ITổng Quan
Người Azali là những người theo Báb nhưng không nhận Bahá'u'lláh. Họ đi theo Mírzá Yahyá, danh hiệu Subh-i-Azal, nghĩa là Bình Minh Của Vĩnh Hằng, người anh em cùng cha khác mẹ của Bahá'u'lláh. Họ giữ giáo pháp của Báb, nhất là quyển Bayán, và gọi mình là người Bábí chứ không gọi là người Bahá'í.
Vì hai nhóm có chung gốc Bábí nên người đọc hay lẫn. Cộng đồng Bahá'í không công nhận Subh-i-Azal là người dẫn dắt hợp lệ sau Báb, còn người Azali không công nhận Bahá'u'lláh là đấng mà Báb báo trước. Trang này trình bày cả hai cách nhìn bằng lời mô tả và không xét bên nào đúng.
IILịch Sử
Subh-i-Azal sinh năm 1831. Không lâu trước khi Báb bị xử tử năm 1850, Báb chỉ định ông làm người đứng đầu cộng đồng Bábí và dặn ông tuân phục Đấng Mà Thượng Đế Sẽ Làm Hiển Lộ. Tính chất của sự chỉ định ấy đến nay vẫn được bàn: nguồn Bahá'í xem đó là chỉ định trên danh nghĩa, còn một số học giả xem ông là người kế tục của Báb.
Sau các cuộc đàn áp năm 1852 tới 1853, cả hai anh em sang Baghdad. Ở đó Azal sống ẩn, còn Bahá'u'lláh lo việc chung của cộng đồng. Năm 1863 Bahá'u'lláh tuyên bố tại vườn Ridván. Căng thẳng giữa hai người lên cao ở Edirne, và năm 1866 Bahá'u'lláh công khai gọi những người theo mình là dân của Bahá. Năm 1868, chính quyền Ottoman đày Azal cùng phần lớn người theo ông sang Famagusta ở Cyprus, và đày Bahá'u'lláh sang Akka.
- 1850Báb chỉ định AzalNgay trước khi Báb bị xử tử tại Tabriz.
- 1853 tới 1863Thời BaghdadAzal sống ẩn, liên lạc qua người trung gian.
- 1866 tới 1867Chia tách ở EdirneCộng đồng Bábí tách thành người Bahá'í và người Azali.
- 1868Lưu đàyAzal sang Famagusta, Cyprus. Bahá'u'lláh sang Akka.
- 1905 tới 1911Cách mạng Lập hiến IranMột số người Azali tham gia tích cực.
- 1912Subh-i-Azal qua đờiTại Famagusta. Người kế tục không rõ ràng.
IIIHai Cách Nhìn
Cách nhìn của người Azali. Theo Wikipedia, người Azali giữ giáo pháp và luật lệ của Bayán và cho rằng Đấng Mà Thượng Đế Sẽ Làm Hiển Lộ chưa thể tới sớm như vậy, mà phải đợi lâu sau Báb để luật Bayán kịp chín. Vì thế họ xem tuyên bố của Bahá'u'lláh là quá sớm và xem Azal là người dẫn dắt hợp lệ. Một số văn bản Azali lại nói đấng ấy có thể tới trong đời Azal, nên chính quan điểm Azali cũng không thống nhất.
Cách nhìn của cộng đồng Bahá'í. Cộng đồng Bahá'í không công nhận Azal là người dẫn dắt sau Báb vì hai lý do chính, theo Wikipedia. Thứ nhất, sự chỉ định Azal chỉ là trên danh nghĩa, và chính văn bản chỉ định dặn ông tuân phục Đấng Mà Thượng Đế Sẽ Làm Hiển Lộ. Thứ hai, người Bahá'í đọc các câu Báb nhắc tới năm chín và năm mười chín, tức 1853 và 1863 tính từ 1844, là lời báo trước Bahá'u'lláh. Theo cách hiểu ấy, chống lại Bahá'u'lláh cũng là đi ngược lời Báb.
Hai bên còn cáo buộc nhau nhiều việc trong thời Edirne. Wikipedia ghi rằng việc người Azali thường giữ kín niềm tin, một lối gọi là taqiyya, khiến tư liệu về phía họ khó kiểm chứng. Học giả Anh Edward Granville Browne từng dựa nhiều vào nguồn Azali, và cách đọc của ông về sau bị bàn lại.
IVTổ Chức Và Hiện Trạng
Người Azali chưa bao giờ có một bộ máy tổ chức như cộng đồng Bahá'í. Một số nhân vật gắn với dòng Azali đã tham gia Cách mạng Lập hiến Iran năm 1905 tới 1911. Sau khi những người ấy mất và không có người dẫn dắt được thừa nhận, theo Wikipedia, dòng Azali rơi vào trì trệ và không hồi phục. Theo World Religion Database dẫn lại trên Wikipedia, số người Azali trong thập niên 2000 không quá vài nghìn, phần lớn ở Iran.
VTại Việt Nam
Chưa tìm được nguồn về sự có mặt của người Azali tại Việt Nam. Cộng đồng tôn giáo Baha'i Việt Nam là cộng đồng Bahá'í, không liên quan tới người Azali.
VIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIICác Nhánh Khác Của Bahá'í
Cộng Đồng Bahá'í Toàn Cầuجامعهٔ بهائیĐạo Bahá'í không chia tông phái.Cộng Đồng Tôn Giáo Baha'i Việt NamCộng đồng tôn giáo Baha'i Việt NamKhông phải một nhánh riêng mà là cộng đồng quốc gia của cùng một đạo, thuộc hệ thống Viện Công lý Toàn cầu.Dùng biểu tượng chung của đạoNhóm Orthodox Bahá'í FaithOrthodox Bahá'í FaithNhóm theo ông Mason Remey, người năm 1960 tự tuyên bố là Người Giám Hộ kế tiếp Shoghi Effendi, sau ông là Joel Marangella.Dùng biểu tượng chung của đạoNhóm Bahá'ís Under the Provisions of the CovenantBahá'ís Under the Provisions of the Covenant (BUPC)Nhóm do ông Leland Jensen lập ở Montana, Hoa Kỳ, trong thập niên 1960 và 1970, cũng tin vào dòng Giám Hộ nối từ Mason Remey.Dùng biểu tượng chung của đạoNgười Azali, Dòng Bábí Còn Lạiازلی AzalīKhông phải người Bahá'í.Dùng biểu tượng chung của đạoVIIINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Người Azali có phải người Bahá'í không
Không. Người Azali theo Báb nhưng không nhận Bahá'u'lláh. Họ tự gọi là người Bábí, theo Subh-i-Azal, người anh em cùng cha của Bahá'u'lláh.
Vì sao cộng đồng Bahá'í không công nhận Subh-i-Azal
Người Bahá'í xem sự chỉ định Azal là trên danh nghĩa, và chính văn bản ấy dặn ông tuân phục đấng mà Báb báo trước. Người Bahá'í tin đấng ấy là Bahá'u'lláh, nên việc chống Bahá'u'lláh bị xem là đi ngược lời Báb.
Hiện nay còn bao nhiêu người Azali
Theo World Religion Database dẫn lại trên Wikipedia, không quá vài nghìn người trong thập niên 2000, phần lớn ở Iran. Nhóm không có tổ chức trung ương.