praxiteles, và trước bàn thờ phía đông của đền là nơi cử hành lễ thắp đuốc Thế vận hội hiện đại.
Giữa đền Zeus và đền Hera là khu tường đá năm cạnh bao bọc gò đất cổ Pelopion (nơi hiến tế cừu đen cho anh hùng tổ Pelops) và vị trí Đại đàn thần Zeus (vốn được đắp cao tới gần 7 mét hoàn toàn bằng tro xương đùi các con vật hiến tế trộn với nước sông Alpheios). Ở góc tây bắc là ngôi đền tròn Philippeion duyên dáng có 18 cột thức Ionic bao ngoài và 9 cột thức Corinthian bên trong, do vua Philippos II xứ Macedonia khởi dựng năm 338 TCN và Alexander Đại đế hoàn tất để đặt tượng vàng ngà của hoàng gia Macedonia.
Dọc theo chân thềm đá dẫn về phía đông sang Sân vận động là dãy 16 bệ đá của các bức tượng đồng thần Zeus gọi là Zanes: những bức tượng này được đúc hoàn toàn bằng tiền phạt đánh vào các vận động viên vi phạm luật thi đấu hoặc gian lận, khắc tên kẻ gian lận và thành bang của họ để răn đe. Tiếp đó là đường hầm đá vôi có vòm cuốn dài 32 mét (Krypte, cuối thế kỷ 3 TCN) dẫn các vận động viên và giám khảo bước ra Sân vận động Olympia rộng lớn (đường chạy dài 212,54 mét, rộng 28,5 mét, vạch xuất phát và về đích bằng đá cẩm thạch cách nhau đúng 192,27 mét tương ứng 600 bàn chân của Heracles), nơi hai sườn đồi đất cỏ có thể đón tới 45.000 khán giả.
Phía tây khu Altis bên bờ suối Kladeos là quần thể huấn luyện thể thao gồm Palaestra (tòa nhà vuông mỗi cạnh 66 mét có sân cát giữa bốn hàng cột Doric dành cho các đô vật và võ sĩ quyền Anh tập luyện) và Gymnasium (hành lang có mái che dài hơn một sân vận động để các vận động viên chạy bộ tập khi trời mưa hoặc nắng gắt). Ở góc tây nam là khách điếm Leonidaion rộng 74 nhân 80 mét do kiến trúc sư Leonidas đảo Naxos xây tặng khoảng năm 330 TCN để đón tiếp các phái đoàn danh dự.
Phía nam đền Zeus là Tòa nhà Hội đồng Olympic (Bouleuterion, gồm hai cánh nhà hình móng ngựa kẹp giữa gian thờ thần Zeus Horkios nơi các vận động viên tuyên thệ). Ngay phía đông nam mặt tiền đền Zeus là trụ đá tam giác cao 9 mét từng nâng đỡ pho tượng cẩm thạch Nữ thần Chiến thắng Nike của nhà điêu khắc Paionios xứ Mende (năm 421 TCN, hiện trưng bày tại bảo tàng) trong tư thế đang sải cánh đáp từ bầu trời xuống mặt đất.
| Hạng mục kiến trúc và Báu vật | Niên đại và Tác giả | Thông số kỹ thuật và Ý nghĩa lịch sử |
|---|---|---|
| Đền thờ thần Zeus (Temple of Zeus) | 470 tới 456 TCN (Kiến trúc sư Libon xứ Elis) | Kích thước stylobate 64,12 nhân 27,68 mét, thức Doric 6 nhân 13 cột (cao 10,43 mét, đường kính đáy 2,25 mét); 2 trán tường cẩm thạch Paros và 12 tấm metope khắc kỳ công Heracles |
| Đại tượng thần Zeus bằng vàng ngà | Khoảng 435 tới 430 TCN (Nhà điêu khắc Phidias) | Cao khoảng 12,4 mét ngồi trên ngai gỗ mun khảm vàng và ngà voi; đặt phía sau hồ dầu ô liu đá đen Eleusis; một trong Bảy Kỳ quan Thế giới cổ đại |
| Đền thờ nữ thần Hera (Heraion) | Khoảng 600 tới 590 TCN (cư dân Skillous dâng cúng) | Kích thước 50,01 nhân 18,76 mét, thức Doric 6 nhân 16 cột; nơi phát hiện tượng Hermes của Praxiteles và là nơi thắp ngọn lửa Thế vận hội hiện đại |
| Sân vận động cổ đại Olympia (Stadion) | Thế kỷ 6 tới thế kỷ 5 TCN (dạng hiện tồn khoảng 350 TCN) | Chiều dài tổng thể 212,54 mét, khoảng cách giữa hai vạch đá xuất phát và đích là 192,27 mét (1 Olympic stadion); sức chứa khoảng 45.000 khán giả trên sườn đất |
| Đền tròn Philippeion và Xưởng của Phidias | 338 TCN (Philippos II) và 435 TCN (Xưởng Phidias) | Philippeion đường kính 15,25 mét kết hợp cột Ionic và Corinthian; Xưởng Phidias dài 32 mét rộng 14,5 mét khớp đúng kích thước nội điện đền Zeus |
IVThế Đất Và Hướng
Cần nêu rõ ngay từ đầu rằng tín ngưỡng Hy Lạp cổ đại tại vùng Elis không sử dụng thuật phong thủy hình thế của Á Đông, mà chọn vùng đất Olympia dựa trên truyền thống linh địa gắn với ngọn đồi của thần thời gian Kronos, rừng cây sồi và ô liu thiêng của thần Zeus cùng hợp lưu hai dòng sông nơi người anh hùng tổ Pelops được tôn thờ. Toàn bộ các ngôi đền chính trong khu Altis (Đền thần Zeus, Đền nữ thần Hera, Đền Mẹ của các Thần Metroon) đều tuân thủ nghiêm ngặt quy phạm định hướng cổ điển Hy Lạp: trục chính chạy từ Tây sang Đông với mặt tiền và bàn thờ hiến tế mở về hướng Đông đón ánh Mặt Trời mọc. Phần phân tích dưới đây là góc nhìn đối chiếu theo phép xem hình thế sơn thủy cổ truyền của thư viện Vạn Đạo Đường dành cho bạn đọc phương Đông.
Xét trên đại cục sơn thủy của vùng đồng bằng thung lũng Elis ở phía tây bán đảo Peloponnesos tại tọa độ 37,6379 độ vĩ bắc, 21,6300 độ kinh đông, khu thánh địa Olympia là một mẫu hình tiêu biểu bậc nhất của thế đất lưỡng thủy giao hội, huyền vũ trấn hậu (hai dòng sông giao nhau ôm lấy vùng đất phẳng có ngọn đồi tròn che chở phía sau). Ngay sát rìa phía bắc của khu rừng thiêng Altis là đồi Kronios (cao 123 mét so với mực nước biển), một ngọn đồi hình nón tròn đầy đặn phủ kín thông xanh thuộc dạng Kim tinh kiêm Thổ tinh trong phép xem ngũ tinh sơn pháp, đóng vai trò là chủ sơn và hậu chẩm vững chãi chắn gió bắc cho toàn bộ các đền đài bên dưới. Dọc theo chân sườn nam của đồi Kronios, người cổ đại còn xây dựng bậc thềm dài đặt mười hai Nhà Kho báu của các thành bang như một vòng hộ thành câu ôm sát chân đồi.
Xét về thủy pháp, yếu tố làm nên sinh khí trù phú khác biệt của Olympia so với các vùng núi đá khô cằn khác ở Hy Lạp chính là sự hội tụ của hai dòng chảy: từ phía bắc chảy dọc theo ranh giới phía tây của khu thánh địa (ngay bên ngoài khu Gymnasium và Palaestra) là dòng suối Kladeos đóng vai trò hữu Bạch Hổ thủy chảy xuôi về nam; còn ở phía nam thung lũng là dòng sông cái Alpheios (con sông lớn nhất vùng Peloponnesos bắt nguồn từ cao nguyên Arcadia) cuộn chảy từ đông sang tây rồi ôm trọn lấy mặt tiền phía nam của khu Altis trước khi nhận nước suối Kladeos và đổ ra biển Ionia. Trong phép thủy pháp cổ truyền, vị trí nằm ngay bên trong góc hợp lưu của một dòng sông cái và một dòng sông nhánh (thủy khẩu giao nha) là nơi mạch khí của cả lưu vực dừng lại và kết tụ mạnh mẽ nhất.
Xét về tọa hướng công trình, Đền thờ thần Zeus tọa lạc trên khu đất cao ráo ở nửa phía nam khu Altis, định trục tọa Tây hướng Đông (lệch nhẹ khoảng vài độ về hướng đông bắc để đón mặt trời mọc vào dịp trăng tròn Hạ chí khi mở màn Thế vận hội). Phía trước mặt tiền hướng đông của đền mở ra một khoảng sân khoáng đạt (nơi đặt trụ tượng Nữ thần Chiến thắng Nike của Paionios và lối dẫn sang Sân vận động) làm nội minh đường rộng rãi, trong khi phía tây hậu điện của ngôi đền nối thẳng trên cùng một đường trục với Xưởng chế tác của Phidias, tạo nên sự cân bằng hoàn hảo giữa không gian nghi lễ thiêng liêng và không gian sáng tạo nghệ thuật.
VNăm Ngày Đại Lễ Thế Vận Hội Cổ Đại, Đại Hội Heraia Của Phụ Nữ Và Nghi Thức Thắp Đuốc Olympic Hiện Đại
Trong suốt 1.169 năm (từ năm 776 trước Công nguyên tới năm 393 sau Công nguyên, trải qua 293 kỳ Olympiad liên tiếp không một lần gián đoạn), Đại lễ Thế vận hội Olympia (Olympia) được tổ chức bốn năm một lần vào kỳ trăng tròn thứ hai hoặc thứ ba sau ngày Hạ chí (tháng Apollonios hoặc tháng Parthenios theo lịch vùng Elis, tương ứng khoảng tháng 8 dương lịch). Hàng tháng trước kỳ đại hội, ba sứ giả đội vòng ô liu gọi là Spondophoroi đã đi khắp mọi thành bang Hy Lạp để công bố lệnh Đình chiến Thiêng liêng (Ekecheiria, kéo dài từ một tới ba tháng), cấm tuyệt đối mọi đội quân mang vũ khí xâm nhập vùng đất thiêng Elis hoặc cản trở bất kỳ người hành hương nào trên đường về Olympia.
Bên cạnh Thế vận hội dành cho nam giới tôn vinh thần Zeus, cứ bốn năm một lần tại Olympia còn có một đại lễ riêng dành cho phụ nữ là Đại hội Heraia (Heraia Games) để tôn vinh nữ thần Hera, do một hội đồng gồm Mười Sáu Phụ Nữ Đáng Kính của vùng Elis điều hành.
| Thời gian / Ngày lễ | Hệ lịch và Chu kỳ | Tên nghi thức và sự kiện | Nội dung phụng tự và thi đấu trong kỳ Đại hội tại Olympia |
|---|---|---|---|
| Ngày thứ nhất của kỳ Thế vận hội (tháng 8, cứ 4 năm một lần) | Lịch âm dương vùng Elis (Chu kỳ Olympiad) | Lễ Khai mạc, Nghi thức Tuyên thệ trước thần Zeus Horkios và Thi kèn lệnh | Các vận động viên, huấn luyện viên và giám khảo (Hellanodikai mặc áo choàng tím) làm lễ tuyên thệ không gian lận trước tượng thần Zeus Horkios tại Bouleuterion, dâng lễ tại gò mộ Pelops và thi tài thổi kèn hiệu (salpinktes) cùng xướng ngôn viên (kerykes). |
| Ngày thứ hai của kỳ Thế vận hội | Chu kỳ Olympiad | Đua Chiến xa bốn ngựa tại Trường đua Hippodrome và Năm môn phối hợp (Pentathlon) | Buổi sáng diễn ra các cuộc đua chiến xa bốn ngựa (tethrippon) và đua ngựa đầy kịch tính tại trường đua Hippodrome phía nam sân vận động; buổi chiều thi Năm môn phối hợp gồm ném đĩa, nhảy xa cầm tạ tay (halteres), ném lao, chạy nước rút và đấu vật. |
| Ngày thứ ba (đúng đêm và ngày Trăng Tròn giữa mùa hạ) | Đỉnh điểm tôn giáo của kỳ Olympiad | Đại lễ Rước và Hiến tế Một Trăm Con Bò (Hekatombe) tại Đại đàn thần Zeus | Đoàn đại rước gồm các giám khảo Hellanodikai, sứ thần các thành bang (Theoroi) và toàn thể vận động viên đi vòng quanh khu Altis tới Đại đàn thần Zeus để cử hành lễ hiến tế 100 con bò mộng, tiếp theo là các cuộc thi chạy dành cho thiếu niên vào buổi chiều và đại tiệc chiêu đãi vào ban đêm. |
| Ngày thứ tư của kỳ Thế vận hội | Chu kỳ Olympiad | Các môn Chạy bộ chính và Ba môn Võ thuật hạng nặng (Vật, Quyền Anh, Pankration) | Buổi sáng thi chạy stadion (192,27 m), chạy hai vòng (diaulos) và chạy đường dài 24 vòng (dolichos); buổi chiều thi đấu vật (pale), quyền Anh quấn dây da (pygmachia), võ tổng hợp Pankration và môn chạy mặc giáp trụ đồng cầm khiên (hoplitodromos). |
| Ngày thứ năm của kỳ Thế vận hội | Chu kỳ Olympiad | Lễ Trao Vòng Nguyệt Quế Ô Liu (Kotinos) tại Đền thờ thần Zeus và Tiệc mừng tại Prytaneion | Các nhà vô địch (Olympionikai) tiến vào tiền sảnh Đền thờ thần Zeus trước pho tượng vàng ngà của Phidias để các giám khảo trao vòng cành ô liu dại cắt bằng liềm vàng từ cây Kallistephanos, rắc hoa lá (phyllobolia) và dự đại tiệc bên ngọn lửa vĩnh cửu tại Prytaneion. |
| Cứ 4 năm một lần (riêng biệt với Thế vận hội nam) | Lịch cổ đại vùng Elis | Đại hội Heraia (Heraia Games) dành cho các thiếu nữ và lễ dệt áo Peplos dâng nữ thần Hera | Mười Sáu Phụ Nữ vùng Elis dệt một tấm áo peplos mới dâng lên tượng nữ thần Hera và tổ chức cuộc thi chạy bộ cho các thiếu nữ chưa kết hôn chia làm ba lứa tuổi trên đường chạy rút ngắn một phần sáu chiều dài sân vận động (khoảng 160 mét), người thắng nhận vòng ô liu và phần thịt bò tế lễ. |
| Vài tháng trước mỗi kỳ Thế vận hội Mùa Hè và Mùa Đông đương đại (từ năm 1936) | Dương lịch hiện đại | Lễ Thắp Ngọn Lửa Olympic trước Đền thờ nữ thần Hera | Dưới sự chủ trì của Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) và Ủy ban Olympic Hy Lạp, Nữ tư tế trưởng sử dụng gương cầu lõm parabol hội tụ ánh nắng Mặt Trời thuần khiết trước bàn thờ Đền Heraion để thắp sáng ngọn đuốc Olympic, khởi đầu hành trình rước đuốc từ Sân vận động Olympia đi khắp thế giới. |
Trái tim của Nam tước Pierre de Coubertin và Bảo tàng Khảo cổ học Olympia. Khi người cha đẻ của phong trào Thế vận hội hiện đại là Nam tước Pierre de Coubertin (1863 tới 1937) qua đời tại Thụy Sĩ, theo di nguyện tha thiết của ông, trái tim của ông đã được đưa về Hy Lạp và đặt trang trọng bên trong một đài kỷ niệm bằng đá cẩm thạch đứng ngay lối vào Học viện Olympic Quốc tế bên sườn đồi cạnh Sân vận động cổ đại Olympia. Ngày nay, sau khi dạo bước dưới bóng thông của rừng thiêng Altis và chạy thử trên đường chạy đất nện dài 192,27 mét của Sân vận động cổ đại, du khách nhất định phải ghé thăm Bảo tàng Khảo cổ học Olympia nằm cách đó vài trăm mét: tại phòng trưng bày trung tâm có chiều dài bằng đúng chiều rộng của Đền thờ thần Zeus, hai bộ tượng cẩm thạch trán tường phía Đông và phía Tây cùng 12 tấm phù điêu Heracles được sắp đặt đối diện nhau, bên cạnh pho tượng Hermes và tiểu thần Dionysus của Praxiteles, tượng Nike của Paionios, chiếc mũ trụ đồng khắc tên tướng quân Miltiades (người hùng trận Marathon năm 490 trước Công nguyên) và chiếc cốc gốm khắc tên của chính danh nghệ nhân Phidias.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu thánh địa Altis, Archaia Olympia 270 65, vùng Elis, Tây Hy Lạp
- Đường tới
- Khu khảo cổ Olympia nằm tại thị trấn Archaia Olympia, vùng Elis, cách thành phố cảng Patras khoảng 115 kilômét về phía nam và cách thủ đô Athens khoảng 290 kilômét về phía tây. Từ Athens (bến xe buýt Kifissos), quý vị có thể đi xe buýt liên tỉnh KTEL Elis tới thành phố Pyrgos (khoảng 4 giờ), sau đó chuyển sang xe buýt địa phương hoặc tàu hỏa du lịch từ Pyrgos hay cảng Katakolon (khoảng 20 tới 30 phút) là tới thẳng ga cổ Archaia Olympia nằm cách cổng khu khảo cổ chỉ 10 phút đi bộ.
- Toạ độ
- 37.6379, 21.63
Khu khảo cổ Olympia có diện tích rất rộng nhưng địa hình hoàn toàn bằng phẳng và rợp bóng cây thông, cây ô liu mát mẻ, rất thuận lợi cho việc đi bộ tham quan. Tuy nhiên vào mùa hè miền tây Peloponnesos nhiệt độ buổi trưa khá cao và khu vực bên trong Sân vận động cổ đại không có bóng râm, quý vị nên mang theo mũ, kính râm và nước uống. Vé tham quan tích hợp cho phép vào cả Khu khảo cổ Altis, Bảo tàng Khảo cổ học Olympia và Bảo tàng Lịch sử Thế vận hội Cổ đại. Xin lưu ý không bước qua dây chắn bảo vệ quanh nền Đền thờ thần Zeus và Đền Hera, đồng thời du khách rất được khuyến khích bước qua đường hầm đá Krypte để trải nghiệm chạy bộ trên mặt sân đất của Sân vận động cổ đại.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ thần Zeus tại Olympia
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền thờ thần Zeus tại Olympia có nằm trên đỉnh núi Olympus ở miền Bắc Hy Lạp không?
Không. Đây là sự nhầm lẫn địa lý rất phổ biến do tên gọi giống nhau. Đỉnh núi Olympus (ngọn núi cao 2.917 mét được thần thoại coi là nơi ở trên trời của mười hai vị thần) nằm ở miền Bắc Hy Lạp, giữa vùng Thessalia và Macedonia. Trong khi đó, thánh địa Olympia (nơi có Đền thờ thần Zeus và là cái nôi của Thế vận hội) lại nằm trong một thung lũng xanh mát bên bờ sông Alpheios thuộc vùng Elis, ở phía tây bán đảo Peloponnesos miền Nam Hy Lạp.
Pho tượng thần Zeus của Phidias thuộc Bảy Kỳ quan Thế giới cổ đại có kích thước và đặc điểm như thế nào?
Được nhà điêu khắc Phidias chế tác vào khoảng năm 435 trước Công nguyên bên trong nội điện Đền thờ thần Zeus, pho tượng khắc họa thần Zeus ngồi trên ngai báu có chiều cao lên tới hơn 12,4 mét (gần chạm trần đền). Toàn bộ phần da thịt của vị thần được ghép bằng ngà voi, còn áo choàng, dép và vương miện đúc bằng vàng ròng; tay phải thần nâng tượng nữ thần Chiến thắng Nike, tay trái cầm quyền trượng có chim đại bàng đậu. Phía trước bệ tượng có một hồ nông lát đá đen chứa đầy dầu ô liu để duy trì độ ẩm bảo vệ ngà voi và phản chiếu ánh sáng.
Chuyện gì đã xảy ra với pho tượng thần Zeus bằng vàng ngà của Phidias và ngôi đền?
Sau khi Hoàng đế Đông La Mã Theodosius I ban sắc lệnh chấm dứt các lễ hội ngoại giáo vào năm 393 sau Công nguyên, một vị quan đại thần tên là Lausus đã đưa pho tượng thần Zeus bằng vàng ngà của Phidias từ Olympia về trưng bày tại Cung điện Lausus ở kinh đô Constantinopolis; đáng tiếc là vào năm 475 sau Công nguyên, một trận đại hỏa hoạn tại Constantinopolis đã thiêu hủy toàn bộ cung điện cùng pho tượng. Còn bản thân ngôi Đền thờ thần Zeus tại Olympia bị hư hại vào năm 426 và bị hai trận động đất lớn năm 522 và 551 đánh sập các hàng cột.
Ngọn lửa Thế vận hội hiện đại ngày nay được thắp lên bằng cách nào tại Olympia?
Vài tháng trước mỗi kỳ Thế vận hội Mùa Hè và Mùa Đông, tại khu vực bàn thờ phía trước Đền thờ nữ thần Hera (Heraion) trong khu thánh địa Altis, một nữ diễn viên đóng vai Nữ tư tế trưởng sẽ đặt ngọn đuốc vào tâm của một chiếc gương cầu lõm (parabolic mirror) để hội tụ trực tiếp tia nắng Mặt Trời làm bùng lên ngọn lửa tinh khiết, tượng trưng cho sự chuẩn thuận của thần ánh sáng Apollo và thần tối cao Zeus trước khi rước đuốc đi khắp thế giới.
Những bức tượng đồng Zanes đặt dọc lối vào Sân vận động Olympia có ý nghĩa gì?
Dọc theo chân thềm đá dẫn tới cổng đường hầm vào Sân vận động cổ đại có một hàng gồm 16 bệ đá từng đặt các bức tượng đồng của thần Zeus (trong phương ngữ Elis gọi số nhiều của Zeus là Zanes). Toàn bộ những bức tượng đồng này đều được đúc bằng tiền phạt thu từ các vận động viên phạm luật gian lận hoặc hối lộ trong Thế vận hội, trên bệ đá khắc rõ tên kẻ vi phạm để nhắc nhở mọi vận động viên đi qua rằng chiến thắng tại Olympia chỉ có thể đạt được bằng đôi chân trung thực chứ không thể mua bằng tiền bạc.